Hội chứng giảm thông khí do béo phì (OHS) là tình trạng người có BMI từ 30 kg/m² trở lên bị tăng carbon dioxide trong máu khi thức, kèm rối loạn hô hấp khi ngủ, sau khi đã loại trừ các nguyên nhân giảm thông khí khác. Mỡ vùng ngực–bụng làm tăng tải cơ học, đường thở trên dễ xẹp và đáp ứng điều khiển hô hấp có thể suy giảm, khiến người bệnh thở không đủ sâu, đặc biệt ban đêm. Biểu hiện thường gồm ngáy, ngừng thở khi ngủ, đau đầu buổi sáng, buồn ngủ ban ngày, khó thở, giảm oxy và phù chân. OHS không chỉ là “béo và ngáy”; nếu không điều trị, bệnh có thể gây tăng áp phổi, suy tim phải và đợt suy hô hấp tăng CO2 cần nhập viện. Chẩn đoán cần khí máu và đánh giá giấc ngủ. Điều trị chủ yếu bằng PAP phù hợp, giảm cân bền vững và kiểm soát bệnh phối hợp.
Hội chứng giảm thông khí do béo phì là bệnh gì?
Hội chứng giảm thông khí do béo phì (OHS) là hội chứng giảm thông khí phế nang mạn ở người béo phì. Tiêu chuẩn cốt lõi gồm BMI ít nhất 30 kg/m², PaCO2 lúc thức ít nhất 45 mmHg và có rối loạn hô hấp khi ngủ, sau khi loại trừ COPD nặng, bệnh thần kinh–cơ, biến dạng thành ngực, suy giáp nặng, thuốc hoặc nguyên nhân trung ương.

OHS khác OSA: OSA gây các cơn tắc đường thở khi ngủ, còn OHS có tăng CO2 cả lúc thức. Hai bệnh thường đồng tồn tại. OHS cũng khác “giảm oxy do béo phì” vì chẩn đoán đòi hỏi bằng chứng giảm thông khí và loại trừ nguyên nhân khác. Hội chứng Pickwick là tên lịch sử, hiện ít dùng trong nội dung chuyên môn.
| Tên bệnh | Hội chứng giảm thông khí do béo phì |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Obesity hypoventilation syndrome |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | OHS; hội chứng Pickwick; giảm thông khí phế nang liên quan béo phì |
| Mã ICD-10 | E66.2 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Hô hấp, Y học giấc ngủ và bệnh liên quan béo phì; hội chứng giảm thông khí mạn tăng carbon dioxide |
| Cơ quan ảnh hưởng | Hệ hô hấp, đường thở trên, cơ hô hấp và trung tâm điều khiển thông khí; có thể gây tăng áp phổi, suy tim phải và rối loạn chuyển hóa. |
| Tính chất bệnh | Hội chứng mạn tính, không lây, liên quan béo phì và rối loạn hô hấp khi ngủ; có thể gây đợt suy hô hấp tăng carbon dioxide cấp trên nền mạn. |
| Mức độ phổ biến | OHS chỉ xảy ra ở một phần người sống với béo phì và thường bị bỏ sót. Phần lớn người mắc đồng thời có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ, nhiều trường hợp ở mức nặng. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng. OHS không phải bệnh truyền nhiễm. |
Tổng quan chuyên môn về Hội chứng giảm thông khí do béo phì
Béo phì làm giảm thể tích dự trữ thở ra, tăng sức cản đường thở và tải lên cơ hoành–thành ngực. Khi nằm và ngủ, thể tích phổi giảm thêm, đường thở dễ xẹp và thông khí phút giảm. Một số người không tăng đáp ứng hô hấp đủ trước CO2, có thể liên quan kháng leptin và thích nghi thần kinh.
Các đợt giảm thông khí ban đêm lặp lại dẫn đến thận giữ bicarbonate, làm giảm kích thích thở và duy trì tăng CO2 ban ngày. Thiếu oxy kéo dài gây co mạch phổi, tăng áp phổi, giữ muối nước và suy tim phải.
OHS có thể phân theo kiểu rối loạn giấc ngủ: kèm OSA nặng, kèm OSA nhẹ–trung bình, hoặc giảm thông khí khi ngủ không có OSA đáng kể. Phân nhóm ảnh hưởng lựa chọn CPAP hay NIV. Một cách khác mô tả tiến triển từ giảm thông khí chỉ khi ngủ, tăng bicarbonate bù, đến tăng CO2 ban ngày và suy tim–hô hấp.
OHS phổ biến hơn khi mức béo phì tăng và thường được phát hiện ở phòng khám giấc ngủ hoặc trong lần nhập viện vì suy hô hấp tăng CO2. Bệnh gặp ở cả nam và nữ; phụ nữ có thể được chẩn đoán muộn hơn nếu triệu chứng ngáy ít được chú ý. Tỷ lệ tại Việt Nam chưa có dữ liệu đại diện.
Tăng mô mỡ quanh ngực–bụng và đường thở trên làm thông khí khó hơn. Trong giấc ngủ, đặc biệt REM, trương lực cơ giảm dẫn đến tắc nghẽn hoặc thở nông; CO2 tăng lặp lại và bicarbonate tích tụ. Dần dần, ngưỡng đáp ứng hô hấp thay đổi và tăng CO2 xuất hiện cả ban ngày. Đây là quá trình sinh lý do béo phì, không có đường lây.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hội chứng giảm thông khí do béo phì
Nguyên nhân nền là tương tác giữa tải cơ học của béo phì, tắc nghẽn đường thở khi ngủ và đáp ứng điều khiển thông khí không đủ. Không phải mọi người béo phì đều mắc OHS, cho thấy giải phẫu, hormone, giấc ngủ và khuynh hướng cá thể có vai trò.
Opioid, thuốc ngủ, rượu, suy giáp, suy tim và bệnh phổi có thể thúc đẩy tăng CO2 nhưng phải được đánh giá như nguyên nhân phối hợp hoặc thay thế.
Có thể thay đổi: mức béo phì, ít vận động, dùng opioid–benzodiazepine, uống rượu, ngủ nằm ngửa và không điều trị OSA. Khó thay đổi: giải phẫu đường thở, tuổi, khuynh hướng giữ bicarbonate và bệnh thần kinh–cơ phối hợp. BMI càng cao thì nguy cơ tăng, nhưng phân bố mỡ và triệu chứng vẫn quan trọng.
Người BMI từ 30 kg/m² có OSA, SpO2 khi thức thấp, đau đầu sáng, phù, đa hồng cầu hoặc bicarbonate tăng cần được xem xét OHS. Nguy cơ cao hơn ở béo phì nặng, nhập viện vì suy hô hấp tăng CO2, tăng áp phổi hoặc dùng oxy mà vẫn buồn ngủ. Người chuẩn bị phẫu thuật giảm cân cũng cần sàng lọc.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hội chứng giảm thông khí do béo phì
Triệu chứng thường kéo dài nhiều tháng–năm và dễ bị quy cho cân nặng hoặc tuổi. Ban đêm có ngáy, ngừng thở, nghẹt thở; ban ngày có buồn ngủ, đau đầu, giảm tập trung và khó thở. Một số người chỉ được phát hiện khi nhập viện với lơ mơ do CO2. Triệu chứng có thể nặng hơn khi dùng thuốc an thần, nhiễm trùng hoặc suy tim.
- Ngáy to, ngừng thở hoặc thở hổn hển khi ngủ.
- Buồn ngủ ban ngày, ngủ gật và giảm tập trung.
- Đau đầu buổi sáng hoặc cảm giác ngủ dậy không hồi phục.
- Khó thở khi gắng sức, mệt và giảm hoạt động.
- SpO2 thấp khi thức hoặc giảm sâu khi ngủ.
- Phù chân, tiểu đêm và dấu suy tim phải ở bệnh tiến triển.
- Lú lẫn, run vẫy hoặc ngủ gà sâu trong đợt tăng CO2 cấp.
- Đa hồng cầu gây đỏ mặt, đau đầu hoặc chóng mặt.
- Ngất, đau ngực hoặc hồi hộp khi tăng áp phổi nặng.
- Khó thở khi nằm và cơn thức giấc nghẹt thở do suy tim phối hợp.
- Trầm cảm hoặc giảm ham muốn liên quan giấc ngủ kém và bệnh chuyển hóa.
Nên đặt lịch khám: khi béo phì kèm ngáy, buồn ngủ, đau đầu sáng, SpO2 thấp hoặc phù. Cần khám trong ngày: khi buồn ngủ tăng, khó thở, nhiễm trùng, phải tăng oxy hoặc máy PAP không dung nạp. Cần tái khám sớm: sau nhập viện tăng CO2, sau bắt đầu CPAP/NIV và khi thay đổi cân nặng lớn.
Gọi 115 khi người bệnh rất buồn ngủ khó đánh thức, thở chậm hoặc nông, tím, lú lẫn, đau ngực, ngất, phù tăng kèm khó thở hoặc SpO2 thấp dù đã dùng thiết bị theo kế hoạch. Không cho dùng thêm thuốc ngủ, opioid hay rượu; không chỉ tăng oxy rồi chờ vì oxy không sửa thông khí và có thể che lấp CO2 tăng. Mang theo thông tin cài đặt PAP/NIV khi đến viện.
Chẩn đoán Hội chứng giảm thông khí do béo phì
Bác sĩ xác nhận béo phì, đo khí máu lúc thức và đánh giá rối loạn hô hấp khi ngủ. Đồng thời loại trừ COPD, bệnh phổi kẽ, bệnh thần kinh–cơ, biến dạng thành ngực, suy giáp, thuốc và giảm thông khí trung ương. Bicarbonate huyết thanh có thể giúp quyết định ai cần khí máu khi xác suất OHS chưa cao; mức thấp làm OHS ít khả năng hơn nhưng không thay thế đánh giá ở người nghi ngờ cao.
Khám gồm BMI, vòng cổ, huyết áp, đường thở trên, nhịp thở, tím, phù, tĩnh mạch cổ và dấu tăng áp phổi. Bác sĩ hỏi ngáy, ngừng thở, ngủ gật khi lái xe, thuốc an thần và tiền sử nhập viện. Nghe phổi có thể bình thường; ran hoặc khò khè gợi ý bệnh phối hợp hơn là OHS đơn thuần.
Khí máu động mạch khi thức xác nhận PaCO2 và đánh giá PaO2, pH, bicarbonate. Bicarbonate huyết thanh dưới 27 mmol/L có thể giúp loại trừ OHS ở người nghi ngờ thấp–trung bình theo ATS; mức cao cần khí máu chứ không tự chẩn đoán. Đa ký hoặc đa kênh giấc ngủ kèm theo dõi CO2 giúp phân loại OSA và chỉnh PAP. TSH, hô hấp ký và xét nghiệm khác loại trừ nguyên nhân.
X-quang hoặc CT ngực không chẩn đoán OHS nhưng tìm bệnh phổi, xẹp đáy phổi hoặc biến chứng. Siêu âm tim đánh giá chức năng tim phải, áp lực động mạch phổi ước tính và bệnh tim trái. Hình ảnh được chỉ định theo triệu chứng, không dùng thường quy để thay khí máu và nghiên cứu giấc ngủ.
Chẩn đoán yêu cầu BMI ít nhất 30 kg/m², PaCO2 khi thức ít nhất 45 mmHg, có rối loạn hô hấp khi ngủ và đã loại trừ nguyên nhân khác gây giảm thông khí. Xác nhận nên thực hiện khi người bệnh ổn định, vì đợt cấp và thuốc có thể làm CO2 thay đổi. OSA được phân mức riêng bằng chỉ số sự kiện hô hấp; không phải mọi OHS đều có OSA nặng.
Điều trị Hội chứng giảm thông khí do béo phì
Điều trị phối hợp hỗ trợ thông khí bằng PAP, giảm cân bền vững, xử lý OSA và bệnh tim–chuyển hóa, đồng thời tránh thuốc ức chế hô hấp. Người ổn định có OSA nặng thường bắt đầu CPAP; NIV được dùng khi OSA không nặng, CPAP không kiểm soát giảm thông khí hoặc có chỉ định khác. Sau nhập viện vì suy hô hấp nghi OHS, có thể dùng NIV tạm thời trong lúc hoàn tất chẩn đoán và chỉnh máy sớm.
Không có thuốc đặc hiệu thay PAP. Thuốc điều trị béo phì có thể được cân nhắc trong chương trình quản lý cân nặng dựa trên chỉ định, bệnh kèm và theo dõi; lợi ích đối với OHS phụ thuộc mức giảm cân đạt được. Lợi tiểu dùng khi có giữ dịch và suy tim dưới giám sát. Tránh tự dùng thuốc ngủ, opioid và chất kích thích hô hấp; oxy chỉ bổ sung khi còn giảm oxy sau tối ưu PAP.
CPAP giữ đường thở mở; BPAP/NIV hỗ trợ áp lực hít vào và thông khí. Chỉnh máy dựa trên nghiên cứu giấc ngủ, khí máu, SpO2 hoặc CO2 và khả năng dung nạp. Mặt nạ, làm ẩm và xử lý rò quyết định tuân thủ. Đặt nội khí quản cần thiết trong đợt cấp khi NIV thất bại, ý thức xấu hoặc mất ổn định.
Phẫu thuật chuyển hóa–giảm cân có thể tạo mức giảm cân lớn và giúp OHS thuyên giảm ở một số người, nhưng nguy cơ chu phẫu cao hơn nếu OHS chưa tối ưu. Cần đánh giá đa chuyên khoa, dùng PAP trước–sau mổ và theo dõi hô hấp. Phẫu thuật đường thở hiếm khi giải quyết toàn bộ OHS vì cơ chế không chỉ là tắc nghẽn.
Giáo dục sử dụng PAP, vệ sinh mặt nạ, chăm sóc da, làm ẩm và kế hoạch điện dự phòng rất quan trọng. Hoạt động thể lực tăng dần, tư vấn dinh dưỡng, hỗ trợ tâm lý và giảm kỳ thị cân nặng giúp duy trì điều trị. Không nên đổ lỗi cho ý chí; béo phì là bệnh mạn cần chăm sóc lâu dài.
PAP thường cần hằng đêm và có thể kéo dài nhiều năm. Giảm CO2 và buồn ngủ có thể cải thiện trong tuần–tháng, còn tăng áp phổi và thể lực cần lâu hơn. Nếu giảm cân đáng kể và bền vững, có thể đánh giá lại nhu cầu PAP, nhưng không tự ngừng chỉ vì triệu chứng tốt hơn.
PAP thường cần hằng đêm và có thể kéo dài nhiều năm. Giảm CO2 và buồn ngủ có thể cải thiện trong tuần–tháng, còn tăng áp phổi và thể lực cần lâu hơn. Nếu giảm cân đáng kể và bền vững, có thể đánh giá lại nhu cầu PAP, nhưng không tự ngừng chỉ vì triệu chứng tốt hơn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
OHS không điều trị làm tăng nguy cơ suy hô hấp cấp trên nền mạn, tăng áp phổi, tâm phế mạn, phù, đa hồng cầu, nhập viện và biến cố tim mạch. Buồn ngủ làm tăng nguy cơ tai nạn giao thông và lao động. PAP có thể gây khô mũi, đầy bụng, loét da; oxy đơn độc có thể làm CO2 tăng ở người nhạy cảm.
PAP và giảm cân có thể cải thiện triệu chứng, khí máu, chất lượng sống và biến chứng tim phổi. Tiên lượng xấu hơn khi chẩn đoán muộn sau nhiều lần nhập viện, tăng áp phổi, suy tim hoặc không sử dụng PAP. OHS có khả năng thuyên giảm nếu giảm cân đủ và duy trì, nhưng cần xác nhận bằng khí máu và đánh giá giấc ngủ.
CO2 và triệu chứng có thể trở lại khi ngừng PAP, tăng cân, dùng thuốc an thần, nhiễm trùng hoặc suy tim. Sau giảm cân, tái tăng cân có thể làm OHS tái xuất hiện. Theo dõi lâu dài và kế hoạch xử lý khi không dùng được máy giúp giảm đợt mất bù.
Duy trì cân nặng khỏe mạnh là biện pháp phòng chính, nhưng người đã béo phì cần sàng lọc OSA hoặc OHS khi có triệu chứng thay vì chờ giảm cân. Tránh thuốc ức chế hô hấp không cần thiết, điều trị OSA và kiểm soát suy tim giúp phòng biến chứng. Trước phẫu thuật, thông báo OHS và mang máy PAP.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hội chứng giảm thông khí do béo phì
Ăn giảm năng lượng có cấu trúc, đủ protein, rau, chất xơ và hạn chế đồ uống ngọt giúp giảm cân bền vững. Kế hoạch cần tính đến đái tháo đường, bệnh thận, suy tim và thuốc; mục tiêu không nên chỉ là giảm nhanh. Không nhịn ăn cực đoan hoặc dùng sản phẩm giảm cân không rõ nguồn gốc. Giảm muối hữu ích khi phù.
Bắt đầu bằng hoạt động ít tác động như đi bộ ngắn, đạp xe tại chỗ hoặc tập dưới nước, tăng dần theo khả năng và SpO2. PAP ban đêm giúp giảm buồn ngủ để vận động an toàn hơn. Người ngủ gật chưa kiểm soát không nên lái xe; đau ngực, ngất hoặc khó thở nặng cần đánh giá trước tập.
Ghi giờ dùng PAP, chất lượng ngủ, đau đầu sáng, buồn ngủ, cân nặng, phù và báo cáo máy. Kiểm tra mặt nạ, dây, bộ lọc và nguồn điện. SpO2 có thể theo dõi nếu được hướng dẫn nhưng không phát hiện đầy đủ tăng CO2. Buồn ngủ tăng dù SpO2 ổn vẫn cần liên hệ bác sĩ.
- Không dùng oxy đơn độc để thay CPAP hoặc NIV khi đã xác định giảm thông khí.
- Không tự mua máy PAP và sao chép áp lực của người khác.
- Không dùng thuốc ngủ, opioid hoặc rượu trước ngủ mà không trao đổi bác sĩ.
- Không lái xe hoặc vận hành máy móc khi còn buồn ngủ không kiểm soát.
- Không ngừng PAP ngay sau giảm vài kilogram; cần đánh giá lại khách quan.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
OHS chủ yếu được định nghĩa ở người lớn và dữ liệu trẻ em hạn chế. Trẻ hoặc thanh thiếu niên béo phì có tăng CO2 cần đánh giá chuyên khoa nhi để loại trừ OSA, bệnh thần kinh–cơ, dị dạng lồng ngực và giảm thông khí bẩm sinh. Ngưỡng BMI theo tuổi–giới, phương pháp PAP và kế hoạch giảm cân khác người lớn.
Người cao tuổi dễ có COPD, suy tim và thuốc an thần phối hợp, nên việc loại trừ nguyên nhân khác đặc biệt quan trọng. Buồn ngủ có thể bị quy cho tuổi hoặc sa sút trí tuệ. Chọn mặt nạ cần lưu ý da mỏng, khéo léo bàn tay và khả năng tự tháo máy; người chăm sóc nên được đào tạo.
OHS trong thai kỳ làm tăng nguy cơ giảm oxy, tăng huyết áp và biến chứng gây mê. Cần phối hợp sản khoa nguy cơ cao, hô hấp và giấc ngủ; tiếp tục PAP và kiểm tra cài đặt khi cân nặng thay đổi. Giảm cân chủ động không phải mục tiêu trong thai kỳ, nhưng dinh dưỡng và tăng cân được quản lý an toàn.
CPAP hoặc NIV không ảnh hưởng sữa mẹ và nên tiếp tục. Thuốc giảm cân cần đánh giá riêng và nhiều thuốc không phù hợp khi cho bú; không tự dùng. Mẹ cần ngủ đủ, có hỗ trợ chăm trẻ và tránh ngủ chung giường nếu buồn ngủ quá mức hoặc dùng thuốc an thần.
OHS không làm suy miễn dịch nhưng nhiễm trùng ở người suy giảm miễn dịch có thể nhanh chóng gây đợt tăng CO2. Sốt có thể không rõ; tăng buồn ngủ, khó thở và giảm khả năng dùng PAP cần khám sớm. Điều trị nhiễm trùng phải phối hợp với hỗ trợ thông khí và bệnh nền.
OSA, tăng huyết áp, đái tháo đường, suy tim và tăng áp phổi thường đồng tồn tại. COPD phối hợp tạo hội chứng chồng lấp và mục tiêu oxy hoặc NIV phức tạp hơn. Suy giáp và bệnh thần kinh–cơ phải được loại trừ vì có thể là nguyên nhân chính của tăng CO2. Quản lý đa yếu tố quan trọng hơn chỉ giảm cân.
OHS làm tăng nguy cơ tắc đường thở, nhạy với opioid, giảm thông khí và nhập ICU sau mổ. Cần báo đội gây mê, tối ưu PAP, hạn chế thuốc an thần, giảm đau đa mô thức và theo dõi CO2. Dùng lại CPAP hoặc NIV sớm sau mổ khi an toàn; oxy đơn độc có thể che dấu giảm thông khí.
Câu hỏi thường gặp về Hội chứng giảm thông khí do béo phì
OHS có thể rất nguy hiểm nếu không được phát hiện. Tăng CO2 và giảm oxy kéo dài gây tăng áp phổi, suy tim phải, phù, đa hồng cầu và giảm khả năng tập trung. Nhiễm trùng, thuốc an thần hoặc phẫu thuật có thể làm người bệnh mất bù, ngủ gà và cần NIV hoặc đặt nội khí quản. Nguy cơ không chỉ phụ thuộc BMI mà còn vào mức CO2, OSA, tim phổi và tuân thủ PAP. Điều trị đúng bằng CPAP hoặc NIV cùng giảm cân có thể cải thiện đáng kể khí máu và giảm nhập viện.
Không giống hoàn toàn. OSA là các cơn tắc đường thở lặp lại trong khi ngủ, còn OHS yêu cầu tăng carbon dioxide cả khi thức ở người béo phì sau khi loại trừ nguyên nhân khác. Phần lớn người OHS có OSA, thường ở mức nặng, nên triệu chứng rất giống nhau như ngáy và buồn ngủ. Một người có OSA nhưng khí máu ban ngày bình thường thì không được gọi là OHS. Khác biệt này quyết định việc cần khí máu, lựa chọn CPAP hay NIV và mức theo dõi tim phổi.
Giảm cân là điều trị nguyên nhân quan trọng và mức giảm lớn, bền vững có thể giúp OHS thuyên giảm. Tuy nhiên quá trình này mất thời gian và không bảo vệ người bệnh khỏi giảm oxy, tăng CO2 trong hiện tại. Vì vậy PAP thường phải bắt đầu sớm và tiếp tục trong khi thực hiện kế hoạch giảm cân. Chế độ ăn, vận động, thuốc hoặc phẫu thuật chuyển hóa được lựa chọn theo từng người. Không ngừng CPAP hoặc NIV sau khi giảm cân nếu chưa có khí máu và đánh giá giấc ngủ xác nhận.
Người OHS ổn định có OSA nặng thường được bắt đầu bằng CPAP vì máy giữ đường thở mở và có hiệu quả ở nhiều người. NIV hoặc BPAP phù hợp hơn khi không có OSA nặng, có giảm thông khí nổi bật, CPAP dùng đủ nhưng CO2 vẫn cao, hoặc sau đợt suy hô hấp. Quyết định cần dựa trên nghiên cứu giấc ngủ, khí máu và dữ liệu máy. Không thể chọn chỉ theo cảm giác hay giá thiết bị; mặt nạ và cài đặt phải được chỉnh chuyên môn.
Một số người cần oxy nếu vẫn giảm oxy sau khi PAP đã được tối ưu, nhưng oxy không phải điều trị chính của OHS vì không làm tăng thông khí. Dùng oxy đơn độc có thể làm CO2 tăng ở người nhạy cảm và khiến SpO2 đẹp hơn trong khi buồn ngủ xấu đi. Vì vậy bác sĩ quyết định lưu lượng, thời gian và kiểm tra khí máu. Không tự mua máy oxy, không tăng lưu lượng khi đau đầu hoặc ngủ gà, và luôn tuân thủ an toàn cháy nổ.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

