Cơn hen cấp là tình trạng triệu chứng hen và chức năng hô hấp xấu đi rõ so với mức thường ngày, có thể xảy ra đột ngột hoặc tăng dần trong vài giờ đến vài ngày. Người bệnh thường khó thở hơn, khò khè, ho, nặng ngực, giảm khả năng nói hoặc vận động và cần thuốc cắt cơn nhiều hơn. Cơn có thể xuất hiện sau nhiễm virus, phấn hoa, khói, ô nhiễm, phơi nhiễm nghề nghiệp hoặc do điều trị chống viêm không đầy đủ.
Cơn nặng có thể gây thiếu oxy, kiệt sức hô hấp và tử vong, kể cả ở người trước đó ít triệu chứng. Khi không thể nói trọn câu, lơ mơ, tím tái, ngực im lặng hoặc thuốc cắt cơn không hiệu quả, cần gọi cấp cứu 115 ngay. Sau khi ổn định, người bệnh phải được rà soát nguyên nhân, kỹ thuật hít, thuốc kiểm soát và kế hoạch phòng cơn tái diễn.
Cơn hen cấp là bệnh gì?
Cơn hen cấp, còn gọi là đợt cấp hen hoặc asthma attack, là giai đoạn bệnh hen xấu đi vượt mức dao động thông thường. Triệu chứng hô hấp tăng lên đồng thời hoặc trước khi chức năng phổi giảm. Cơn có thể nhẹ và đáp ứng nhanh, nhưng cũng có thể tiến triển thành tình trạng nặng hoặc đe dọa tính mạng trong thời gian ngắn.

Khái niệm này khác với “hen không kiểm soát” kéo dài nhiều tuần hoặc tháng, dù kiểm soát kém làm tăng nguy cơ xuất hiện cơn. “Trạng thái hen ác tính” thường dùng cho đợt rất nặng, kéo dài hoặc không đáp ứng với điều trị ban đầu và có thể được mã hóa J46; không phải mọi cơn hen cấp đều thuộc nhóm này. Đợt cấp cũng có thể là lần đầu người bệnh biểu hiện hen. Vì khó thở cấp còn gặp trong phản vệ, thuyên tắc phổi, suy tim, viêm phổi, tràn khí màng phổi hoặc dị vật đường thở, chẩn đoán cần đánh giá chuyên môn thay vì chỉ dựa vào tiền sử hen.
| Tên bệnh | Cơn hen cấp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Asthma Exacerbation |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Đợt cấp hen; cơn hen; asthma attack; asthma flare-up |
| Mã ICD-10 | J45 cho đợt cấp của hen; J46 khi được chẩn đoán trạng thái hen ác tính (status asthmaticus) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tình trạng cấp tính của bệnh hô hấp; chuyên khoa Cấp cứu, Hô hấp và Nhi khoa |
| Cơ quan ảnh hưởng | Đường thở và phổi; trường hợp nặng có thể gây thiếu oxy ảnh hưởng não, tim và nhiều cơ quan |
| Tính chất bệnh | Đợt xấu đi cấp hoặc bán cấp trên nền hen; không lây nhưng có thể được khởi phát bởi nhiễm virus có khả năng lây |
| Mức độ phổ biến | Là biến cố thường gặp ở người mắc hen; mức độ từ nhẹ đến đe dọa tính mạng |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Cơn hen cấp
Một yếu tố kích hoạt làm viêm đường thở tăng nhanh, cơ trơn phế quản co mạnh, niêm mạc phù nề và chất nhầy đặc hơn. Ba quá trình này thu hẹp lòng phế quản, làm khí khó thoát ra trong thì thở ra và gây ứ khí trong phổi. Người bệnh phải tăng công hô hấp, dùng cơ cổ và cơ ngực để thở, đồng thời xuất hiện cảm giác ngạt và nặng ngực.
Nếu tắc nghẽn tiếp tục, thông khí giữa các vùng phổi trở nên không đồng đều, oxy máu giảm và carbon dioxide ban đầu có thể thấp do thở nhanh. Khi cơ hô hấp mệt hoặc tắc nghẽn quá nặng, carbon dioxide tăng trở lại là dấu hiệu đáng lo. Tiếng khò khè có thể nhỏ dần không phải vì cải thiện mà vì luồng khí quá yếu, tạo “ngực im lặng”.
Cơn hen cấp thường được phân tầng thành nhẹ, trung bình, nặng và đe dọa tính mạng dựa trên tổng hợp dấu hiệu lâm sàng, độ bão hòa oxy và chức năng phổi. Cơn nhẹ thường vẫn nói thành câu, ít co kéo và lưu lượng đỉnh còn tương đối bảo tồn. Cơn trung bình có khó thở rõ hơn, nói từng cụm từ và giảm luồng khí.
Cơn nặng có thể khiến người bệnh không thể nói, uống hoặc nằm, nhịp thở rất nhanh, co kéo rõ, oxy máu thấp hoặc lưu lượng đỉnh giảm nhiều. Lơ mơ, lú lẫn, tím tái, kiệt sức hoặc ngực im lặng gợi ý đe dọa tính mạng. Trẻ em có thể được đánh giá bằng thang điểm lâm sàng phù hợp tuổi. Phân loại phải do nhân viên y tế thực hiện vì một dấu hiệu đơn lẻ không phản ánh đầy đủ nguy cơ.
Cơn hen cấp xảy ra ở mọi lứa tuổi và là nguyên nhân quan trọng của khám cấp cứu, nhập viện, nghỉ học và nghỉ làm. Tần suất khác nhau lớn giữa các cá nhân, phụ thuộc mức kiểm soát nền, khả năng tiếp cận thuốc, mùa virus, ô nhiễm và điều kiện xã hội. Một người ít triệu chứng vẫn có thể gặp cơn nặng, vì vậy không thể dùng tần suất triệu chứng đơn thuần để loại trừ nguy cơ.
Nhóm có gánh nặng cao gồm người từng nhập viện hoặc chăm sóc tích cực vì hen, dùng nhiều thuốc cắt cơn, không dùng đủ thuốc chống viêm, có chức năng phổi thấp hoặc gặp trở ngại trong tiếp cận chăm sóc. Dữ liệu riêng về số cơn hen cấp toàn quốc tại Việt Nam chưa được chuẩn hóa đầy đủ để đưa ra một tỷ lệ đại diện.
Tác nhân hít vào như virus, khói, bụi, phấn hoa hoặc hơi hóa chất tiếp xúc trực tiếp với biểu mô đường thở và kích hoạt phản ứng viêm – co thắt. Thuốc hoặc thực phẩm gây phản vệ tác động qua phản ứng miễn dịch toàn thân, có thể đồng thời gây phù nề và co thắt phế quản. Dù khởi phát theo đường nào, kết quả cuối cùng là đường thở hẹp nhanh và giảm thông khí; cơn hen không truyền từ người này sang người khác.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Cơn hen cấp
Tác nhân thường gặp nhất là nhiễm virus đường hô hấp, đặc biệt khi hen nền chưa được kiểm soát. Các yếu tố khác gồm phấn hoa, mạt bụi, nấm mốc, khói thuốc, vaping, ô nhiễm, cháy rừng, hóa chất, không khí lạnh, gắng sức và stress. Một số người lên cơn sau aspirin hoặc thuốc chống viêm không steroid, thuốc chẹn beta hoặc phản vệ.
Nguyên nhân quan trọng nhưng dễ bỏ sót là dùng thiếu thuốc chứa corticosteroid dạng hít, kỹ thuật hít sai, hết thuốc, không có kế hoạch hành động hoặc phụ thuộc quá mức vào thuốc giãn phế quản cắt cơn. Đôi khi cơn xảy ra mà không xác định được tác nhân; điều này không làm giảm nhu cầu đánh giá mức độ nặng và xử trí kịp thời.
Yếu tố nền gồm tiền sử cơn gần tử vong, từng đặt nội khí quản, nhập viện hoặc cấp cứu trong năm qua, chức năng phổi thấp và hen khó điều trị. Yếu tố có thể thay đổi gồm không dùng hoặc dùng không đều corticosteroid dạng hít, dùng thuốc cắt cơn quá mức, kỹ thuật hít sai, hút thuốc, tiếp xúc dị nguyên hay nghề nghiệp, béo phì và bệnh mũi xoang chưa kiểm soát.
Khó khăn tâm lý – xã hội, hiểu biết sức khỏe hạn chế, không có kế hoạch hành động, thiếu hỗ trợ gia đình và gián đoạn nguồn thuốc cũng làm tăng nguy cơ trì hoãn điều trị. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người cao tuổi có thể diễn tiến nhanh hoặc biểu hiện không điển hình.
- Người từng có cơn hen nặng, nhập viện, chăm sóc tích cực hoặc đặt nội khí quản.
- Người phải dùng thuốc cắt cơn thường xuyên hoặc vừa cần corticosteroid toàn thân vì hen.
- Người không dùng đủ thuốc kiểm soát, hít sai kỹ thuật hoặc không có kế hoạch hành động.
- Người hút thuốc, vaping, sống trong môi trường ô nhiễm hoặc tiếp xúc dị nguyên và hóa chất nồng độ cao.
- Trẻ em, thai phụ, người cao tuổi và người có bệnh tim phổi, béo phì hoặc rối loạn tâm lý – xã hội.
Triệu chứng và dấu hiệu của Cơn hen cấp
Cơn có thể bắt đầu bằng ho, nặng ngực hoặc giảm sức gắng sức rồi tiến triển thành khò khè và khó thở rõ. Một số người nhận thấy thức giấc ban đêm, phải ngồi dậy, nói ngắt quãng hoặc dùng thuốc cắt cơn liên tục hơn. Lưu lượng đỉnh có thể giảm trước khi cảm giác khó thở trở nên nghiêm trọng, nhưng không phải ai cũng có máy đo hoặc nhận biết tốt.
Trẻ nhỏ có thể quấy khóc, bú kém, không chơi, thở bụng hoặc co lõm ngực. Người cao tuổi đôi khi chỉ biểu hiện mệt, lú lẫn hoặc giảm hoạt động. Tiếng khò khè nhiều không luôn đồng nghĩa cơn nặng hơn; giảm tiếng thở trong bối cảnh kiệt sức là dấu hiệu nguy hiểm.
- Khó thở tăng: hụt hơi khi nói, đi lại hoặc ngay cả lúc nghỉ.
- Khò khè: tiếng rít khi thở ra, có thể lan tỏa hai phổi.
- Ho dồn dập: thường tăng về đêm hoặc sau nhiễm virus và tiếp xúc khói bụi.
- Nặng ngực: cảm giác bó chặt đi cùng khó thở và thở ra kéo dài.
- Dùng thuốc cắt cơn nhiều hơn: hiệu quả ngắn hơn hoặc phải lặp lại sớm hơn bình thường.
- Giảm hoạt động: không thể làm việc, học, ngủ hoặc vận động như thường ngày.
- Đau ngực do gắng sức hô hấp; đau khu trú đột ngột cần loại trừ tràn khí màng phổi hoặc nguyên nhân tim mạch.
- Ho ra đờm đặc hoặc nút nhầy; đờm mủ và sốt làm tăng nghi ngờ nhiễm trùng đồng mắc.
- Chóng mặt, vã mồ hôi, bồn chồn hoặc cảm giác hoảng sợ do thiếu oxy và công thở tăng.
- Giảm ý thức hoặc lú lẫn là biểu hiện muộn, không phải triệu chứng “ít quan trọng”.
Cần khám trong ngày khi triệu chứng tăng so với bình thường, phải dùng thuốc cắt cơn nhiều hơn, hiệu quả không kéo dài, thức giấc hoặc lưu lượng đỉnh giảm theo kế hoạch cá nhân. Nên tái khám sớm sau một cơn đã tự ổn định, vì cần xác định nguyên nhân, kiểm tra thuốc nền và điều chỉnh kế hoạch hành động.
Người vừa rời khoa cấp cứu hoặc bệnh viện cần được hẹn đánh giá trong vài ngày và tiếp tục theo dõi cho đến khi triệu chứng cùng chức năng phổi trở về mức nền. Không chờ đến lịch hẹn nếu tình trạng xấu đi nhanh, xuất hiện khó nói, tím tái, lơ mơ hoặc thuốc cắt cơn không đáp ứng.
Gọi 115 ngay nếu người bệnh không thể nói trọn câu, không thể uống hoặc đi lại, phải ngồi cúi người để thở, co kéo cơ cổ – ngực rõ, thở rất nhanh, tím môi, vã mồ hôi lạnh, lơ mơ, lú lẫn, kích động bất thường, kiệt sức, ngất, độ bão hòa oxy thấp nếu có máy hoặc ngực gần như không còn tiếng thở. Cũng cần cấp cứu khi triệu chứng nặng lên bất cứ lúc nào, không cải thiện sau thuốc cắt cơn đúng kế hoạch hoặc không có thuốc. Cho người bệnh ngồi thẳng, hỗ trợ dùng thuốc của chính họ theo kế hoạch và không tự lái xe, không nằm ép, không dùng thuốc an thần hoặc chờ mẹo dân gian.
Chẩn đoán Cơn hen cấp
Nhân viên y tế vừa đánh giá vừa điều trị, không chờ hoàn tất mọi xét nghiệm. Bước đầu là xác định triệu chứng có phù hợp cơn hen hay có nguyên nhân nguy hiểm khác, hỏi thuốc đã dùng, cơn nặng trước đây và yếu tố nguy cơ tử vong do hen. Mức độ được phân tầng bằng khả năng nói, tư thế, tri giác, nhịp thở, mạch, co kéo, tiếng thở, độ bão hòa oxy và lưu lượng đỉnh hoặc FEV1 nếu đo an toàn.
Đáp ứng sau điều trị ban đầu là một phần quan trọng của đánh giá. Không cải thiện, giảm oxy, kiệt sức hoặc chức năng phổi thấp là lý do chuyển tuyến hoặc nhập viện. Người chưa từng được xác nhận hen cần được kiểm tra khách quan sau khi ổn định vì nhiều bệnh cấp khác có thể giống cơn hen.
Bác sĩ quan sát ngay mức độ tỉnh táo, khả năng nói, tư thế, màu da, nhịp thở và việc sử dụng cơ hô hấp phụ. Nghe phổi đánh giá luồng khí, ran rít và sự bất đối xứng; ngực im lặng, tiếng thở một bên giảm hoặc ran khu trú gợi ý tình trạng nặng hay chẩn đoán khác. Mạch, huyết áp, nhiệt độ và độ bão hòa oxy được theo dõi.
Khám cũng tìm dấu phản vệ, viêm phổi, suy tim, huyết khối tĩnh mạch, rối loạn thanh quản hoặc dị vật. Ở trẻ, bú uống, khả năng tương tác, co lõm ngực và thang điểm hô hấp giúp đánh giá. Không nên để người bệnh tự thực hiện nghiệm pháp gắng sức trong cơn.
Độ bão hòa oxy giúp quyết định nhu cầu oxy và theo dõi đáp ứng, nhưng thiết bị có thể sai lệch nên phải kết hợp lâm sàng. Lưu lượng đỉnh hoặc FEV1 được đo khi người bệnh đủ sức, thường lặp lại sau điều trị để đánh giá cải thiện.
Khí máu động mạch không làm thường quy, nhưng cần cân nhắc trong cơn nặng, oxy thấp, kiệt sức hoặc nghi tăng carbon dioxide. Công thức máu, điện giải và đường huyết chỉ định theo tình trạng và điều trị. Xét nghiệm virus hoặc vi khuẩn không bắt buộc cho mọi cơn; kháng sinh không được dùng thường quy nếu không có bằng chứng nhiễm khuẩn.
X-quang ngực không cần làm thường quy trong cơn hen điển hình đáp ứng điều trị. Chỉ định khi nghi viêm phổi, tràn khí màng phổi, phù phổi, dị vật, xẹp phổi, đau ngực khu trú, sốt cao, dấu hiệu một bên hoặc đáp ứng kém. Chụp cắt lớp chỉ dành cho câu hỏi chẩn đoán cụ thể và không được trì hoãn điều trị cấp cứu để chờ hình ảnh.
Cơn hen cấp được nhận diện khi triệu chứng khó thở, ho, khò khè hoặc nặng ngực và chức năng phổi xấu đi cấp hoặc bán cấp so với trạng thái thường ngày. Chẩn đoán dựa trên bối cảnh hen đã biết hoặc nghi ngờ, biểu hiện tắc nghẽn đường thở và đáp ứng với điều trị, đồng thời loại trừ nguyên nhân cấp khác.
Phân tầng nặng không dựa vào một ngưỡng duy nhất. Các dấu hiệu như không nói được, oxy thấp, lưu lượng đỉnh giảm nhiều, ngực im lặng, tím tái hoặc thay đổi tri giác có giá trị cao. Ngưỡng số cụ thể thay đổi theo tuổi, độ cao và hướng dẫn; người đọc không nên dùng chúng như công cụ tự quyết định ở nhà khi đang khó thở.
Điều trị Cơn hen cấp
Nguyên tắc là đánh giá nhanh, bắt đầu điều trị ngay, theo dõi sát và chuyển cấp cứu nếu có dấu hiệu nặng. Mục tiêu trước mắt là mở đường thở, khôi phục oxy hóa, giảm viêm và ngăn suy hô hấp; sau đó xác định điều kiện xuất viện an toàn và phòng cơn tiếp theo.
Cơ sở y tế sử dụng thuốc giãn phế quản tác dụng nhanh, oxy được điều chỉnh theo độ bão hòa và corticosteroid toàn thân khi cơn không nhẹ. Ipratropium có thể bổ sung trong cơn trung bình – nặng; magnesium đường tĩnh mạch chỉ cân nhắc ở trường hợp nặng đáp ứng kém. Không dùng thuốc an thần. Chuyển hồi sức khi lơ mơ, lú lẫn, ngực im lặng, tăng carbon dioxide hoặc mệt hô hấp.
Thuốc giãn phế quản beta2 tác dụng nhanh được dùng để giảm co thắt, thường qua bình xịt định liều kèm buồng đệm hoặc khí dung tùy tình trạng và kiểm soát nhiễm khuẩn. Thuốc kháng muscarinic tác dụng ngắn được phối hợp trong cơn nặng hơn. Corticosteroid toàn thân giúp rút ngắn cơn và giảm tái phát sớm, nhưng phải do bác sĩ quyết định vì có tác dụng phụ.
Oxy là thuốc cần được chuẩn độ, không phải dùng càng nhiều càng tốt. Kháng sinh chỉ dùng khi có bằng chứng nhiễm khuẩn; thuốc long đờm, thuốc ho và thuốc an thần không điều trị được tắc nghẽn hen. Trước xuất viện, người bệnh cần có điều trị nền chứa corticosteroid dạng hít phù hợp. Không cung cấp liều chung vì tuổi, thuốc đang dùng, thiết bị và độ nặng quyết định phác đồ.
Các can thiệp thường gặp gồm cho oxy, dùng thuốc qua bình xịt kèm buồng đệm hoặc khí dung, đặt đường truyền và theo dõi liên tục trong cơn nặng. Nếu đáp ứng kém, bác sĩ có thể dùng thuốc đường tĩnh mạch tại khu vực hồi sức. Đặt nội khí quản và thở máy là biện pháp cứu sống khi suy hô hấp tiến triển, nhưng có nguy cơ cao do ứ khí và tụt huyết áp, nên phải do đội hồi sức giàu kinh nghiệm thực hiện.
Không áp dụng
Cho người bệnh ngồi thẳng hoặc tư thế dễ thở, trấn an mà không làm chậm điều trị, nới quần áo chật và tránh tiếp tục tiếp xúc khói hoặc hóa chất. Người hỗ trợ nên lấy thuốc và kế hoạch hành động của chính người bệnh, gọi cấp cứu sớm khi có dấu hiệu nặng và cung cấp thông tin về thuốc đã dùng.
Sau ổn định, cần giáo dục lại cách nhận biết vùng cảnh báo, kỹ thuật hít, cách kiểm tra thuốc còn liều và cách liên hệ y tế. Hỗ trợ tâm lý có ích sau trải nghiệm đáng sợ, nhưng không được quy khó thở do hen là “chỉ lo âu” khi chưa đánh giá đầy đủ.
Điều trị cơn phải bắt đầu ngay khi nhận biết. Co thắt phế quản có thể cải thiện trong phút đến giờ, nhưng viêm đường thở và mệt mỏi có thể kéo dài nhiều ngày. Thời gian theo dõi tại cấp cứu hoặc nhập viện phụ thuộc độ nặng, oxy, chức năng phổi, đáp ứng và điều kiện chăm sóc tại nhà.
Người bệnh không được coi là “xong” ngay khi hết khò khè. Giai đoạn sau cơn cần điều trị nền và theo dõi trong vài ngày đến nhiều tuần cho đến khi trở về mức tốt nhất cá nhân. Không có thời hạn cố định bảo đảm hồi phục, đặc biệt ở người có cơn nặng hoặc bệnh đồng mắc.
Điều trị cơn phải bắt đầu ngay khi nhận biết. Co thắt phế quản có thể cải thiện trong phút đến giờ, nhưng viêm đường thở và mệt mỏi có thể kéo dài nhiều ngày. Thời gian theo dõi tại cấp cứu hoặc nhập viện phụ thuộc độ nặng, oxy, chức năng phổi, đáp ứng và điều kiện chăm sóc tại nhà.
Người bệnh không được coi là “xong” ngay khi hết khò khè. Giai đoạn sau cơn cần điều trị nền và theo dõi trong vài ngày đến nhiều tuần cho đến khi trở về mức tốt nhất cá nhân. Không có thời hạn cố định bảo đảm hồi phục, đặc biệt ở người có cơn nặng hoặc bệnh đồng mắc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cấp gồm thiếu oxy, tăng carbon dioxide, kiệt sức cơ hô hấp, suy hô hấp, rối loạn nhịp tim, tràn khí màng phổi, ngừng tim và tử vong. Ứ khí quá mức có thể làm giảm hồi lưu tĩnh mạch và tụt huyết áp, đặc biệt khi thở máy.
Điều trị cường độ cao có thể gây run, tim nhanh, hạ kali, tăng đường huyết hoặc tác dụng phụ corticosteroid. Sau cơn, người bệnh dễ tái phát sớm nếu xuất viện khi chưa ổn, không có thuốc chống viêm, kỹ thuật hít sai hoặc không được hẹn theo dõi. Cơn cũng có thể gây sợ hãi, mất ngủ và né tránh hoạt động kéo dài.
Cơn nhẹ hoặc trung bình thường cải thiện khi được xử trí sớm và điều trị nền được tối ưu. Tiên lượng kém hơn khi đến viện muộn, có thay đổi tri giác, oxy thấp, ngực im lặng, chức năng phổi rất thấp, tiền sử đặt nội khí quản hoặc nhiều bệnh tim phổi.
Một cơn nặng là dấu hiệu nguy cơ quan trọng cho cơn tương lai, không phải sự kiện ngẫu nhiên đã kết thúc. Rà soát sau cơn, dùng thuốc chứa corticosteroid dạng hít, giảm thuốc cắt cơn đơn độc và giải quyết rào cản tiếp cận có thể giảm tái phát. Không thể dự đoán an toàn cá nhân chỉ dựa trên việc cơn trước đã tự hết.
Cơn có thể tái phát trong những ngày đầu hoặc về sau nếu viêm đường thở chưa được kiểm soát, tác nhân vẫn còn hoặc người bệnh trở lại phác đồ cũ không phù hợp. Nguy cơ tăng khi không có lịch tái khám, không dùng thuốc nền, hết thuốc, tiếp tục hút thuốc hoặc phơi nhiễm nghề nghiệp.
Phòng tái phát cần bắt đầu trước khi xuất viện: xác nhận thuốc kiểm soát, sửa kỹ thuật, cung cấp kế hoạch tạm thời, xác định dấu hiệu phải quay lại và hẹn đánh giá. Sau đó cần điều chỉnh dài hạn dựa trên nguyên nhân cơn, không chỉ dự trữ thêm thuốc cắt cơn.
Biện pháp hiệu quả nhất là kiểm soát hen nền bằng thuốc chứa corticosteroid dạng hít, kỹ thuật đúng và theo dõi định kỳ. Người bệnh cần nhận biết dấu hiệu sớm như thức giấc, giảm hoạt động, tăng nhu cầu thuốc cắt cơn hoặc lưu lượng đỉnh giảm theo kế hoạch.
Giảm khói thuốc, vaping, ô nhiễm, dị nguyên đã xác định và phơi nhiễm nghề nghiệp; điều trị viêm mũi xoang; tiêm chủng theo khuyến cáo; chuẩn bị thuốc khi đi xa và không để gián đoạn nguồn thuốc. Kế hoạch hành động phải nêu thuốc thường ngày, điều chỉnh khi xấu đi và thời điểm liên hệ y tế. Mỗi cơn là cơ hội cập nhật biện pháp phòng ngừa.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Cơn hen cấp
Trong cơn khó thở nặng, không ép ăn uống vì có nguy cơ sặc và làm tăng công thở. Khi hồi phục, có thể trở lại chế độ ăn cân đối, uống đủ theo hướng dẫn nếu không có bệnh tim hoặc thận hạn chế dịch. Không có món ăn nào cắt được cơn hen.
Người có dị ứng thực phẩm và nguy cơ phản vệ cần kế hoạch riêng, vì phản vệ có thể kèm co thắt phế quản. Tránh dùng thảo dược, tinh dầu hoặc đồ uống kích thích như biện pháp cấp cứu. Corticosteroid ngắn ngày có thể ảnh hưởng đường huyết và dạ dày ở một số người, cần trao đổi nếu có đái tháo đường hoặc bệnh tiêu hóa.
Trong cơn, dừng gắng sức và chọn tư thế ngồi dễ thở; không nằm ép hoặc cố “thở qua” hoạt động. Sau cơn, tăng vận động từ từ khi triệu chứng ổn và bác sĩ xác nhận kế hoạch điều trị. Mệt kéo dài, đau ngực hoặc khó thở khi sinh hoạt nhẹ cần đánh giá lại.
Ngủ đủ và tránh trở lại ngay môi trường khói, hóa chất hoặc thể thao cường độ cao. Trẻ có thể cần nghỉ học ngắn và kế hoạch trở lại lớp; người lao động cần trao đổi nếu cơn liên quan nơi làm việc. Hạn chế hoạt động lâu dài không thay thế kiểm soát hen.
Chỉ theo dõi tại nhà khi triệu chứng nhẹ, người bệnh có kế hoạch hành động đã được bác sĩ hướng dẫn và đáp ứng rõ với thuốc của chính mình. Ghi thời điểm triệu chứng, số lần dùng thuốc, khả năng nói – đi lại, thức giấc và lưu lượng đỉnh nếu đã được yêu cầu.
Không dựa riêng vào máy đo oxy hoặc lưu lượng đỉnh để trì hoãn cấp cứu. Thiết bị có thể sai và người bệnh có thể xấu đi nhanh. Nếu cần lặp thuốc sớm hơn kế hoạch, hiệu quả giảm, khó nói, tím tái, lơ mơ hoặc không chắc mức độ, gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu.
- Không nằm phẳng, chạy nhảy hoặc cố làm việc khi đang khó thở rõ.
- Không dùng thuốc an thần, thuốc ho hoặc rượu để “bình tĩnh” trong cơn.
- Không tự dùng kháng sinh, corticosteroid hoặc khí dung liều cao ngoài kế hoạch chuyên môn.
- Không chờ thuốc cắt cơn hết tác dụng nhiều lần mới gọi cấp cứu.
- Không tự lái xe khi khó thở nặng, chóng mặt, tím tái hoặc lơ mơ.
- Không dùng xông lá, tinh dầu, châm cứu hoặc mẹo dân gian thay cho điều trị cấp cứu.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có thể xấu đi nhanh và không mô tả được khó thở. Dấu hiệu gồm không nói hoặc khóc bình thường, bỏ bú, không chơi, co lõm ngực, cánh mũi phập phồng, tím tái, lừ đừ hoặc kích thích. Cha mẹ nên dùng thuốc đúng kế hoạch riêng của trẻ và gọi cấp cứu khi có dấu hiệu nặng hoặc không đáp ứng.
Cơ sở y tế đánh giá bằng tuổi, cân nặng, độ bão hòa oxy, khả năng uống, luồng khí và thang điểm hô hấp. Liều và thiết bị ở trẻ khác người lớn; không dùng toa của người thân. Sau cơn cần rà soát tại trường học và người chăm sóc.
Người cao tuổi có thể ít khò khè nhưng biểu hiện mệt, lú lẫn, giảm vận động hoặc đau ngực. Suy tim, hội chứng vành cấp, thuyên tắc phổi, viêm phổi và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính thường giống hoặc đồng mắc, nên ngưỡng chuyển cấp cứu thấp hơn.
Đa thuốc làm tăng nguy cơ tương tác, tim nhanh, rối loạn điện giải và khó dùng dụng cụ. Cần kiểm tra khả năng phối hợp động tác, thị lực, nhận thức và hỗ trợ của gia đình. Không quy khó thở cấp đơn thuần cho “hen cũ” mà bỏ qua nguyên nhân mới.
Cơn hen cấp trong thai kỳ có thể làm giảm oxy cho cả mẹ và thai, vì vậy cần điều trị sớm và không trì hoãn vì lo thuốc. Các nguyên tắc cấp cứu tương tự ngoài thai kỳ, đồng thời theo dõi sản khoa tùy tuổi thai và độ nặng. Không tự ngừng corticosteroid dạng hít hoặc thuốc kiểm soát khi mang thai.
Khó thở ở thai phụ còn có thể do thuyên tắc phổi, tiền sản giật, bệnh tim hoặc nhiễm trùng. Gọi cấp cứu khi không nói được, đau ngực, ngất, tím tái, giảm cử động thai hoặc triệu chứng không đáp ứng kế hoạch.
Điều trị cơn cấp không nên bị trì hoãn vì đang cho con bú. Bác sĩ sẽ chọn thuốc và thời điểm phù hợp, nhưng lợi ích kiểm soát hô hấp của mẹ thường rất quan trọng. Không tự bỏ liều hoặc ngừng cho bú chỉ dựa trên thông tin truyền miệng. Sau cấp cứu, cung cấp danh sách thuốc cho bác sĩ nhi khoa nếu cần theo dõi trẻ, đặc biệt khi mẹ phải dùng nhiều thuốc toàn thân hoặc có bệnh nền.
Nhiễm trùng có thể là tác nhân hoặc chẩn đoán thay thế ở người suy giảm miễn dịch. Sốt có thể không rõ, hình ảnh phổi và xét nghiệm cần được cân nhắc sớm hơn. Khó thở kèm đau ngực, giảm oxy, ho đờm hoặc không đáp ứng giãn phế quản phải được đánh giá cấp cứu. Việc dùng corticosteroid toàn thân cần cân bằng lợi ích cứu cơn với nguy cơ nhiễm trùng và do bác sĩ quyết định.
Bệnh tim, tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bệnh thận và rối loạn lo âu có thể ảnh hưởng biểu hiện và lựa chọn điều trị. Thuốc giãn phế quản có thể gây tim nhanh hoặc run; corticosteroid có thể làm tăng đường huyết. Tuy vậy, không được giảm điều trị cấp cứu cần thiết mà không có đánh giá. Bác sĩ sẽ theo dõi điện tim, đường huyết, điện giải hoặc dịch tùy bệnh nền.
Co thắt phế quản sau phẫu thuật hoặc gây mê có thể do hen, kích thích đường thở, hít sặc, phản vệ, xẹp phổi, phù phổi hoặc thuyên tắc. Đây là tình huống cần đội gây mê – hồi sức đánh giá ngay, không tự xử trí như cơn thông thường. Người có hen nên báo trước tiền sử cơn nặng và tiếp tục thuốc kiểm soát theo kế hoạch quanh mổ. Sau xuất viện, khó thở tăng hoặc giảm oxy cần quay lại bệnh viện.
Câu hỏi thường gặp về Cơn hen cấp
Các dấu hiệu xấu gồm khó thở tăng nhanh, phải ngồi dậy, nói từng từ hoặc không nói được, thuốc cắt cơn hiệu quả ngắn hoặc không hiệu quả, co kéo cơ cổ – ngực, không thể đi lại, tím tái, lơ mơ hoặc ngực rất ít tiếng thở. Lưu lượng đỉnh giảm theo kế hoạch cá nhân cũng là cảnh báo, nhưng không cần chờ đo nếu biểu hiện nặng. Hãy gọi 115 khi triệu chứng nghiêm trọng hoặc không cải thiện sau thuốc đã được hướng dẫn; không tự lái xe hay thử mẹo dân gian.
Có. Một cơn hen cho thấy kiểm soát nền hoặc kế hoạch phòng ngừa cần được rà soát, ngay cả khi người bệnh đã đỡ tại nhà. Tái khám giúp kiểm tra kỹ thuật hít, mức dùng thuốc cắt cơn, việc có thuốc chứa corticosteroid dạng hít, tác nhân khởi phát và nguy cơ cơn nặng. Người vừa xuất viện thường cần đánh giá trong vài ngày và theo dõi đến khi chức năng phổi trở lại mức nền. Không chờ lịch nếu triệu chứng tái tăng, thức giấc, cần thuốc liên tục hoặc xuất hiện dấu hiệu cấp cứu.
Không nên tự mặc định khí dung là lựa chọn tốt hơn. Bình xịt định liều kèm buồng đệm có thể đưa thuốc hiệu quả trong nhiều cơn nhẹ đến trung bình và giảm phát tán virus so với khí dung. Khí dung, loại thuốc và liều phải theo kế hoạch riêng hoặc chỉ định của cơ sở y tế, đặc biệt ở trẻ em và người có bệnh tim. Nếu khó thở nặng, không nói được hoặc không đáp ứng, dùng máy khí dung ở nhà không được làm chậm việc gọi 115.
Phần lớn cơn hen không cần kháng sinh vì tác nhân thường là virus, dị nguyên hoặc điều trị hen chưa đầy đủ. Kháng sinh không làm giãn phế quản và không giảm viêm hen. Bác sĩ chỉ cân nhắc khi có bằng chứng nhiễm khuẩn như viêm phổi, dựa trên khám, sốt, xét nghiệm hoặc hình ảnh. Đờm đổi màu đơn độc không đủ để tự mua thuốc. Dùng kháng sinh không cần thiết gây tác dụng phụ và kháng thuốc, đồng thời có thể làm người bệnh chậm nhận điều trị hen phù hợp.
Không có mốc giống nhau cho mọi người. Có thể trở lại vận động nhẹ khi hết khó thở lúc nghỉ, ngủ ổn, không cần thuốc cắt cơn thường xuyên và sinh hoạt hằng ngày không bị hạn chế. Tăng cường độ từ từ và dừng nếu ho, nặng ngực hoặc khò khè tái xuất hiện. Sau cơn phải cấp cứu hoặc nhập viện, nên được bác sĩ đánh giá trước khi tập nặng hoặc thi đấu. Việc cần tránh vận động kéo dài thường là dấu hiệu điều trị nền chưa tối ưu, không phải lý do chấp nhận hạn chế vĩnh viễn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

