Bệnh Sốt Xuất Huyết Dengue

Vào mùa mưa tại các nước nhiệt đới, Sốt xuất huyết Dengue luôn là nỗi ám ảnh thường trực của mọi hệ thống y tế và từng hộ gia đình. Không giống như những căn bệnh do vi rút thông thường, sốt xuất huyết mang trong mình sự nguy hiểm khó lường: Bệnh nhân có thể đột ngột trở nặng, rơi vào sốc và đối mặt với tử vong ngay tại thời điểm tưởng chừng như… cơn sốt đã cắt.

Với tư cách là một Dược sĩ lâm sàng, tôi từng chứng kiến rất nhiều ca bệnh diễn tiến nguy kịch chỉ vì sự chủ quan của người nhà, hoặc do sai lầm tai hại trong việc tự ý sử dụng các loại thuốc hạ sốt, giảm đau tại nhà.

Bài viết bách khoa toàn thư dưới đây sẽ cung cấp cho bạn một cái nhìn chuyên sâu, rạch ròi và mang tính ứng dụng lâm sàng cao nhất về bệnh Sốt xuất huyết Dengue: Từ việc giải mã cơ chế vi rút tàn phá hệ tuần hoàn, nhận diện “thời điểm vàng” cảnh báo sốc, cho đến phác đồ dùng thuốc và bù dịch chuẩn Y khoa.

1. Bệnh Sốt Xuất Huyết Dengue Là Gì?

Bệnh Sốt Xuất Huyết Dengue Là Gì?
Bệnh Sốt Xuất Huyết Dengue Là Gì?

Sốt xuất huyết Dengue (còn được gọi trong y văn cổ là Sốt Breakbone – “sốt gãy xương”, hay Sốt Dandy) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút gây ra.

Tác nhân trực tiếp gây bệnh là một loại vi rút RNA sợi đơn có vỏ bọc, thuộc chi Flavivirus. Vi rút này vô cùng phức tạp vì chúng tồn tại dưới 4 loại huyết thanh khác nhau (thường được gọi là DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4). Vector (vật chủ trung gian) truyền bệnh duy nhất chính là loài muỗi vằn Aedes.

Về bức tranh dịch tễ học toàn cầu, sốt xuất huyết là một căn bệnh đặc hữu, bao trùm hơn 100 quốc gia trên khắp thế giới (từ Châu Phi, Châu Mỹ, Địa Trung Hải, cho đến Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương). Bệnh phân bố chủ yếu ở vành đai các vùng nhiệt đới, nằm ở vĩ độ từ khoảng 35° Bắc đến 35° Nam. Mặc dù các đợt dịch bùng phát phổ biến nhất là tại Đông Nam Á, nhưng ước tính mỗi năm trên toàn thế giới có khoảng 50 đến 100 triệu trường hợp mắc bệnh, cướp đi sinh mạng của khoảng 20.000 người.

2. Con Đường Lây Truyền Của Vi Rút Dengue

Con Đường Lây Truyền Của Vi Rút Dengue
Con Đường Lây Truyền Của Vi Rút Dengue

Hiểu rõ cách thức vi rút lây lan là cơ sở để cắt đứt nguồn bệnh. Sốt xuất huyết không lây trực tiếp từ người sang người qua hơi thở hay tiếp xúc thông thường. Chu trình lây nhiễm diễn ra như sau:

  • Qua trung gian muỗi Aedes: Khi một người bị nhiễm bệnh, vi rút Dengue sẽ lưu hành trong dòng máu của người đó trong khoảng thời gian từ 2 đến 7 ngày. Nếu một con muỗi Aedes đốt (hút máu) người bệnh đúng vào giai đoạn này, con muỗi đó sẽ mang mầm bệnh. Sau một thời gian ủ bệnh trong cơ thể muỗi, mỗi con muỗi này có thể đốt nhiều lần, từ đó có khả năng truyền vi rút khiến rất nhiều người khỏe mạnh khác bị nhiễm bệnh.

  • Các con đường lây truyền hiếm gặp khác: Mặc dù chiếm tỷ lệ rất thấp, y học đã ghi nhận sự lây truyền theo chiều dọc (từ mẹ sang con) có thể xảy ra trong thời kỳ mang thai hoặc ngay vào thời điểm sinh nở. Ngoài ra, bệnh cũng có thể lây qua đường truyền máu và ghép tạng.

3. Các Giai Đoạn Bệnh Và Triệu Chứng Lâm Sàng

Các Giai Đoạn Bệnh Và Triệu Chứng Lâm Sàng
Các Giai Đoạn Bệnh Và Triệu Chứng Lâm Sàng

Bệnh sốt xuất huyết Dengue có một tiến trình lâm sàng rất đặc trưng. Thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ 3 ngày đến 15 ngày sau khi bị muỗi mang vi rút đốt.

Dưới góc độ lâm sàng, tôi chia bệnh thành các thể và các giai đoạn tiến triển như sau để bệnh nhân dễ dàng theo dõi:

3.1. Thể Sốt Dengue Cổ Điển (Giai đoạn khởi phát)

Bệnh thường khởi phát một cách vô cùng đột ngột với các triệu chứng dữ dội:

  • Sốt cao đột ngột (nhiệt độ có thể tăng nhanh lên đến 40°C), kèm theo tình trạng nhịp tim chậm.

  • Bệnh nhân cảm thấy ớn lạnh, đau đầu dữ dội, đặc biệt là đau sau hốc mắt (cơn đau tăng lên kèm theo chuyển động của mắt).

  • Cảm giác đau thắt lưng và tình trạng suy nhược cơ thể nghiêm trọng.

  • Đặc trưng nhất là cảm giác vô cùng đau nhức ở chân và ở các khớp xương, cơn đau xuất hiện ngay trong những giờ đầu tiên (đây là nguyên nhân bệnh có tên gọi là sốt gãy xương).

  • Biểu hiện ngoài da và niêm mạc: Có thể xảy ra tình trạng sung huyết kết mạc mi và hành mi, mặt đỏ bừng thoáng qua hoặc xuất hiện phát ban dạng dát (đặc biệt rõ ở vùng mặt). Các hạch bạch huyết ở cổ tử cung, mỏm lồi cầu trong xương cánh tay và vùng bẹn thường bị sưng to ra.

  • Các triệu chứng về hô hấp (như ho, đau họng, chảy nước mũi) cũng có thể xảy ra. Bệnh nhân cũng có thể gặp các triệu chứng tiêu hóa như buồn nôn, nôn mửa.

Mô hình “Sốt yên ngựa”: Cơn sốt và các triệu chứng toàn thân khác thường kéo dài trong vòng từ 48 tiếng đến 96 tiếng. Sau đó, bệnh nhân sẽ hạ sốt nhanh chóng và đổ mồ hôi rất nhiều. Bệnh nhân sẽ có cảm giác khỏe mạnh, thoải mái trong khoảng 24 giờ, nhưng sau khoảng thời gian này, cơn sốt có thể đột ngột xuất hiện trở lại (đây được gọi là mô hình hồi yên ngựa).

Ở cơn sốt thứ hai này, nhiệt độ đỉnh thường thấp hơn so với lần sốt đầu tiên. Đồng thời, các nốt phát ban dát sẩn nhạt màu sẽ xuất hiện từ vùng thân mình, sau đó lan rộng tới tứ chi và mặt.

(Lưu ý: Đối với các trường hợp sốt dengue nhẹ, bệnh nhân thường không có biểu hiện hạch to và bệnh sẽ tự thuyên giảm trong vòng < 72 giờ. Ở những bệnh nhân nặng hơn, tình trạng suy nhược cơ thể có thể kéo dài lên đến vài tuần, nhưng ở thể cổ điển này, bệnh hiếm khi gây tử vong).

3.2. Giai đoạn Nguy kịch (Từ Ngày thứ 4 đến Ngày thứ 7)

Đây là “thời điểm vàng” quyết định sinh tử. Khi bệnh nhân bắt đầu hạ sốt (từ ngày thứ 4 đến ngày thứ 7 của bệnh), nhiều người chủ quan nghĩ rằng bệnh đã khỏi. Tuy nhiên, trong y khoa, đây lại được coi là giai đoạn nguy kịch nhất.

Lúc này, nếu bệnh nhân xuất hiện một số dấu hiệu cảnh báo nhất định, nguy cơ bệnh tiến triển thành Sốt xuất huyết Dengue nặng là rất cao. Các dấu hiệu cảnh báo bao gồm:

  • Đau vùng bụng dữ dội và có cảm giác đau nhức, ấn đau.

  • Tình trạng nôn ói dai dẳng, liên tục.

  • Xuất hiện chảy máu niêm mạc (như chảy máu lợi, chảy máu cam).

  • Nôn ra máu hoặc đi ngoài ra phân đen.

  • Sờ thấy gan to.

  • Tình trạng ứ dịch: Có hiện tượng phù, tràn dịch màng phổi hoặc cổ trướng.

  • Thần kinh: Bệnh nhân trở nên thờ ơ, lú lẫn, hoặc bồn chồn vật vã.

  • Sự thay đổi nhiệt độ một cách đáng chú ý (đột ngột chuyển từ trạng thái sốt sang hạ thân nhiệt).

  • Xét nghiệm máu cho thấy hiện tượng cô đặc máu.

3.3. Sốt Xuất Huyết Dengue (DHF) và Hội Chứng Sốc (DSS)

Sốt xuất huyết Dengue (DHF) là một biến thể ác tính của bệnh. Thể bệnh này chủ yếu xảy ra ở đối tượng trẻ em < 10 tuổi sống tại các khu vực đang lưu hành bệnh. Một điểm y khoa cực kỳ đáng lưu tâm: DHF thường xảy ra ở những người đã từng bị nhiễm vi rút Dengue từ trước đó.

Cơ chế bệnh sinh (Tăng cường nhiễm trùng phụ thuộc kháng thể – ADE): Tại sao mắc bệnh lần 2 lại nặng hơn lần 1? Y học giải thích hiện tượng này là sự gia tăng nhiễm trùng phụ thuộc kháng thể. Trong đó, bệnh nhân đã có sẵn một loại kháng thể không trung hòa từ lần nhiễm trùng trước đó. Khi họ bị nhiễm lại với một kiểu huyết thanh sốt xuất huyết khác, các phức hợp miễn dịch (gồm vi rút và kháng thể) này sẽ kích hoạt đại thực bào giải phóng ồ ạt các chất trung gian gây co giãn mạch. DHF bản chất là một bệnh lý miễn dịch.

Hậu quả lâm sàng:

  • Các chất trung gian này làm tăng mạnh khả năng thẩm thấu của thành mạch máu, gây ra hiện tượng thoát mạch (rò rỉ huyết tương).

  • Bệnh nhân bị giảm số lượng tiểu cầu nghiêm trọng, biểu hiện bằng tình trạng xuất huyết, tụ máu và thoát huyết thanh.

  • Hội chứng sốc sốt xuất huyết: Tình trạng rò rỉ huyết tương quá nhiều sẽ dẫn đến sự suy giảm tuần hoàn và suy đa cơ quan. Biến chứng sốc này có thể phát triển cực kỳ nhanh chóng chỉ từ 2 ngày đến 6 ngày sau khi khởi phát triệu chứng.

(Lưu ý về xuất huyết tạng: Bệnh nhân có thể bị ban xuất huyết, chấm xuất huyết dưới da, bầm tím tại vị trí tiêm truyền. Nặng hơn là nôn ra máu, đại tiện phân đen, hoặc hiếm gặp hơn là xuất huyết dưới nhện. Viêm phế quản phổi và viêm cơ tim cũng có thể xảy ra).

4. Phương Pháp Chẩn Đoán Sốt Xuất Huyết Dengue

Việc chẩn đoán sớm và theo dõi sát sao các chỉ số huyết học là chìa khóa để giữ tính mạng bệnh nhân. Bác sĩ sẽ nghi ngờ bệnh nhân mắc sốt xuất huyết nếu họ sống trong hoặc đã đi đến các vùng lưu hành bệnh và đột nhiên xuất hiện các triệu chứng: sốt, đau đầu dữ dội sau hốc mắt, đau cơ, hạch to, có phát ban đặc trưng hoặc sốt tái phát. (Cần phải chẩn đoán phân biệt với bệnh sốt rét, nhiễm vi rút Zika, bệnh do chikungunya và bệnh do leptospirosis).

4.1. Tiêu chuẩn lâm sàng (Đánh giá chảy máu)

Tổ chức Y tế Thế giới đã xác định các tiêu chuẩn lâm sàng để chẩn đoán bao gồm: Sốt cao đột ngột kéo dài từ 2 đến 7 ngày; Biểu hiện xuất huyết; và Gan to. Để đánh giá nguy cơ xuất huyết, bác sĩ thường làm nghiệm pháp dây thắt (Tourniquet test).

  • Cách thực hiện: Bơm huyết áp lên mức giữa huyết áp tâm thu và tâm trương, giữ nguyên trong 15 phút.

  • Đánh giá: Nếu số lượng chấm xuất huyết tạo thành bên trong một vòng tròn có đường kính 2,5 cm là > 20 chấm, xét nghiệm này dương tính, cho thấy thành mao mạch đã bị tổn thương.

4.2. Xét nghiệm Huyết học (Chìa khóa theo dõi DHF)

Bệnh nhân có tiêu chuẩn lâm sàng cộng với tình trạng giảm tiểu cầu hoặc cô đặc máu được y khoa coi là đã mắc bệnh DHF. Các chỉ số bất thường bao gồm:

  • Giảm tiểu cầu: Số lượng tiểu cầu tụt xuống mức ≤ 100.000 / mcL (tương đương ≤ 100 x 10^9/L).

  • Cô đặc máu: Chỉ số Hematocrit (Hct) tăng sinh cấp tính ≥ 20% so với ban đầu (đây là dấu hiệu huyết tương đang bị rò rỉ ra ngoài lòng mạch).

  • Công thức bạch cầu: Thường có tình trạng giảm bạch cầu vào ngày thứ hai có sốt; đến ngày 4-5, số lượng bạch cầu có thể chỉ còn 2000 đến 4000/mcL.

  • Rối loạn đông máu: Thời gian prothrombin (PT) và aPTT kéo dài, giảm fibrinogen.

  • Chức năng gan: Nồng độ men gan AST tăng cao.

  • Phân tích nước tiểu: Có thể thấy albumin niệu ở mức độ vừa phải.

4.3. Các Xét nghiệm Đặc hiệu tìm Vi rút

  • Phát hiện kháng nguyên NS1 và PCR: Phát hiện bộ gen vi rút bằng phản ứng chuỗi polymerase (PCR) của mẫu máu, hoặc xét nghiệm kháng nguyên NS1 được sử dụng để đưa ra chẩn đoán nhanh trong vòng 1 ngày đến 7 ngày đầu tiên của bệnh.

  • Xét nghiệm huyết thanh học: Phát hiện kháng thể bằng xét nghiệm hấp thụ miễn dịch liên kết enzym bắt IgM (MAC-ELISA). Xét nghiệm ở giai đoạn cấp tính và hồi phục giúp khẳng định bệnh.

  • Xét nghiệm tiêu chuẩn vàng: Xét nghiệm trung hòa giảm mảng bám (PRNT) là phương pháp đặc hiệu và nhạy nhất để xác định tình trạng nhiễm vi rút và chỉ ra loại huyết thanh cụ thể. Tuy nhiên, PRNT đòi hỏi vi rút sống, tốn kém, nhiều công sức và nhiều phòng thí nghiệm không thể thực hiện được.

5. Phác Đồ Điều Trị Sốt Xuất Huyết: Góc Nhìn Dược Lâm Sàng

Cho đến thời điểm hiện tại, nền y học thế giới vẫn chưa có thuốc kháng vi rút đặc hiệu nào được chứng minh là có thể cải thiện kết quả điều trị sốt xuất huyết. Toàn bộ chiến lược điều trị tập trung vào việc chăm sóc hỗ trợ, điều trị triệu chứng và quan trọng nhất là quản lý thể tích dịch.

5.1. Dùng thuốc hạ sốt an toàn (Cảnh Báo Sinh Tử)

Khi bệnh nhân sốt cao, việc hạ sốt là cần thiết. Tuy nhiên, đứng ở góc độ Dược sĩ, tôi đưa ra lời cảnh báo nghiêm ngặt sau:

  • THUỐC ĐƯỢC DÙNG: Chỉ nên sử dụng Acetaminophen (Paracetamol) để hạ sốt và giảm đau.

  • THUỐC TUYỆT ĐỐI CẤM: Cần tránh tuyệt đối việc sử dụng các thuốc thuộc nhóm NSAID (thuốc chống viêm không steroid) như Ibuprofen, Diclofenac … và bao gồm cả Aspirin.

    • Lý do: Các thuốc này ức chế kết tập tiểu cầu, trong khi bệnh nhân sốt xuất huyết vốn đã bị giảm tiểu cầu nghiêm trọng. Dùng NSAIDs/Aspirin sẽ làm bùng phát nguy cơ chảy máu ồ ạt không thể cầm được.

    • Ngoài ra, việc dùng Aspirin ở đối tượng trẻ em còn làm tăng nguy cơ mắc hội chứng Reye cực kỳ nguy hiểm (gây tổn thương não và gan).

5.2. Quản lý Thể Tích Tuần Hoàn (Đặc biệt với DHF/DSS)

Đối với bệnh nhân Sốt xuất huyết Dengue (DHF) và có nguy cơ sốc (DSS), việc quản lý dịch truyền là một nghệ thuật của bác sĩ hồi sức:

  • Bệnh nhân cần được điều trị tích cực tại cơ sở y tế để duy trì thể tích tuần hoàn.

  • Mục tiêu là phải giữ được sự cân bằng mong manh: Cần phải bù dịch để tránh tình trạng giảm thể tích máu (nguyên nhân gây sốc tụt huyết áp); nhưng đồng thời phải cực kỳ cẩn trọng để không gây thừa dịch (nguyên nhân gây thoát dịch vào phổi, dẫn đến hội chứng suy hô hấp cấp tính – ARDS).

  • Bác sĩ sẽ theo dõi sát sao thể tích nội mạch thông qua việc đo lường lượng nước tiểu đầu ra và theo dõi mức độ cô đặc máu (chỉ số Hct).

(Lưu ý: Tỷ lệ tử vong thường là < 1% ở những bệnh nhân được điều trị tại các trung tâm y tế có kinh nghiệm, nhưng tỷ lệ này sẽ tăng vọt nếu bệnh nhân không được phát hiện và điều trị đúng cách).

6. Phòng Ngừa & Cập Nhật Vắc-Xin Sốt Xuất Huyết

Cắt đứt nguồn lây từ muỗi vẫn là biện pháp cơ học hiệu quả nhất. Người dân ở những vùng lưu hành bệnh phải chủ động phòng tránh muỗi đốt (diệt bọ gậy, lăng quăng, phun thuốc muỗi). Đối với bệnh nhân đang mắc sốt xuất huyết, họ bắt buộc phải nằm trong màn chống muỗi cho đến khi cơn sốt thứ hai qua đi, nhằm ngăn ngừa muỗi hút máu mang vi rút đi lây truyền tiếp cho cộng đồng.

Bước Tiến Y Khoa: Vắc-xin Sốt Xuất Huyết

Hiện nay, y học đã đạt được những bước tiến đột phá trong việc phát triển vắc-xin phòng bệnh, tuy nhiên các chỉ định dùng vắc-xin đi kèm những quy định y khoa vô cùng nghiêm ngặt.

1. Vắc-xin CYD-TDV (Dengvaxia):

  • Tại Hoa Kỳ, vắc-xin này đã được FDA chấp thuận sử dụng cho nhóm trẻ em và thanh thiếu niên từ 9 đến 16 tuổi. (Hiện tại vắc-xin này có ở Puerto Rico, vùng đang lưu hành dịch).

  • Quy định sinh tử: Vắc-xin này chỉ được phép tiêm cho những người đã được xác nhận nhiễm vi rút sốt xuất huyết trước đó trong phòng thí nghiệm và đang sinh sống ở khu vực có dịch. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và FDA khuyến nghị bắt buộc phải sàng lọc trước khi tiêm để tìm bằng chứng huyết thanh về nhiễm trùng cũ; chỉ tiêm cho bệnh nhân có huyết thanh dương tính. (Vắc-xin được tiêm 3 liều trong khoảng thời gian 6 tháng).

  • Lý do: Vắc-xin giúp làm giảm nguy cơ nhập viện và bệnh nặng ở những người đã từng mắc bệnh (huyết thanh dương tính). Tuy nhiên, nếu tiêm cho bệnh nhân chưa từng bị sốt xuất huyết, vắc-xin này có vẻ như lại đóng vai trò như “lần nhiễm bệnh thứ 1”. Nếu sau này họ bị muỗi đốt nhiễm bệnh thực sự, nó sẽ kích hoạt cơ chế ADE (như đã phân tích ở trên), làm tăng nguy cơ mắc bệnh nặng hơn.

2. Vắc-xin TAK-003 (Qdenga):

  • Đây là một ứng cử viên vắc-xin thế hệ mới nhằm phòng ngừa bệnh do vi rút gây ra do bất kỳ huyết thanh nhóm nào. Hiện tại, TAK-003 đã có sẵn để sử dụng tại các quốc gia như Argentina, Brazil, Indonesia, khu vực Liên minh Châu Âu và Vương quốc Anh; đồng thời vắc-xin này cũng đang trong quá trình được đánh giá tại Hoa Kỳ.

Lời kết từ Dược sĩ:

Sốt xuất huyết Dengue là một căn bệnh “biết mặt nhưng khó lường”. Sự nguy hiểm không nằm ở những ngày đầu sốt cao, mà rình rập ở những ngày hạ sốt. Bất kỳ sự xuất hiện của dấu hiệu đau bụng, nôn ói, chảy máu răng lợi hay lú lẫn từ ngày thứ 4 của bệnh đều là hồi chuông báo động đỏ. Tuyệt đối không tự ý dùng Ibuprofen hay Aspirin để hạ sốt. Hãy đến ngay các cơ sở y tế gần nhất để được làm xét nghiệm công thức máu và theo dõi dịch truyền, đó là cách duy nhất để chiến thắng căn bệnh này.

Tài liệu tham khảo

Đã có 1 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *