Trong lịch sử y khoa nhân loại, ít có căn bệnh truyền nhiễm đường tiêu hóa nào gieo rắc nỗi kinh hoàng và gây ra những đại dịch tàn khốc trên quy mô toàn cầu như Bệnh tả (Cholera). Bất chấp sự phát triển vượt bậc của y học hiện đại, bệnh tả vẫn đang là một mối đe dọa thường trực tại nhiều quốc gia, đặc biệt là những nơi có điều kiện vệ sinh môi trường và nguồn nước chưa được đảm bảo.
Với tốc độ diễn tiến bệnh cực kỳ nhanh chóng, bệnh tả có thể cướp đi sinh mạng của một người trưởng thành khỏe mạnh chỉ trong vòng vài giờ đồng hồ do tình trạng mất nước và điện giải ồ ạt. Dưới góc nhìn chuyên môn của một Dược sĩ lâm sàng, bài viết bách khoa toàn thư dưới đây sẽ cung cấp cho bạn một hệ thống kiến thức y khoa chuyên sâu, chi tiết nhất về căn bệnh này: từ cơ chế vi khuẩn tấn công ruột non, cách nhận biết triệu chứng sinh tử, cho đến phác đồ cấp cứu bù dịch và sử dụng kháng sinh chuẩn mực.
Bệnh tả (Cholera) là bệnh gì?

Bệnh tả (Cholera) được định nghĩa trong y văn là một bệnh lý nhiễm trùng cấp tính xảy ra tại ruột non. Tác nhân duy nhất gây ra căn bệnh này là một loại vi khuẩn có tên khoa học là Vibrio cholerae. Về mặt vi sinh học, đây là một loại trực khuẩn gram âm ngắn, có hình dạng cong (thường gọi là phẩy khuẩn tả), có khả năng di động và mang đặc tính hiếu khí.
Điểm đặc biệt về mặt dịch tễ học của ký sinh trùng V. cholerae này là con người chính là vật chủ tự nhiên duy nhất của chúng. Bệnh tả là một bệnh lưu hành địa phương (đặc hữu) ở nhiều khu vực rộng lớn trên thế giới, bao gồm các vùng của châu Á, Trung Đông, châu Phi, khu vực Nam và Trung Mỹ, cũng như Bờ Vịnh Hoa Kỳ.
Sự tàn phá của bệnh tả trong thời kỳ hiện đại vẫn vô cùng khốc liệt. Các số liệu dịch tễ cho thấy:
Vào năm 2010, một đợt bùng phát dịch kinh hoàng đã bắt đầu tại Haiti và kéo dài dai dẳng đến tận năm 2017, lan rộng sang cả Cộng hòa Dominica và Cuba. Đợt bùng phát này đã khiến hơn 820.000 người mắc bệnh và cướp đi sinh mạng của gần 10.000 người. Đáng chú ý, Haiti lại tiếp tục hứng chịu một đợt bùng phát mới bắt đầu vào cuối năm 2022, ngay sau khi quốc gia này vừa được tuyên bố là không có bệnh tả trong 3 năm liên tiếp.
Một đợt bùng phát khác bắt đầu ở Yemen từ năm 2016 và đã để lại tác động tàn phá tồi tệ hơn rất nhiều. Hơn 2,5 triệu người tại Yemen đã mắc bệnh, gần 4.000 người tử vong. Đây được ghi nhận là đợt bùng phát dịch tả lớn nhất và lây lan nhanh nhất trong lịch sử y học hiện đại. Vào thời điểm đỉnh dịch năm 2019, đợt bùng phát này chiếm tới hơn 90% tổng số ca mắc bệnh tả trên toàn thế giới.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) báo cáo rằng các đợt bùng phát dịch tả trên toàn cầu đã gia tăng trở lại kể từ năm 2021. Số ca bệnh đã tăng gấp đôi chỉ trong giai đoạn từ năm 2021 đến năm 2022. Trong năm 2022, có đến 7 quốc gia tại Châu Phi và Châu Á đã báo cáo các đợt bùng phát dịch với số lượng vượt quá 10.000 trường hợp cho mỗi đợt.
Một số nguyên nhân gây ra bệnh tả (Cholera)

Sự bùng phát của bệnh tả liên quan mật thiết đến các chủng vi khuẩn cụ thể và con đường lây truyền trong môi trường.
1. Phân loại chủng vi khuẩn gây bệnh
Không phải mọi vi khuẩn V. cholerae đều gây ra dịch tả nghiêm trọng. Trong lâm sàng, bệnh tả thực sự chỉ do V. cholerae thuộc nhóm huyết thanh O1 và O139 gây ra.
Đối với nhóm O1, cả hai tuýp sinh học là El Tor và tuýp cổ điển đều có khả năng gây ra tình trạng bệnh rất nghiêm trọng.
Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, các trường hợp nhiễm trùng nhẹ hoặc không có triệu chứng thường trở nên phổ biến hơn đối với mẫu sinh vật El Tor đang lưu hành hiện nay.
Các nhóm huyết thanh không phải là O1 và không phải là O139 của V. cholerae không tiết ra độc tố dịch tả, chúng chỉ gây ra một dạng viêm dạ dày ruột nhẹ hơn và không được xếp vào bệnh tả.
2. Con đường lây truyền
Mầm bệnh tả xâm nhập vào cơ thể con người chủ yếu thông qua đường tiêu hóa. Bệnh được lan truyền qua việc uống phải nguồn nước bị ô nhiễm, ăn động vật có vỏ (như hàu, ngao, sò, ốc), hoặc tiêu thụ các loại thực phẩm khác đã bị ô nhiễm bởi phân của những người đang mang mầm bệnh (bao gồm cả người có triệu chứng và người mang vi khuẩn nhưng không có triệu chứng).
Lưu ý từ Dược sĩ:
Sự lây truyền trực tiếp từ người sang người là ít có khả năng xảy ra hơn. Lý do là vì cơ thể cần phải tiếp nhận một số lượng vi khuẩn rất lớn thì mới đủ khả năng để truyền nhiễm trùng.
Tuy nhiên, những người có tiếp xúc trong cùng gia đình với bệnh nhân bị bệnh tả sẽ có nguy cơ cao bị nhiễm trùng. Sự lây nhiễm này có thể xảy ra thông qua các nguồn thực phẩm và nguồn nước sinh hoạt chung đã bị ô nhiễm.
3. Yếu tố nguy cơ và Tính nhạy cảm
Mức độ nhạy cảm và khả năng bị nhiễm trùng tả khác nhau ở mỗi người và phụ thuộc vào các yếu tố sinh lý sau:
Nhóm máu: Các nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng, những người có nhóm máu O sẽ có khả năng bị nhiễm trùng cao hơn so với các nhóm máu khác.
Độ acid của dạ dày: Vi khuẩn Vibrios vô cùng nhạy cảm với môi trường axit của dạ dày. Do đó, những bệnh nhân mắc chứng hypochlorhydria (giảm tiết axit dạ dày) và achlorhydria (vô toan dạ dày) sẽ mang yếu tố nguy cơ rất cao bị nhiễm bệnh. Đặc biệt, điều này bao gồm cả những bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc ức chế axit dạ dày (như thuốc PPI, thuốc kháng thụ thể H2).
Yếu tố miễn dịch cộng đồng: Đối với những người sinh sống lâu năm trong các vùng lưu hành bệnh, họ sẽ dần dần tự hình thành được sự miễn dịch tự nhiên đối với vi khuẩn tả.
Độ tuổi và Mùa vụ: Ở những vùng lưu hành dịch, sự bùng phát thường diễn ra vào những tháng thời tiết ấm áp. Tỷ lệ mắc bệnh đặc biệt cao nhất ở trẻ em, trẻ nhỏ, và những trẻ em bị suy dinh dưỡng nói riêng. Ngược lại, ở những khu vực mới bị ảnh hưởng bởi dịch, bệnh có thể bùng phát trong bất kỳ mùa nào và mọi lứa tuổi đều trở nên dễ bị tổn thương như nhau.
Một số triệu chứng của bệnh tả (Cholera)

Thời kỳ ủ bệnh của vi khuẩn tả diễn ra rất nhanh chóng, chỉ từ 1 đến 3 ngày sau khi vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể. Sự nguy hiểm của bệnh tả nằm ở chỗ bệnh cảnh lâm sàng có thể dao động từ một đợt tiêu chảy nhẹ, bán cấp và không có biến chứng, cho đến một tình trạng bệnh lý cấp tính, cực kỳ nguy hiểm và có thể gây tử vong nhanh chóng.
Các triệu chứng khởi phát
Khi bệnh bắt đầu bùng phát, các triệu chứng ban đầu thường bao gồm:
Tình trạng đau bụng.
Hiện tượng tiêu chảy cấp tính.
Bệnh nhân bị nôn mửa (Tuy nhiên, triệu chứng nôn thường không diễn ra dữ dội).
Đặc trưng tiêu chảy của bệnh Tả
Dấu hiệu nhận biết kinh điển và đáng sợ nhất của bệnh tả chính là tính chất của phân. Phân của người bệnh thường chứa một loại chất lỏng màu trắng đục, được y học mô tả đặc trưng là phân nước vo gạo.
Lượng dịch cơ thể bị tống xuất ra ngoài qua đường phân là vô cùng khủng khiếp. Tình trạng mất nước qua phân có thể vượt mức hơn 1 Lít/giờ (mặc dù ở đa số các ca bệnh, mức độ này thường ít hơn nhiều).
Dấu hiệu của sự suy kiệt do mất nước và điện giải
Chính sự mất nước và mất điện giải một cách trầm trọng, ồ ạt đã kéo theo hàng loạt các triệu chứng và biến chứng suy sụp cơ thể:
Bệnh nhân cảm thấy khát nước tột độ.
Xảy ra hiện tượng thiểu niệu (nước tiểu rất ít).
Cơ bắp bị co rút, gây chuột rút cơ.
Cơ thể rơi vào trạng thái suy nhược nghiêm trọng.
Các dấu hiệu mất nước biểu hiện rõ trên lâm sàng: mất độ đàn hồi của da (nếp véo da dương tính), và hai mắt bị trũng sâu.
Biến chứng muộn nếu không cấp cứu
Nếu không được bù dịch kịp thời, sự mất mát thể tích tuần hoàn sẽ dẫn đến các hệ lụy mang tính hệ thống:
Tình trạng giảm thể tích máu và hiện tượng cô đặc máu.
Thiểu niệu tiến triển thành vô niệu (hoàn toàn không có nước tiểu).
Nhiễm toan chuyển hóa ở mức độ nghiêm trọng.
Sự suy giảm nồng độ kali trong máu (hạ kali máu), trong khi nồng độ natri huyết thanh thường vẫn ở mức bình thường.
Tình trạng giảm thể tích máu nếu kéo dài sẽ gây ra tổn thương hoại tử ống thận cấp tính.
Cảnh báo sinh tử: Một khi bệnh tả không được điều trị, bệnh nhân sẽ nhanh chóng dẫn tới trụy mạch, rơi vào hôn mê và tỷ lệ tử vong vượt mức > 50% số người mắc bệnh. Tuy nhiên, nếu được can thiệp bù nước kịp thời và chuẩn xác, tỷ lệ tử vong sẽ giảm xuống một cách ngoạn mục, chỉ xảy ra ở khoảng 1% số người mắc.
(Lưu ý về quá trình hồi phục: Hầu hết các bệnh nhân sẽ không mang vi khuẩn V. cholerae trong vòng 2 tuần sau khi tình trạng tiêu chảy đã chấm dứt; tình trạng mang vi khuẩn mạn tính khu trú trong đường mật là điều hiếm gặp).
Phương pháp chẩn đoán bệnh tả (Cholera)
Để đưa ra phác đồ điều trị chính xác, các bác sĩ không chỉ dựa vào dấu hiệu lâm sàng (phân nước vo gạo) mà còn phải tiến hành các xét nghiệm vi sinh để khẳng định sự hiện diện của phẩy khuẩn tả.
Chẩn đoán xác định: Chẩn đoán bệnh tả được xác nhận chính xác nhất bằng phương pháp nuôi cấy phân (y học khuyến cáo phải sử dụng phương pháp nuôi cấy trên môi trường chọn lọc), phối hợp với việc đánh giá huyết thanh học sau đó. Thử nghiệm tìm vi khuẩn V. cholerae hiện có sẵn tại các phòng thí nghiệm tham chiếu.
Xét nghiệm phân tử: Thử nghiệm bằng phương pháp PCR cũng là một lựa chọn chẩn đoán hiện đại và chính xác.
Xét nghiệm test nhanh: Hiện nay đã có sẵn các xét nghiệm bằng que thăm nhanh để tìm vi khuẩn bệnh tả. Các que test này được sử dụng rộng rãi cho y tế công cộng tại những khu vực bị hạn chế quyền tiếp cận với các xét nghiệm chuyên sâu trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, Dược sĩ lưu ý rằng tính đặc hiệu của loại xét nghiệm nhanh này là không tối ưu; do đó, các mẫu phân cho kết quả dương tính bằng que thử cần phải được xác nhận lại bằng phương pháp nuôi cấy nếu có điều kiện.
Về mặt chẩn đoán phân biệt, bệnh tả cần được bác sĩ phân biệt kỹ lưỡng với các tình trạng nhiễm trùng đường ruột do vi khuẩn Escherichia coli (E. coli) gây ra, và đôi khi cần phân biệt với bệnh do vi khuẩn Salmonella và Shigella.
Ngoài các xét nghiệm vi sinh, bệnh nhân cần được tiến hành xét nghiệm máu để đo lường các chỉ số sinh hóa quan trọng bao gồm: điện giải trong huyết thanh, nồng độ nitơ urê máu (BUN) và chỉ số creatinine nhằm đánh giá chức năng thận và mức độ mất nước.
Một số cách điều trị bệnh tả (Cholera)
Nguyên tắc điều trị bệnh tả là một cuộc chạy đua với thời gian nhằm bù lại lượng nước đã mất, trước khi bệnh nhân rơi vào trạng thái sốc giảm thể tích. Phác đồ điều trị xoay quanh 2 trụ cột chính: (1) Thay thế dịch truyền/bù nước và (2) Sử dụng kháng sinh tiêu diệt vi khuẩn.
Bù nước và điện giải cho bệnh nhân bị bệnh tả
Việc bù lại lượng dịch đã mất là yêu cầu điều trị tuyệt đối cần thiết và mang tính chất sống còn. Quá trình bù nước được chia thành hai giai đoạn rõ rệt: Giai đoạn bù nước (khôi phục thể tích dịch lòng mạch) và Giai đoạn duy trì (lượng thay thế liên tục phải tương đương bằng với lượng thể tích phân thải ra).
Lưu ý lâm sàng: Các chế phẩm như Plasma, thuốc làm tăng thể tích huyết tương, hay các thuốc làm tăng co bóp tim tuyệt đối không nên được sử dụng để thay thế cho nước và chất điện giải trong cấp cứu tả.
1. Chỉ định theo mức độ mất nước
Mất nước nhẹ hoặc trung bình: Các trường hợp này có thể được điều trị hiệu quả bằng các công thức bù nước theo đường uống tiêu chuẩn. Bệnh nhân uống được sẽ được cho uống dung dịch bù nước (với liều lượng khoảng 75 mL/kg cân nặng, uống trong vòng 4 giờ).
Mất nước nghiêm trọng: Cần phải điều chỉnh một cách nhanh chóng tình trạng giảm thể tích máu nghiêm trọng này. Đối với bệnh nhân bị thiếu dịch và rơi vào mất nước nặng, bắt buộc phải sử dụng phương pháp truyền tĩnh mạch với các dung dịch đẳng trương. Nếu bệnh nhân mất nước nghiêm trọng nhưng không có dịch truyền, họ cần lượng nước uống nhiều hơn và có thể phải tiến hành truyền nước qua sonde dạ dày. Sau khi truyền đủ dịch ban đầu qua tĩnh mạch, phải tiếp tục bổ sung nước bằng đường uống.
2. Công thức Dung dịch Oresol (ORS) chuẩn WHO
Việc uống dung dịch chứa glucose – chất điện giải được chứng minh là có hiệu quả cao trong việc thay thế lượng dịch mất. Trong các vùng tâm dịch mà nguồn cung cấp dịch truyền tĩnh mạch bị hạn chế, đây có thể là cách thức duy nhất để thực hiện việc bù nước cho bệnh nhân.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo mạnh mẽ việc sử dụng Dung dịch bù nước và điện giải qua đường miệng (ORS). Công thức chuẩn cho một lít nước uống bao gồm các thành phần sau:
Glucose: 13,5 g.
Natri clorua (Muối ăn): 2,6 g.
Trisodium citrate dihydrate: 2,9 g (hoặc có thể thay thế bằng 2,5 g Kali bicarbonat).
Kali clorua: 1,5 g.
Giải pháp bù dịch này được chuẩn bị một cách tốt nhất bằng cách sử dụng các gói bột gluco và muối đã có sẵn trên thị trường, đã được kiểm tra chất lượng từ trước. Cách pha đúng là dùng một gói bột trộn đều với 1 Lít nước sạch.
Ngọc trai & Cạm bẫy từ Dược sĩ: Để giảm thiểu tối đa khả năng xảy ra các sai sót trong việc trộn lẫn do nhân viên chưa được đào tạo chuyên môn gây ra, hãy luôn sử dụng dung dịch bù nước đường uống đã được chuẩn bị sẵn dưới dạng gói khi có thể. Việc sử dụng các gói ORS đã chuẩn bị sẵn như vậy sẽ giúp giảm thiểu được khả năng dùng sai liều lượng ở những người không được hướng dẫn pha dịch.
3. Công thức pha dung dịch tự chế (Khi không có ORS)
Trong trường hợp khẩn cấp mà các gói ORS y tế không có sẵn, bạn có thể tự thay thế bằng cách tự pha trộn dung dịch tại nhà. Công thức chuẩn như sau:
Trộn nửa muỗng nhỏ muối cùng với 6 muỗng nhỏ đường hòa tan hoàn toàn trong 1 Lít nước sạch.
Lưu ý duy trì: Dung dịch ORS nên được bệnh nhân tiếp tục sử dụng ngay sau khi đã bù đủ nước ở giai đoạn đầu, và duy trì uống ít nhất là trong khoảng thời gian bệnh nhân vẫn còn bị tiêu chảy và ói mửa. Bệnh nhân nên bắt đầu ăn lại ngay khi các triệu chứng nôn mửa đã hết và có lại cảm giác ngon miệng.
4. Bù đắp Kali và điều chỉnh toan kiềm
Việc phòng ngừa hoặc điều chỉnh kịp thời tình trạng nhiễm toan chuyển hóa và chứng hạ kali máu là điều rất quan trọng trong điều trị tả.
Để thay thế cho lượng kali đã bị mất đi theo phân, bác sĩ có thể thêm kali clorua với nồng độ từ 10 đến 15 mEq/L (tương đương 10 đến 15 mmol/L) vào trong dung dịch truyền tĩnh mạch.
Hoặc bệnh nhân có thể được chỉ định cho uống kali bicacbonat đường uống (liều lượng 1mL/kg đối với dung dịch nồng độ 100g/L), cho uống 4 lần một ngày.
Đặc biệt chú ý: Việc thay thế lượng kali bị mất đi đặc biệt quan trọng đối với đối tượng trẻ em, bởi vì cơ thể trẻ em có sự đáp ứng với tình trạng hạ kali máu rất kém.
Việc xác định cơ thể đã được bù đủ dịch phải được khẳng định chắc chắn thông qua việc bác sĩ đánh giá lâm sàng thường xuyên các chỉ số sinh tồn: nhịp tim, độ nảy của mạch máu, phản ứng của nếp véo da, và lượng nước tiểu thải ra.
Kháng sinh điều trị tả
Dù bù nước là biện pháp cứu mạng, nhưng việc sử dụng kháng sinh lại đóng vai trò là vũ khí “rút ngắn cuộc chiến”. Việc điều trị sớm bằng các loại thuốc kháng khuẩn đường uống mang lại hiệu quả rõ rệt:
Tiêu diệt tận gốc vi khuẩn Vibrios.
Làm giảm khối lượng phân thải ra đến 50%.
Thường giúp chấm dứt hoàn toàn tình trạng tiêu chảy trong vòng 48 giờ.
Việc lựa chọn sử dụng loại kháng sinh nào nên được quyết định dựa trên tính nhạy cảm với thuốc của vi khuẩn V. cholerae được phân lập từ cộng đồng tại thời điểm dịch.
Phác đồ Kháng sinh được khuyến nghị:
Theo các hướng dẫn y khoa, Doxycycline hiện được khuyến nghị là phương pháp điều trị đầu tay (first-line) dành cho đối tượng người lớn (bao gồm cả các bệnh nhân đang mang thai) và trẻ em.
Trong trường hợp y tế địa phương ghi nhận có tình trạng vi khuẩn đã kháng lại doxycycline, thì các kháng sinh như azithromycin và ciprofloxacin sẽ là những lựa chọn thay thế hiệu quả. (Ngoài ra, tùy thuộc vào kết quả xét nghiệm độ nhạy cảm, có thể dùng furazolidone – không có ở Hoa Kỳ, hoặc trimethoprim/sulfamethoxazole (TMP/SMX)).
Bảng liều lượng uống được khuyến nghị đối với các chủng vi khuẩn nhạy cảm:
Doxycycline:
Đối với bệnh nhân ≥ 12 tuổi (kể cả những bệnh nhân đang mang thai): Uống 1 liều duy nhất 300 mg.
Đối với trẻ em < 12 tuổi: Uống 1 liều duy nhất với hàm lượng từ 2 đến 4 mg/kg cân nặng.
Azithromycin:
Đối với bệnh nhân ≥ 12 tuổi (kể cả những bệnh nhân đang mang thai): Uống 1 liều duy nhất 1 gram.
Đối với trẻ em < 12 tuổi: Uống 1 liều duy nhất 20 mg/kg (lưu ý liều tối đa không quá 1 gram).
Ciprofloxacin:
Đối với bệnh nhân ≥ 12 tuổi (kể cả những bệnh nhân đang mang thai): Uống 1 liều duy nhất 1 gram.
Đối với trẻ em < 12 tuổi: Uống 1 liều duy nhất 20 mg/kg (lưu ý liều tối đa không quá 1 gram).
Bên cạnh kháng sinh, việc bổ sung vi chất kẽm đã được chứng minh là làm giảm đáng kể mức độ nặng cũng như thời gian mắc bệnh ở trẻ em, đặc biệt hữu ích tại các khu vực có nguồn lực y tế thấp trên thế giới.
Phòng ngừa bệnh tả (Cholera)
Nguyên tắc tối thượng để kiểm soát dịch bệnh tả là quản lý nguồn lây. Phân của con người bắt buộc phải được xử lý một cách đúng cách và toàn bộ nguồn cung cấp nước sinh hoạt phải được lọc sạch cẩn thận.
Ở những vùng lãnh thổ đang lưu hành bệnh tả, người dân phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc an toàn vệ sinh thực phẩm:
Nước uống bắt buộc phải được đun sôi kỹ hoặc phải được khử trùng bằng clo.
Các loại rau xanh và động vật có vỏ phải được nấu chín kỹ lưỡng trước khi ăn.
Cảnh báo về lạm dụng thuốc: Việc sử dụng kháng sinh để dự phòng cho các thành viên trong hộ gia đình có tiếp xúc với bệnh nhân bị tả là hành động không được khuyến cáo do hiện tại thiếu các dữ liệu y khoa ủng hộ biện pháp này. Nghiêm trọng hơn, tình trạng vi khuẩn kháng kháng sinh đã xuất hiện một cách rõ rệt trong các vụ dịch trước đây, khi người ta tiến hành điều trị bằng kháng sinh dự phòng cho những người có tiếp xúc với bệnh nhân tả trong cùng gia đình.
Tiêm vaccine phòng bệnh tả
Bên cạnh các biện pháp vệ sinh môi trường, y học hiện đại đã phát triển thành công một số loại vắc xin bệnh tả đường uống để tạo hàng rào miễn dịch chủ động bảo vệ con người.
1. Vắc-xin Vaxchora (Hoa Kỳ)
Đây là loại vắc-xin bệnh tả đơn liều, chứa vi khuẩn sống đã được giảm độc lực (V. cholerae chủng CVD 103-HgR), được bào chế dạng đông khô.
Vắc-xin này hiện có sẵn ở Hoa Kỳ, được chỉ định dành cho những người từ độ tuổi 2 tuổi đến 64 tuổi đang chuẩn bị đi du lịch đến các vùng đang bị nhiễm bệnh tả.
Vắc xin Vaxchora bảo vệ cơ thể chống lại bệnh tả do chủng V. cholerae O1 gây ra.
Nó giúp làm giảm tới 90% nguy cơ mắc phải tiêu chảy ở mức độ vừa và nặng khi được đánh giá ở thời điểm 10 ngày sau khi tiêm vắc xin, và duy trì hiệu quả giảm 80% rủi ro ở thời điểm 3 tháng sau khi tiêm. Hiện tại, vẫn chưa rõ ràng về mức độ hiệu quả của loại vắc xin này sau khoảng thời gian từ 3 đến 6 tháng.
2. Các loại Vắc-xin đường uống tế bào chết (Toàn cầu)
Hiện có ba loại vắc xin uống chứa tế bào vi khuẩn đã chết toàn bộ đang có sẵn để sử dụng rộng rãi cho cả trẻ em và người lớn trên toàn thế giới (tuy nhiên các loại này không có sẵn ở Hoa Kỳ):
Vắc xin Dukoral: Đây là một loại vắc xin một chủng (được thiết kế làm vắc xin phòng tiêu chảy và vắc xin phòng tả dành cho du khách). Vắc-xin này chỉ chứa thành phần là vi khuẩn V. cholera O1 và tuýp El Tor, được cộng thêm một lượng nhỏ độc tố dịch tả tiểu đơn vị b không mang độc tính. Điểm lưu ý khi dùng là trước khi uống, thuốc này phải được trộn vào trong một dung dịch đệm (sử dụng gói đệm được hòa tan sẵn trong 150 mL nước mát).
Vắc xin ShanChol và Euvichol: Đây là hai loại vắc xin hai chủng, chứa cả hai nhóm huyết thanh O1 và O139 của V. cholera. Ưu điểm của chúng là không chứa các thành phần bổ sung, giúp loại bỏ yêu cầu phải uống kèm dịch đệm vào thời điểm tiêm chủng.
Cả 3 loại vắc xin tế bào chết này đều có hiệu quả bảo vệ cơ thể đạt từ 60% đến 85% trong khoảng thời gian từ 2 năm đến 3 năm. Phác đồ sử dụng của cả ba loại đều yêu cầu phải uống đủ 2 liều, và một liều tiêm tăng cường được khuyến cáo áp dụng sau 2 năm đối với những người đang có nguy cơ bị nhiễm bệnh tả.
(Lưu ý về lịch sử y khoa: Trước đây từng có một loại vắc xin tiêm tĩnh mạch toàn bộ tế bào – được điều chế từ các chủng V. cholerae bất hoạt bằng phenol. Tuy nhiên, vắc-xin tiêm này hiện không còn được sử dụng nữa vì hiệu quả bảo vệ thấp và gây ra các tác dụng bất lợi cho người tiêm).
Cơ chế bệnh sinh của bệnh tả (Cholera)
Để hiểu tận gốc rễ vì sao bệnh tả lại gây mất nước kinh hoàng đến vậy, chúng ta cần đi sâu vào cơ chế sinh lý bệnh học ở cấp độ màng tế bào ruột.
Sau khi vượt qua môi trường axit của dạ dày, vi khuẩn V. cholerae tiến thẳng xuống ruột non. Tại đây, chúng bắt đầu xâm nhập sâu vào lớp chất nhầy bảo vệ và tiến hành xâm chiếm lớp biểu mô của thành ruột. Khi đã bám trụ thành công, vi khuẩn bắt đầu tiết ra một vũ khí sinh học cực kỳ nguy hiểm: độc tố dịch tả (độc tố ruột).
Bản chất của độc tố ruột này là một loại protein đặc biệt. Khi gắn vào màng tế bào niêm mạc ruột non, độc tố này kích hoạt một chuỗi phản ứng sinh hóa, làm thay đổi hoàn toàn chức năng bơm ion của tế bào. Hậu quả là nó gây ra sự tăng tiết ồ ạt các dung dịch điện giải đẳng trương vào trong lòng niêm mạc ruột non. Lượng dịch tiết ra này vượt quá khả năng hấp thu của ruột già, dẫn đến tình trạng tiêu chảy xối xả.
Đặc điểm sinh lý bệnh quan trọng: Khác với các loại vi khuẩn gây bệnh lỵ (như Shigella), vi khuẩn V. cholerae chỉ hoạt động trên bề mặt biểu mô và tuyệt đối không xâm nhập sâu vào bên trong cấu trúc thành ruột. Do không có sự phá hủy mô hay phản ứng viêm tấy xâm lấn, hệ miễn dịch không huy động bạch cầu đến hiện trường.
Chính vì lý do đó, khi xét nghiệm lâm sàng, người ta phát hiện thấy rất ít hoặc hoàn toàn không có bất kỳ tế bào bạch cầu nào được tìm thấy trong phân của bệnh nhân mắc tả. Điều này giải thích tại sao phân của người bệnh tả thường toàn nước đục (nước vo gạo) mà không hề có máu hay mủ như bệnh lỵ trực khuẩn.
Tài liệu tham khảo
- https://en.wikipedia.org/wiki/Cholera
- https://www.cdc.gov/cholera/about/index.html
- https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/cholera/symptoms-causes/syc-20355287

