Trong lịch sử y khoa, thương hàn từng là một trong những căn bệnh truyền nhiễm gieo rắc nỗi kinh hoàng bởi tỷ lệ tử vong cao và khả năng lây lan âm thầm. Ngày nay, dù y học đã có nhiều bước tiến vượt bậc với sự ra đời của kháng sinh và vắc-xin, bệnh thương hàn vẫn là một thách thức lớn đối với y tế toàn cầu, đặc biệt là do sự xuất hiện của các chủng vi khuẩn kháng thuốc đa kháng.
Dưới góc độ của một Dược sĩ lâm sàng, việc hiểu rõ bản chất, cơ chế xâm nhập và cách dùng thuốc đúng đắn là chìa khóa sống còn để cứu sống bệnh nhân và ngăn chặn dịch bệnh. Bài viết bách khoa toàn thư dưới đây sẽ bóc tách chi tiết mọi khía cạnh của căn bệnh này.
Bệnh thương hàn là bệnh gì?

Bệnh thương hàn (thường được gọi trong y văn là sốt do ruột) là một bệnh lý nhiễm trùng toàn thân cấp tính và nghiêm trọng. Tác nhân duy nhất gây ra căn bệnh này là một loại vi khuẩn gram âm có tên khoa học là Salmonella enterica tuýp huyết thanh Typhi (viết tắt là S. Typhi).
Khi vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể, chúng không chỉ dừng lại ở đường tiêu hóa mà còn tràn vào hệ tuần hoàn, gây ra một loạt các triệu chứng toàn thân như sốt cao liên tục, mệt lả, đau bụng và nổi các hồng ban đặc trưng trên da.
Về mặt dịch tễ học, tại Hoa Kỳ, bệnh thương hàn hiện nay không còn phổ biến và chủ yếu chỉ xảy ra ở những du khách vừa trở về từ các vùng đang lưu hành bệnh. Tuy nhiên, trên quy mô toàn thế giới, bức tranh lại hoàn toàn khác. Theo các thống kê, vào năm 2019, toàn cầu ước tính có khoảng 9,2 triệu ca mắc sốt thương hàn, cướp đi sinh mạng của 110.000 người. Tỷ lệ mắc bệnh ước tính cao nhất tập trung tại các khu vực ở Đông Nam Á, Đông Địa Trung Hải và Châu Phi.
Một số nguyên nhân gây ra bệnh sốt thương hàn

Không giống như một số bệnh lý lây truyền từ động vật sang người, bệnh thương hàn có một đặc điểm sinh học rất đặc thù: Con người là vật chủ và ổ chứa tự nhiên duy nhất của vi khuẩn S. Typhi.
Vi khuẩn thương hàn được bài tiết ra ngoài môi trường thông qua phân của những người mang bệnh nhưng không có triệu chứng, hoặc thông qua phân và nước tiểu của những người đang bị bệnh. Bệnh lây truyền chủ yếu qua con đường ăn phải thức ăn hoặc uống phải nguồn nước đã bị nhiễm vi khuẩn.
Dưới đây là các con đường và yếu tố nguy cơ cụ thể dẫn đến sự lây nhiễm:
Vệ sinh kém: Việc không rửa tay sạch sẽ sau khi đi vệ sinh có thể khiến vi khuẩn S. Typhi lây lan vào nguồn cung cấp thực phẩm hoặc nguồn nước sinh hoạt của cả cộng đồng.
Lây qua nguồn nước: Ở những vùng dịch lưu hành, nơi mà các biện pháp vệ sinh môi trường nói chung không được đảm bảo đầy đủ, vi khuẩn S. Typhi lây truyền qua nguồn nước diễn ra thường xuyên hơn là qua đường thức ăn.
Lây qua thực phẩm và người chế biến: Ở những khu vực mà các biện pháp vệ sinh nói chung đã đầy đủ, sự lây truyền lại chủ yếu xảy ra do thực phẩm đã bị ô nhiễm trong quá trình chuẩn bị bởi những người mang mầm bệnh nhưng trông hoàn toàn khỏe mạnh.
Vật trung gian truyền bệnh: Ruồi nhặng đậu vào chất thải có thể làm lây vi khuẩn từ phân bám trực tiếp vào thức ăn của con người.
Tiếp xúc trực tiếp (Đường phân – miệng): Thỉnh thoảng, sự lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp có thể xảy ra ở trẻ em trong lúc chơi đùa cùng nhau. Ở người lớn, lây truyền trực tiếp có thể xảy ra khi có các hoạt động tình dục.
Lây nhiễm chéo trong y tế: Dù hiếm khi xảy ra, nhưng nhân viên bệnh viện nếu không thực hiện các biện pháp phòng ngừa đường ruột một cách đầy đủ sẽ có nguy cơ mắc bệnh khi thay ga trải giường và chăn bẩn của bệnh nhân.
Yếu tố “tiếp tay” cho vi khuẩn xâm nhập: Để gây bệnh, một người cần phải nuốt một số lượng lớn vi khuẩn S. Typhi thì mới có thể vượt qua được hàng rào axit bảo vệ của dạ dày. Do đó, sự mất đi độ axit của dạ dày (điều thường gặp ở người cao tuổi và những bệnh nhân đang sử dụng thuốc ức chế axit) có thể làm giảm đáng kể liều lượng vi khuẩn cần thiết để gây lây nhiễm. Ngoài ra, việc lạm dụng thuốc kháng sinh sẽ làm phá vỡ tác dụng bảo vệ bình thường của hệ vi khuẩn đường ruột, từ đó làm tăng nguy cơ bị nhiễm trùng.
Một số triệu chứng của bệnh thương hàn

Bệnh thương hàn không bùng phát ngay lập tức mà diễn tiến theo một biểu đồ thời gian rất rõ rệt. Đối với sốt thương hàn, thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ 8 đến 14 ngày. Thời gian ủ bệnh này tỷ lệ nghịch với số lượng sinh vật mà người bệnh đã ăn/uống phải (nuốt càng nhiều vi khuẩn, bệnh phát càng nhanh).
1. Giai đoạn khởi phát
Sự khởi phát của bệnh thường diễn ra một cách từ từ. Người bệnh sẽ bắt đầu xuất hiện các triệu chứng bao gồm:
Sốt, nhức đầu, đau nhức các khớp.
Tình trạng táo bón, chán ăn.
Đau bụng và cảm giác đau vùng bụng.
Các triệu chứng ít gặp hơn ở giai đoạn này bao gồm chứng khó tiểu, ho khan, và hiện tượng chảy máu cam.
2. Giai đoạn toàn phát (Tuần thứ 2 và thứ 3)
Nếu không được điều trị bằng kháng sinh, bệnh sẽ bước vào giai đoạn toàn phát vô cùng nguy hiểm:
Nhiệt độ cơ thể sẽ tăng dần lên trong vòng 2 ngày đến 3 ngày, sau đó duy trì liên tục ở mức rất cao (thường dao động từ 39,4 đến 40°C) trong suốt 10 ngày đến 14 ngày tiếp theo.
Tình trạng sốt kéo dài này thường đi kèm với chứng nhịp tim chậm và sự kiệt sức trầm trọng.
Hồng ban (Đốm hồng): Trong những trường hợp không có biến chứng, khoảng 5% đến 30% số bệnh nhân có thể xuất hiện các tổn thương trên da rất riêng biệt. Đó là các đốm màu hồng, trắng nhạt (gọi là đốm hồng – Rose Spots) mọc ở vùng ngực và vùng bụng trong tuần thứ hai của bệnh. Các đốm hồng này thường tự khỏi sau khoảng 2 ngày đến 5 ngày.
Triệu chứng toàn thân và nội tạng: Khám lâm sàng và xét nghiệm sẽ thấy bệnh nhân có lách to, tình trạng giảm bạch cầu, thiếu máu, các bất thường về chức năng gan, có protein niệu, và tình trạng rối loạn đông máu là rất phổ biến. Bệnh nhân cũng có thể xảy ra biến chứng viêm túi mật cấp và viêm gan cấp.
Triệu chứng thần kinh: Nếu bệnh tiến triển nặng, các độc tố sẽ tấn công hệ thần kinh trung ương gây ra mê sảng, sững sờ, hoặc hôn mê.
3. Giai đoạn nguy hiểm (Cuối tuần 3)
Trong giai đoạn cuối của bệnh, khi sự tổn thương tại đường ruột trở nên nổi bật nhất, bệnh nhân có thể gặp tình trạng ỉa ra máu, và phân nhầy máu có thể xảy ra (gặp ở khoảng 20% bệnh nhân, có nơi chiếm 10%).
Ở khoảng 2% số bệnh nhân, tình trạng chảy máu nghiêm trọng sẽ xảy ra trong tuần thứ ba, mang theo tỷ lệ tử vong rất cao.
Đặc biệt, nếu bệnh nhân có cơn đau bụng cấp tính kèm theo tăng bạch cầu trong tuần thứ ba, đây là dấu hiệu sinh tử gợi ý tình trạng thủng ruột. Thủng ruột thường liên quan đến đoạn xa của hồi tràng và xảy ra ở khoảng 1% đến 2% số bệnh nhân mắc bệnh.
Bệnh nhân cũng có thể phát triển biến chứng viêm phổi trong tuần thứ hai hoặc thứ ba (có thể do vi khuẩn S. Typhi trực tiếp gây ra hoặc do nhiễm phế cầu khuẩn thứ phát). Nhiễm khuẩn huyết do thương hàn đôi khi dẫn đến các ổ nhiễm trùng khu trú ở cơ quan khác như viêm xương tủy, viêm nội tâm mạc, viêm màng não, áp xe mô mềm, viêm cầu thận hoặc viêm hệ tiết niệu sinh dục.
4. Giai đoạn thoái lui và Nguy cơ tái phát
Nếu bệnh nhân sống sót, cơn sốt sẽ bắt đầu giảm dần vào cuối tuần thứ ba và đạt được mức bình thường trong tuần thứ tư. Tuy nhiên, giai đoạn hồi phục sức khỏe có thể kéo dài lên đến vài tháng.
Cảnh báo tái phát: Có tới 10% số bệnh nhân mắc sốt thương hàn không được điều trị sẽ bị tái phát các triệu chứng và dấu hiệu tương tự như hội chứng lâm sàng ban đầu vào khoảng 2 tuần sau khi đã hết sốt. Một điều kỳ lạ (chưa rõ nguyên nhân) là việc điều trị bằng kháng sinh trong thời gian đầu bị bệnh lại thường làm tăng tỷ lệ bị sốt tái phát.
Nếu bác sĩ khởi động lại phác đồ kháng sinh vào thời điểm bệnh tái phát, cơn sốt sẽ giảm xuống một cách nhanh chóng, không giống như sự đáp ứng chậm chạp ở giai đoạn đầu của bệnh. Thỉnh thoảng, bệnh nhân vẫn có thể xảy ra tái phát lần thứ hai.
(Lưu ý: Đôi khi bệnh thương hàn có các biểu hiện không điển hình, chẳng hạn như viêm phổi, chỉ có sốt đơn thuần, hoặc rất hiếm khi có các triệu chứng giống hệt như nhiễm trùng đường tiết niệu. Sự không điển hình này có thể làm chậm trễ việc chẩn đoán bệnh).
Phương pháp chẩn đoán bệnh thương hàn
Việc chẩn đoán bệnh thương hàn đòi hỏi sự nhạy bén của bác sĩ lâm sàng kết hợp với các kỹ thuật vi sinh học. Bệnh thương hàn nên được xem xét ở những bệnh nhân bị sốt trong vùng lưu hành bệnh hoặc những người đi du lịch trở về từ vùng lưu hành bệnh, đặc biệt là nếu tình trạng sốt kéo dài hơn 3 ngày hoặc bệnh nhân có kèm theo tiêu chảy, đau bụng hoặc táo bón.
1. Chẩn đoán vi sinh (Nuôi cấy)
Để khẳng định chắc chắn sự hiện diện của vi khuẩn, bác sĩ cần tiến hành nuôi cấy máu, phân và nước tiểu.
Cấy máu thường chỉ cho kết quả dương tính trong vòng 2 tuần đầu của bệnh và phương pháp này không có độ nhạy cao.
Ngược lại, cấy phân thường cho kết quả dương tính vào giai đoạn muộn hơn, trong tuần thứ ba đến tuần thứ năm của bệnh.
Nếu các kết quả nuôi cấy trên đều âm tính nhưng bác sĩ vẫn nghi ngờ bệnh thương hàn, việc tiến hành nuôi cấy từ mẫu sinh thiết tủy xương (có độ nhạy rất cao) có thể giúp phát hiện được vi khuẩn.
Cảnh báo Dược lâm sàng: Vì tình trạng vi khuẩn kháng thuốc hiện nay rất phổ biến, nên việc kiểm tra kháng sinh đồ là một yêu cầu bắt buộc. (Cần lưu ý rằng việc xét nghiệm sàng lọc độ nhạy cảm với axit nalidixic không được khuyến nghị, vì kết quả của nó không dự đoán một cách đáng tin cậy về độ nhạy cảm thực sự của vi khuẩn với kháng sinh ciprofloxacin).
2. Chẩn đoán Huyết thanh học (Phản ứng Widal)
Vi khuẩn thương hàn chứa các kháng nguyên (O và H), chúng sẽ kích thích cơ thể tạo thành các kháng thể tương ứng. Dựa trên nguyên lý này, xét nghiệm Widal được sử dụng để đo lường nồng độ kháng thể.
Sự gia tăng gấp 4 lần độ nồng độ kháng thể đối với kháng nguyên O và H thu được trong khoảng thời gian 2 tuần sẽ cho thấy bệnh nhân đã nhiễm S. Typhi.
Tuy nhiên, xét nghiệm huyết thanh học này bộc lộ nhiều điểm yếu: Nó chỉ có độ nhạy ở mức vừa phải (đạt khoảng 70%) và lại thiếu độ đặc hiệu. Rất nhiều chủng vi khuẩn Salmonella không gây thương hàn khác có thể gây ra phản ứng chéo; đồng thời bệnh nhân bị xơ gan cũng có thể gây ra kết quả xét nghiệm dương tính giả.
(Trong quá trình chẩn đoán, bác sĩ cần phân biệt sốt thương hàn với các bệnh nhiễm trùng khác có biểu hiện tương tự như: các bệnh nhiễm trùng khác do Salmonella, bệnh do rickettsia nặng, bệnh do leptospira, bệnh lao lan tỏa, sốt rét, bệnh do brucella, bệnh tularemia, viêm gan do nhiễm trùng, bệnh psittacosis, nhiễm trùng do Yersinia enterocolitica và u lympho).
Một số cách điều trị bệnh sốt thương hàn
Điều trị bệnh thương hàn là một cuộc chiến chống lại vi khuẩn và kiểm soát các biến chứng đe dọa tính mạng. Phác đồ điều trị được xây dựng dựa trên sự phối hợp giữa kháng sinh đặc hiệu, corticoid chống độc và chế độ chăm sóc hỗ trợ.
1. Phác đồ Kháng sinh (Cốt lõi điều trị)
Do tình trạng vi khuẩn kháng kháng sinh là phổ biến và đang ngày càng gia tăng (đặc biệt ở các vùng lưu hành bệnh), do đó việc thực hiện xét nghiệm độ nhạy cảm (kháng sinh đồ) sẽ định hướng cho việc lựa chọn loại kháng sinh phù hợp nhất.
Nhìn chung, các loại kháng sinh ưu tiên được chỉ định bao gồm:
Ceftriaxone: Truyền tĩnh mạch liên tục trong 14 ngày.
Fluoroquinolones (như Ciprofloxacin): Sử dụng trong 7 ngày đến 10 ngày. (Lưu ý: Fluoroquinolones có thể được sử dụng ở đối tượng trẻ em, nhưng các bác sĩ cần phải hết sức thận trọng).
Azithromycin: Đối với các chủng vi khuẩn đã kháng fluoroquinolone, azithromycin là giải pháp cứu cánh. Liều dùng: 1g uống vào ngày đầu tiên, sau đó có thể dùng liều 500 mg x 1 lần/ngày trong 6 ngày tiếp theo.
(Lưu ý: Tỷ lệ vi khuẩn kháng lại các liệu pháp kháng sinh thay thế trước đây (ví dụ: amoxicillin, trimethoprim/sulfamethoxazole [TMP/SMX], chloramphenicol) hiện nay là rất cao, do đó việc quyết định sử dụng các kháng sinh này phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả độ nhạy in vitro trên kháng sinh đồ).
2. Sử dụng Corticosteroid chống độc
Corticosteroid có thể được bác sĩ chỉ định thêm vào phác đồ kháng sinh để điều trị tình trạng độc tính nghiêm trọng do vi khuẩn tiết ra.
Mức độ vừa: Uống prednisone với liều từ 20 đến 40 mg một lần/ngày (hoặc một loại thuốc tương đương) trong 3 ngày đầu của quá trình điều trị thường là đủ hiệu quả.
Mức độ cực nặng: Liều corticosteroid cao hơn sẽ được sử dụng ở những bệnh nhân có biểu hiện mê sảng, hôn mê hoặc đã rơi vào sốc rõ rệt. (Ví dụ: Tiêm dexamethasone 3 mg/kg qua đường tĩnh mạch ở liều ban đầu, sau đó tiếp tục tiêm 1 mg/kg đường tĩnh mạch mỗi 6 giờ một lần, duy trì trong tổng cộng 48 giờ).
Trong suốt quá trình này, bệnh nhân cần được thường xuyên theo dõi nhiệt độ và sự cải thiện về mặt lâm sàng.
3. Chăm sóc Hỗ trợ & Xử lý Biến chứng
Chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt: Dinh dưỡng của bệnh nhân nên được duy trì tốt. Trong thời gian bị sốt, bệnh nhân thường được yêu cầu nghỉ ngơi tuyệt đối trên giường. Tình trạng tiêu chảy có thể được giảm thiểu nhờ vào một chế độ ăn uống dạng lỏng; ở ca nặng có thể cần phải sử dụng chế độ dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch. Phải cân bằng dịch truyền và điện giải, đồng thời sẵn sàng truyền máu nếu cần thiết.
Những Cấm kỵ y khoa: Bệnh nhân nên tránh sử dụng các loại thuốc salicylates (như Aspirin) vì chúng có thể gây ra hiện tượng hạ thân nhiệt và tụt huyết áp nghiêm trọng. Đồng thời, tuyệt đối tránh sử dụng các loại thuốc nhuận tràng và không được thụt hậu môn (vì nguy cơ kích thích làm thủng ruột).
Xử trí ngoại khoa: Nếu xảy ra biến chứng thủng ruột và viêm phúc mạc liên quan, bệnh nhân bắt buộc phải được can thiệp phẫu thuật cấp cứu và phải dùng kháng sinh phổ rộng tiêu diệt các vi khuẩn gram âm cũng như vi khuẩn Bacteroides fragilis kháng thuốc.
(Lưu ý về tái phát: Nếu bệnh tái phát, sẽ được điều trị giống hệt như bệnh ban đầu, mặc dù thời gian cần thiết để điều trị kháng sinh lúc này ít khi cần kéo dài > 5 ngày).
4. Quản lý Người mang mầm bệnh mạn tính
Có khoảng 3% số bệnh nhân nếu không được điều trị sẽ trở thành “người mang vi khuẩn mạn tính”. Vi sinh vật này sẽ nằm ẩn nấp trong túi mật và liên tục đào thải qua phân > 1 năm trời. (Đáng sợ là một số người mang vi khuẩn mạn tính này lại hoàn toàn không có bất kỳ tiền sử bệnh lâm sàng nào trước đó).
Điều trị nội khoa: Những người mang mầm bệnh có hệ đường mật bình thường nên được chỉ định dùng kháng sinh dựa trên kết quả xét nghiệm độ nhạy cảm. Tỷ lệ chữa khỏi có thể đạt mức cao (ví dụ: từ 80% đến 90%) nếu cho dùng ciprofloxacin trong khoảng 4 tuần đến 6 tuần. Các kháng sinh thay thế có thể bao gồm amoxicillin và TMP/SMX; tuy nhiên, tỷ lệ loại trừ vi khuẩn với các kháng sinh này có thể thấp hơn. (Trong một số trường hợp người mang siêu vi khuẩn tại túi mật, y học đã đạt được sự diệt trừ thành công với việc phối hợp TMP/SMX và rifampin).
Phẫu thuật: Trong các trường hợp khác, việc điều trị bằng kháng sinh từ 1 đến 2 ngày trước phẫu thuật và kéo dài 2 đến 3 ngày kháng sinh sau phẫu thuật mang lại hiệu quả. Tuy nhiên, việc phẫu thuật cắt bỏ túi mật không đảm bảo loại bỏ được hoàn toàn trạng thái mang vi khuẩn, nguyên nhân có thể là do vẫn còn các vị trí nhiễm trùng sót lại ở những nơi khác bên trong các nhánh gan mật.
Quy định Y tế công cộng: Bệnh nhân mắc thương hàn phải được báo cáo ngay cho sở y tế địa phương và bị nghiêm cấm không được xử lý, chế biến thức ăn cho đến khi họ được chứng minh là không còn mang vi khuẩn. Ở những người không trở thành người mang mầm bệnh mạn tính, vi khuẩn thương hàn vẫn có thể được phân lập trong khoảng 3 đến 12 tháng sau khi bị bệnh cấp tính. Do đó, chỉ khi có kết quả nuôi cấy phân âm tính vào mỗi tháng, liên tục trong 3 tháng liền, mới có thể khẳng định bệnh nhân đã không còn nhiễm khuẩn.
Phòng ngừa bệnh sốt thương hàn
Bệnh thương hàn lây qua đường tiêu hóa, do đó ý thức giữ gìn vệ sinh là rào cản vững chắc nhất.
1. Vệ sinh môi trường và An toàn thực phẩm
Uống nước đã được đun sôi và nước thải sinh hoạt cần được xử lý một cách có hiệu quả.
Đối với những người mang mầm bệnh mạn tính: Họ nên tránh tiếp xúc, dùng chung thức ăn và tuyệt đối không nên chăm sóc bệnh nhân hoặc chăm sóc trẻ nhỏ cho đến khi chúng được chứng minh là không còn mang sinh vật gây bệnh; đồng thời cần phải có biện pháp phòng ngừa cách ly bệnh nhân một cách đầy đủ. Cần chú ý đặc biệt đối với các biện pháp phòng ngừa chất thải của người bệnh.
Khuyến cáo cho khách du lịch: Những người đi du lịch đến những vùng đang lưu hành bệnh nên tránh ăn các loại rau lá tươi sống, tránh các thực phẩm được cất giữ hoặc phục vụ ở nhiệt độ phòng, và tránh dùng nguồn nước chưa đun sôi (kể cả việc dùng đá lạnh). Trừ khi nguồn nước được biết chắc chắn là an toàn, nếu không nó phải được đun sôi hoặc được clo hoá trước khi đem ra uống.
2. Tiêm vắc xin phòng bệnh
Hiện nay, y học đã có sẵn các loại vắc xin để phòng ngừa chủ động:
Vắc xin sống giảm độc lực (chủng Ty21a): Dạng uống. Vắc xin này được sử dụng cho những người đi du lịch đến các vùng lưu hành bệnh và mang lại hiệu quả bảo vệ khoảng 40% đến 80%. Nó cũng có thể được xem xét sử dụng cho các hộ gia đình hoặc những người có tiếp xúc gần với người mang vi khuẩn.
Cách dùng: Vắc xin Ty21a được cho uống cách ngày với tổng cộng là 4 liều, và phải được hoàn thành ≥ 1 tuần trước khi bắt đầu đi du lịch. Cần tiêm nhắc lại (tăng cường) sau 5 năm đối với những người tiếp tục có nguy cơ mắc bệnh.
Lưu ý từ Dược sĩ: Nên trì hoãn việc dùng vắc-xin > 72 giờ sau khi bệnh nhân đã sử dụng bất kỳ loại thuốc kháng sinh nào, và không nên sử dụng vắc xin này cùng với thuốc chống sốt rét mefloquine. Vì đây là vắc-xin có chứa S. Typhi sống, nó bị chống chỉ định ở những bệnh nhân đang bị ức chế hệ miễn dịch. Tại Hoa Kỳ, vắc xin Ty21a không được cấp phép sử dụng cho trẻ em < 6 tuổi.
Vắc xin dạng nang polysaccharide IM Vi (ViCPS): Dạng tiêm. Đây là một giải pháp thay thế, tiêm liều đơn, được thực hiện ≥ 2 tuần trước khi đi du lịch. Vắc-xin này mang lại hiệu quả bảo vệ từ 50% đến 80% và được cơ thể dung nạp tốt.
Lưu ý: Vắc xin này không được sử dụng ở trẻ em < 2 tuổi. Đối với những người vẫn nằm trong nhóm có nguy cơ, cần phải tiêm nhắc lại mũi tiếp theo sau mỗi 2 năm.
Cơ chế bệnh sinh của bệnh thương hàn
Vi khuẩn S. Typhi là những “chiến binh” xâm nhập cực kỳ tinh vi. Hành trình gây bệnh của chúng trong cơ thể con người diễn ra qua các bước mang tính phá hủy hệ thống:
Xâm nhập: Các sinh vật gây bệnh xâm nhập vào cơ thể chủ yếu qua đường tiêu hoá. Để sống sót qua bể axit của dạ dày và tiến vào ruột non, chúng cần một số lượng lớn (liều lây nhiễm cao).
Nhân lên và phát tán: Khi đã an toàn tiến vào ruột non, vi khuẩn không ở lại bề mặt mà lập tức xuyên qua niêm mạc ruột. Chúng bắt đầu nhân lên tại các hạch bạch huyết khu vực, sau đó ồ ạt xâm nhập vào dòng máu (gây nhiễm khuẩn huyết). Dòng máu sẽ đưa vi khuẩn đi gieo rắc khắp các cơ quan nội tạng như gan, lách, tủy xương.
Gây tổn thương mô: Phản ứng viêm mạnh mẽ của cơ thể tại ruột non nhằm tiêu diệt vi khuẩn đã dẫn đến hậu quả phụ. Tình trạng loét ruột non, xuất huyết, và thủng ruột có thể xảy ra trong những trường hợp bệnh tiến triển nặng.
Ký sinh mạn tính (Tại túi mật): Túi mật là “nơi trú ẩn” hoàn hảo của vi khuẩn thương hàn. Hầu hết trong số khoảng 2000 người mang mầm bệnh đang được ước tính hiện nay ở Hoa Kỳ là những phụ nữ cao tuổi đang mắc các bệnh đường mật mạn tính. (Sự hiện diện của bệnh tắc nghẽn đường tiết niệu liên quan đến bệnh sán máng hoặc bệnh sỏi thận cũng có thể khiến một số bệnh nhân mắc bệnh thương hàn dễ trở thành người mang vi khuẩn trong đường tiết niệu).
Mối liên hệ với Ung thư: Cơ chế ký sinh dai dẳng này để lại một hậu quả vô cùng nguy hiểm. Các dữ liệu dịch tễ học đã chỉ ra một sự thật đáng báo động rằng: những người mang bệnh thương hàn mạn tính sẽ có nhiều khả năng mắc bệnh ung thư gan mật hơn so với dân số nói chung.
Việc hiểu rõ cơ chế bệnh sinh này giải thích lý do tại sao điều trị thương hàn cần các loại kháng sinh có khả năng thấm sâu vào nội bào và hệ thống đường mật, cũng như lý do tại sao phải theo dõi sát sao tình trạng thủng ruột vào tuần thứ 3 của bệnh.
Tài liệu tham khảo
- https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17730-typhoid-fever
- https://en.wikipedia.org/wiki/Typhoid_fever
- https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/typhoid-fever/symptoms-causes/syc-20378661

