Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan là bệnh viêm mạn tính của thực quản do đáp ứng miễn dịch bất thường, liên quan thức ăn hoặc môi trường. Ở người lớn, bệnh hay gây nuốt nghẹn, thức ăn mắc kẹt, đau ngực hoặc ợ nóng; ở trẻ em có thể biểu hiện bằng bỏ ăn, nôn, đau bụng và chậm tăng trưởng. Chẩn đoán cần nội soi lấy nhiều mẫu sinh thiết vì niêm mạc đôi khi trông gần như bình thường. Tiêu chuẩn mô học thường dùng là từ 15 bạch cầu ái toan trên một vi trường công suất cao, sau khi đánh giá nguyên nhân khác. Điều trị gồm thuốc ức chế bơm proton, corticosteroid nuốt tại chỗ, chế độ loại trừ thức ăn có kiểm soát và thuốc sinh học ở trường hợp phù hợp; nong thực quản được dùng khi có hẹp. Theo dõi triệu chứng, nội soi và mô học giúp hạn chế xơ hóa và thức ăn mắc tái diễn.
Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan là bệnh gì?
Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan, viết tắt EoE, là bệnh mạn tính trong đó đáp ứng miễn dịch với kháng nguyên làm bạch cầu ái toan tích tụ trong niêm mạc thực quản. Quá trình viêm gây phù, tổn thương hàng rào biểu mô và về lâu dài có thể tạo vòng, xơ hóa, hẹp hoặc thực quản lòng nhỏ. Bệnh khác với trào ngược dạ dày thực quản, dù hai tình trạng có thể cùng tồn tại và đều đáp ứng một phần với thuốc ức chế acid. EoE cũng khác hội chứng tăng bạch cầu ái toan toàn thân, viêm thực quản do nhiễm trùng và dị ứng thức ăn gây phản vệ. Chẩn đoán không dựa trên xét nghiệm dị ứng máu đơn thuần mà cần triệu chứng và mô bệnh học thực quản.
| Tên bệnh | Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Eosinophilic esophagitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | EoE; viêm thực quản ái toan; viêm thực quản do bạch cầu ái toan |
| Mã ICD-10 | K20.0 – Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tiêu hóa; bệnh viêm thực quản mạn tính qua trung gian miễn dịch và dị ứng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Thực quản là cơ quan chính; tình trạng dị ứng kèm theo có thể ảnh hưởng da, mũi xoang và đường hô hấp, nhưng EoE không đồng nghĩa với bệnh tăng bạch cầu ái toan toàn thân. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn tính, không lây, qua trung gian miễn dịch/kháng nguyên; có thể tiến triển từ viêm sang xơ hóa và hẹp thực quản. |
| Mức độ phổ biến | Ngày càng được nhận diện nhiều hơn ở cả trẻ em và người lớn; gặp ở nam nhiều hơn nữ và thường đi kèm bệnh cơ địa dị ứng. Dữ liệu Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan
Ở người có tính nhạy cảm di truyền, thức ăn hoặc dị nguyên môi trường kích hoạt đáp ứng miễn dịch type 2 với các cytokine như IL-4, IL-5 và IL-13. Hàng rào biểu mô suy yếu cho phép kháng nguyên tiếp xúc sâu hơn, thu hút bạch cầu ái toan và các tế bào viêm. Chất trung gian viêm gây phù, co thắt và tổn thương mô; quá trình kéo dài kích thích lắng đọng collagen và tái cấu trúc thành thực quản. Kết quả là lòng thực quản giảm độ giãn, tạo vòng hoặc hẹp và tăng nguy cơ mắc thức ăn.
EoE thường được mô tả theo kiểu hình viêm, xơ–hẹp hoặc hỗn hợp. Nội soi sử dụng thang EREFS để ghi nhận phù nề, vòng, dịch tiết, rãnh và hẹp; công cụ I-SEE có thể hỗ trợ đánh giá mức độ nặng tổng thể trong thực hành. Phân loại theo tuổi và biểu hiện cũng hữu ích: trẻ nhỏ thiên về rối loạn ăn uống, còn thanh thiếu niên và người lớn thiên về nuốt nghẹn, mắc thức ăn. Không có một phân loại duy nhất thay thế đánh giá lâm sàng, nội soi và mô học.
EoE được chẩn đoán ngày càng nhiều trong vài thập kỷ gần đây, phản ánh cả tăng nhận biết và có thể tăng thực sự về tần suất. Bệnh gặp ở mọi lứa tuổi nhưng phổ biến ở trẻ em, thanh niên và người trung niên; nam thường nhiều hơn nữ. Hen, viêm mũi dị ứng, chàm và dị ứng thức ăn thường đồng mắc. Số liệu dân số ở Việt Nam còn ít nên không thể suy rộng tỷ lệ từ các nước phương Tây.
Bệnh không lây. Kháng nguyên từ thức ăn hoặc môi trường tiếp xúc niêm mạc ở người nhạy cảm, kích hoạt viêm tại chỗ. Đây không phải đường nhiễm trùng và cũng không phải do một loại thực phẩm “độc” chung cho mọi người. Việc xác định tác nhân cần quy trình loại trừ và tái đánh giá, không dựa vào suy đoán.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan
Không có một nguyên nhân đơn lẻ. Bệnh hình thành từ tương tác giữa di truyền, rối loạn hàng rào biểu mô, miễn dịch type 2 và phơi nhiễm kháng nguyên. Thức ăn thường liên quan gồm sữa, lúa mì, trứng, đậu nành hoặc họ đậu, hải sản và hạt, nhưng tác nhân khác nhau giữa từng người. Dị nguyên môi trường có thể ảnh hưởng theo mùa. Trào ngược không còn được xem là tiêu chí loại trừ tuyệt đối.
Không thay đổi được: nam giới, tiền sử gia đình EoE và khuynh hướng di truyền. Liên quan cơ địa: hen, chàm, viêm mũi dị ứng và dị ứng thức ăn. Các yếu tố đầu đời, kháng sinh, sinh mổ hoặc môi trường đang được nghiên cứu nhưng không nên diễn giải như nguyên nhân chắc chắn cho từng cá nhân.
Trẻ hoặc người lớn có nuốt nghẹn kéo dài, thức ăn mắc, phải uống nhiều nước để nuốt, ăn rất chậm hoặc tránh thực phẩm dai là nhóm cần nghĩ đến EoE. Nguy cơ cao hơn khi có hen, chàm, viêm mũi dị ứng, dị ứng thức ăn hoặc người thân mắc EoE.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan
Biểu hiện thay đổi theo tuổi và mức xơ hóa. Trẻ nhỏ có thể từ chối ăn, nôn, đau bụng và chậm tăng cân; trẻ lớn và người lớn thường khó nuốt thức ăn đặc hoặc mắc thức ăn. Người bệnh hay hình thành hành vi thích nghi như cắt nhỏ, nhai lâu, uống nhiều nước và tránh thịt hoặc bánh mì nên mức độ bệnh dễ bị đánh giá thấp. Triệu chứng không luôn tương xứng với mức viêm mô học.
- Nuốt nghẹn thức ăn đặc: cảm giác thức ăn đi chậm hoặc mắc sau xương ức.
- Mắc thức ăn: có thể cần nội soi cấp cứu để lấy dị vật.
- Đau ngực hoặc ợ nóng: đôi khi giống trào ngược nhưng không đáp ứng hoàn toàn.
- Nôn hoặc trớ: thường gặp hơn ở trẻ em.
- Ăn kéo dài và né thức ăn: là hành vi thích nghi quan trọng cần hỏi kỹ.
- Chậm tăng trưởng: có thể xảy ra ở trẻ do giảm lượng ăn hoặc chế độ kiêng không phù hợp.
- Nuốt đau hoặc đau bụng không đặc hiệu.
- Ho, khàn tiếng hoặc triệu chứng giống trào ngược ngoài thực quản.
- Thủng thực quản tự phát hoặc sau lấy thức ăn mắc, rất hiếm.
- Sụt cân rõ ở người lớn khi hẹp nặng hoặc tránh ăn kéo dài.
Nên đặt lịch khám: nuốt nghẹn lặp lại, ăn chậm bất thường, phải uống nước để đẩy thức ăn hoặc trẻ bỏ ăn. Cần khám trong ngày: đau khi nuốt tăng, sụt cân, nôn kéo dài hoặc triệu chứng tái diễn dù đang điều trị. Cần tái khám sớm: sau thay đổi thuốc hay chế độ ăn để đánh giá đáp ứng bằng nội soi và sinh thiết theo kế hoạch.
- Thức ăn mắc hoàn toàn, không nuốt được nước bọt hoặc chảy dãi: đến cấp cứu nội soi ngay.
- Khó thở, tím tái hoặc sặc trong lúc ăn: gọi 115 và không tự lái xe.
- Đau ngực dữ dội, sốt, khó thở hoặc khí dưới da sau nôn hay nội soi: cần loại trừ thủng thực quản.
- Không cố nuốt thêm thức ăn, uống nhiều nước có gas hoặc tự móc họng để đẩy dị vật.
Chẩn đoán Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan
Chẩn đoán kết hợp triệu chứng rối loạn chức năng thực quản, nội soi và sinh thiết. Nội soi đánh giá vòng, rãnh, mảng trắng, phù nề, hẹp và lòng thực quản; niêm mạc có thể bình thường nên vẫn cần lấy mẫu khi nghi ngờ. Bác sĩ đồng thời loại trừ nhiễm trùng, bệnh Crohn, thuốc, bệnh mô liên kết, hội chứng tăng bạch cầu ái toan và các nguyên nhân khác.
Bác sĩ hỏi chi tiết loại thức ăn gây nghẹn, số lần mắc thức ăn, thời gian ăn, hành vi nhai hoặc uống nước, tăng trưởng và bệnh dị ứng. Khám đánh giá dinh dưỡng, da, mũi, phổi và dấu bệnh toàn thân. Khám bình thường không loại trừ EoE vì tổn thương nằm trong thực quản.
Sinh thiết thực quản là xét nghiệm cốt lõi; hướng dẫn mới khuyến nghị lấy nhiều mẫu, thường ít nhất sáu mảnh từ tối thiểu hai đoạn để giảm bỏ sót. Mô học đếm bạch cầu ái toan và đánh giá tăng sản lớp đáy, xơ hóa hoặc vi áp xe. Công thức máu, IgE hoặc test dị ứng có thể hỗ trợ đánh giá cơ địa nhưng không chẩn đoán EoE và không dự đoán tin cậy thực phẩm gây bệnh.
Chụp thực quản có cản quang hữu ích khi nghi hẹp dài, lòng thực quản nhỏ hoặc cần lập kế hoạch nong, nhưng không thay thế nội soi và sinh thiết. CT không dùng thường quy, chỉ khi nghi thủng hoặc chẩn đoán khác. FLIP có thể đánh giá độ giãn và cơ học thực quản tại trung tâm chuyên sâu, đặc biệt khi triệu chứng còn nhưng nội soi khó giải thích.
Tiêu chuẩn hiện hành gồm triệu chứng rối loạn chức năng thực quản và mật độ tối đa từ 15 bạch cầu ái toan trên một vi trường công suất cao trong sinh thiết, sau khi đánh giá các nguyên nhân khác của tăng bạch cầu ái toan thực quản. Thử PPI không còn là bước bắt buộc để xác định chẩn đoán. Kết quả phải được bác sĩ giải thích trong bối cảnh lâm sàng.
Điều trị Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan
Mục tiêu là giảm triệu chứng, đưa viêm mô học vào lui bệnh, phòng mắc thức ăn và hạn chế xơ hóa. Lựa chọn đầu tay được quyết định chung giữa người bệnh và bác sĩ, thường là PPI, corticosteroid nuốt hoặc chế độ loại trừ ít hạn chế trước. Người không đáp ứng có thể đổi hoặc phối hợp phương thức, và thuốc sinh học được cân nhắc ở trường hợp phù hợp. Hẹp cần nong nhưng vẫn phải điều trị chống viêm.
PPI có tác dụng chống viêm và giảm acid ở một phần người bệnh. Corticosteroid dùng theo cách nuốt để phủ niêm mạc giúp giảm bạch cầu ái toan; kỹ thuật dùng và theo dõi nấm miệng rất quan trọng. Dupilumab, thuốc ức chế đường IL-4/IL-13, được dùng cho một số nhóm tuổi và mức độ theo phê duyệt từng quốc gia. Không tự dùng corticosteroid toàn thân dài hạn hoặc thuốc dị ứng thông thường thay thế điều trị EoE.
Nong thực quản bằng bóng hoặc bougie được cân nhắc khi hẹp, lòng nhỏ hoặc nuốt nghẹn dai dẳng. Nong có thể cải thiện triệu chứng nhưng không chữa viêm, vì vậy phải phối hợp điều trị chống viêm. Đau ngực sau nong khá thường gặp; chảy máu và thủng hiếm nhưng cần đội ngũ có kinh nghiệm. Lấy thức ăn mắc là thủ thuật cấp cứu riêng.
Phẫu thuật không phải điều trị thường quy cho EoE. Chỉ các biến chứng rất hiếm như thủng không kiểm soát, hẹp phức tạp không thể nong hoặc tổn thương cần chẩn đoán khác mới có thể cần ngoại khoa. Phần lớn người bệnh được quản lý bằng thuốc, dinh dưỡng và nội soi.
Chuyên gia dinh dưỡng giúp bảo đảm đủ năng lượng, protein, canxi và vi chất khi loại bỏ thực phẩm. Hỗ trợ tâm lý hữu ích với trẻ sợ ăn, người từng mắc thức ăn hoặc lo âu khi nuốt. Giáo dục cách nhai kỹ, ăn chậm và nhận biết tắc nghẽn giúp giảm biến cố trong khi chờ kiểm soát viêm.
Triệu chứng đơn thuần không phản ánh chính xác viêm, nên đáp ứng thường được đánh giá lại bằng nội soi và sinh thiết sau giai đoạn điều trị ban đầu. Theo dõi thêm tăng trưởng, dinh dưỡng, mắc thức ăn, tác dụng phụ và tuân thủ. Khi đạt lui bệnh, điều trị duy trì thường được tiếp tục vì bệnh dễ tái hoạt động nếu ngừng.
EoE là bệnh mạn tính và thường cần quản lý dài hạn. Giai đoạn đánh giá đáp ứng ban đầu thường kéo dài vài tuần đến vài tháng tùy phương pháp; lịch nội soi do bác sĩ quyết định. Nong có thể cải thiện nuốt sớm nhưng viêm cần thời gian kiểm soát. Không có mốc chữa khỏi vĩnh viễn chung cho mọi người.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Mắc thức ăn, vòng thực quản, hẹp, lòng thực quản nhỏ và xơ hóa là biến chứng chính của bệnh không kiểm soát. Suy dinh dưỡng hoặc chậm tăng trưởng có thể xảy ra ở trẻ, đặc biệt khi kiêng không giám sát. Thủng thực quản hiếm, thường liên quan mắc thức ăn, nôn mạnh hoặc can thiệp. Corticosteroid nuốt có thể gây nấm miệng hoặc thực quản.
EoE không thường làm giảm tuổi thọ nhưng có thể ảnh hưởng đáng kể chất lượng sống và nguy cơ tắc nghẽn thức ăn. Kiểm soát viêm và duy trì điều trị giúp giảm triệu chứng và hạn chế tái cấu trúc. Người có bệnh kéo dài trước chẩn đoán hoặc hẹp rõ thường cần nong và theo dõi lâu hơn. Đáp ứng khác nhau giữa từng người và từng liệu pháp.
Bệnh thường tái hoạt động khi ngừng thuốc hoặc đưa thực phẩm gây bệnh trở lại. Tái phát có thể xuất hiện trên mô học trước khi triệu chứng rõ. Vì vậy, điều trị duy trì và đánh giá định kỳ được khuyến nghị sau khi đạt lui bệnh. Không nên tự thử lại nhiều thực phẩm cùng lúc vì khó xác định tác nhân.
Chưa có biện pháp ngăn mắc EoE cho dân số chung. Phòng biến chứng gồm chẩn đoán sớm nuốt nghẹn, điều trị viêm liên tục, theo dõi hẹp và xử trí mắc thức ăn đúng cách. Chế độ loại trừ chỉ nên áp dụng có kế hoạch và đánh giá lại, không kiêng rộng dựa trên test dị ứng đơn thuần.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan
Các chiến lược dinh dưỡng gồm loại trừ một hoặc vài nhóm thức ăn phổ biến, sau đó nội soi đánh giá và đưa lại từng nhóm có kiểm soát. Hướng dẫn mới thường ưu tiên bắt đầu ít hạn chế hơn để giảm gánh nặng. Không tự loại bỏ nhiều nhóm dài hạn, nhất là ở trẻ. Thực phẩm mềm giúp nuốt dễ nhưng không thay thế kiểm soát viêm.
EoE không cấm vận động khi bệnh ổn định. Nên tránh ăn miếng lớn hoặc thực phẩm dễ mắc ngay trước tập, mang theo thông tin bệnh khi từng tắc nghẽn nặng và ăn chậm. Người đau ngực khi gắng sức vẫn cần loại trừ nguyên nhân tim mạch, không mặc định do EoE.
Ghi lại thức ăn gây nghẹn, số lần phải uống nước để nuốt, mắc thức ăn, thời gian ăn và thuốc đã dùng. Cha mẹ theo dõi tăng trưởng, nôn, bỏ ăn và độ đa dạng khẩu phần. Nhật ký hỗ trợ trao đổi nhưng không đủ để xác nhận lui bệnh; nội soi và sinh thiết vẫn cần theo kế hoạch.
- Không cố đẩy thức ăn mắc bằng nước có gas, cơm hoặc miếng thức ăn khác.
- Không tự móc họng hoặc dùng dụng cụ lấy dị vật.
- Không loại bỏ nhiều nhóm thức ăn kéo dài khi chưa có chuyên gia dinh dưỡng.
- Không tự ngừng PPI, corticosteroid nuốt hoặc thuốc sinh học khi hết triệu chứng.
- Không dựa vào test dị ứng máu hoặc da để tự xác định toàn bộ thực phẩm gây EoE.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ nhỏ có thể bỏ bú, nôn, đau bụng, kén ăn và chậm tăng trưởng thay vì nuốt nghẹn rõ. Điều trị phải bảo vệ tăng trưởng và kỹ năng ăn; chế độ loại trừ cần chuyên gia dinh dưỡng. Nội soi và thuốc được điều chỉnh theo tuổi, cân nặng và phê duyệt hiện hành.
EoE ít được nhận diện hơn ở người cao tuổi nhưng vẫn có thể xảy ra. Cần phân biệt với ung thư, hẹp do trào ngược và rối loạn vận động. Đa bệnh lý, thuốc chống đông và nguy cơ thủng ảnh hưởng kế hoạch nội soi hoặc nong; dinh dưỡng phải được theo dõi sát.
Dữ liệu thai kỳ còn hạn chế. Bệnh ổn định nên được quản lý trước khi mang thai; không tự ngừng thuốc vì tái phát có thể làm ăn uống kém. PPI, corticosteroid nuốt và thuốc sinh học cần được bác sĩ tiêu hóa phối hợp sản khoa đánh giá lợi ích–nguy cơ. Nội soi được thực hiện khi thật sự cần.
Việc tiếp tục thuốc khi cho con bú phụ thuộc hoạt chất, liều và tình trạng bệnh. Nhiều điều trị tại chỗ có hấp thu toàn thân thấp nhưng vẫn cần tư vấn. Chế độ loại trừ của mẹ không nên áp dụng rộng nếu thiếu dinh dưỡng; theo dõi cân nặng mẹ và trẻ là quan trọng.
EoE là bệnh miễn dịch nhưng không đồng nghĩa suy giảm miễn dịch. Ở người đang ức chế miễn dịch, đau khi nuốt cần phân biệt Candida, CMV và herpes. Sinh thiết giúp xác định nguyên nhân; không nên mặc định mọi tăng bạch cầu ái toan là EoE.
Hen, viêm mũi dị ứng, chàm và dị ứng thức ăn thường đồng mắc, cần phối hợp dị ứng–miễn dịch khi phù hợp. Trào ngược có thể tồn tại song song. Bệnh gan, thận hoặc loãng xương ảnh hưởng lựa chọn và theo dõi thuốc, nhưng không thay đổi tiêu chuẩn mô học.
EoE không thường liên quan phẫu thuật. Sau nội soi lấy thức ăn, nong hoặc xử trí thủng, người bệnh phải theo dõi đau ngực, sốt và khó thở. Điều trị chống viêm cần được khởi động hoặc tối ưu để giảm nguy cơ mắc thức ăn tái diễn.
Câu hỏi thường gặp về Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan
EoE thường không đe dọa tính mạng, nhưng bệnh mạn tính không kiểm soát có thể gây xơ hóa, hẹp và thức ăn mắc phải nội soi cấp cứu. Hiếm khi mắc thức ăn hoặc thủ thuật dẫn đến thủng thực quản. Ở trẻ, ăn uống kéo dài và kiêng không phù hợp có thể gây chậm tăng trưởng. Điều trị chống viêm và theo dõi mô học giúp giảm các nguy cơ này. Không nuốt được nước bọt hoặc khó thở khi ăn là tình trạng cấp cứu.
Hiện EoE được xem là bệnh mạn tính có thể kiểm soát hơn là chữa khỏi vĩnh viễn. Thuốc, chế độ loại trừ hoặc thuốc sinh học có thể đưa triệu chứng và mô học vào lui bệnh, nhưng viêm thường trở lại khi ngừng điều trị hoặc tái tiếp xúc thực phẩm gây bệnh. Vì vậy, nhiều người cần điều trị duy trì và nội soi định kỳ. Mục tiêu là ăn uống bình thường, phòng mắc thức ăn và hạn chế xơ hóa lâu dài.
Thức ăn là tác nhân quan trọng ở nhiều người, nhưng cơ chế EoE khác phản vệ thức ăn tức thì. Một thực phẩm có thể kích hoạt viêm thực quản mà không gây nổi mề đay hoặc khó thở ngay sau ăn. Test da và IgE máu không dự đoán chính xác thực phẩm gây EoE. Cách xác định đáng tin cậy hơn là loại trừ có kế hoạch, đánh giá lại bằng nội soi–sinh thiết và đưa lại từng nhóm dưới hướng dẫn chuyên môn.
Không phải ai cũng phải kiêng tất cả các nhóm này. Hướng dẫn hiện nay thường ưu tiên bắt đầu bằng chế độ ít hạn chế hơn, chẳng hạn loại một hoặc hai nhóm phổ biến, rồi đánh giá đáp ứng. Chỉ thực phẩm được chứng minh gây viêm mới cần tránh dài hạn. Kiêng rộng không giám sát làm tăng nguy cơ thiếu chất, đặc biệt ở trẻ em và phụ nữ mang thai. Chuyên gia dinh dưỡng giúp thay thế dưỡng chất an toàn.
Nong làm rộng đoạn hẹp và thường cải thiện nuốt nhanh, nhưng không điều trị viêm miễn dịch nền. Nếu không dùng thuốc hoặc chế độ ăn kiểm soát viêm, vòng và hẹp có thể tiếp tục phát triển, khiến triệu chứng trở lại. Một số người cần nong nhiều lần tùy mức xơ hóa. Sau nong, đau nhẹ có thể gặp; đau dữ dội, sốt hoặc khó thở phải báo ngay để loại trừ thủng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

