Amitriptylin là hoạt chất thuộc nhóm thuốc chống trầm cảm ba vòng, có tác dụng trên hệ thần kinh trung ương thông qua ức chế tái thu hồi serotonin và noradrenalin. Tùy quốc gia và nhãn thuốc được phê duyệt, Amitriptylin có thể được dùng trong điều trị triệu chứng trầm cảm, đau thần kinh, dự phòng đau nửa đầu, dự phòng đau đầu căng cơ mạn tính hoặc một số trường hợp đái dầm ban đêm ở trẻ em dưới điều kiện chuyên khoa. Đây là thuốc có nhiều cảnh báo quan trọng, gồm nguy cơ buồn ngủ, kháng cholinergic, hạ huyết áp tư thế, rối loạn dẫn truyền tim, tương tác với MAOI, thuốc ức chế CYP2D6 và thuốc ức chế thần kinh trung ương. Người bệnh không nên tự ý dùng, tăng/giảm liều hoặc ngừng Amitriptylin nếu chưa hỏi ý kiến bác sĩ/dược sĩ.
Nội dung chính
- Amitriptylin là gì?: Thuốc chống trầm cảm ba vòng, có đặc tính an thần, kháng cholinergic và giảm đau trong một số bối cảnh lâm sàng.
- Nhóm dược lý: Antidepressants – non-selective monoamine reuptake inhibitor; ATC N06AA09.
- Chỉ định: Khác nhau theo quốc gia/nhãn: FDA ghi chỉ định giảm triệu chứng trầm cảm; SmPC UK ghi thêm đau thần kinh, dự phòng migraine, dự phòng đau đầu căng cơ mạn tính và đái dầm ban đêm ở trẻ ≥6 tuổi trong điều kiện chuyên khoa.
- Đường dùng phổ biến: Đường uống, chủ yếu dạng viên nén/viên nén bao phim.
- Lưu ý an toàn: Có thể gây buồn ngủ, chóng mặt, khô miệng, táo bón, tăng cân, hạ huyết áp tư thế, kéo dài QT, rối loạn nhịp, ý nghĩ/hành vi tự sát ở một số nhóm nguy cơ.
- Tự dùng thuốc? Không nên. Đây là thuốc kê đơn/thuốc cần giám sát y tế; liều và thời gian dùng phải do bác sĩ quyết định.
Hoạt chất Amitriptylin là gì?
Amitriptylin là thuốc chống trầm cảm ba vòng có tác dụng an thần và giảm đau trong một số chỉ định. Thuốc không phải là thuốc ngủ thông thường và không nên tự dùng để điều trị mất ngủ nếu chưa được bác sĩ đánh giá. Cơ chế chính liên quan đến ức chế tái thu hồi noradrenalin và serotonin tại đầu tận thần kinh.
Amitriptylin
INN Amitriptyline
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Amitriptylin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Amitriptyline |
| Tên IUPAC | N,N-dimethyl-3-(2-tricyclo[9.4.0.0^{3,8}]pentadeca-1(15),3,5,7,11,13-hexaenylidene)propan-1-amine |
| Tên hóa học khác | 1-Propanamine, 3-(10,11-dihydro-5H-dibenzo(a,d)cyclohepten-5-ylidene)-N,N-dimethyl- | 3-(10,11-dihydro-5H-dibenzo[a,d][7]annulen-5-ylidene)-N,N-dimethylpropan-1-amine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Amitriptyline hydrochloride; amitriptylin hydroclorid; amitriptyline HCl; amitriptylin. PubChem ghi Amitriptyline có công thức phân tử C20H23N và một số tên đồng nghĩa như amitriptyline, Amitriptylin, Seroten. |
| Tên Latinh / tên dược điển | Amitriptylinum |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 50-48-6 |
|---|---|
| UNII | 1806D8D52K |
| PubChem CID | 2160 |
| RxNorm CUI | 704 |
| Công thức phân tử | C20H23N |
Dược động học của Amitriptylin
Amitriptylin được hấp thu qua đường uống, phân bố rộng, gắn protein huyết tương cao, chuyển hóa chủ yếu tại gan qua CYP2C19, CYP3A4 và CYP2D6, tạo chất chuyển hóa có hoạt tính là nortriptyline; thải trừ chủ yếu qua nước tiểu dưới dạng chất chuyển hóa.
Giai đoạn I: Hấp thu
Sau uống dạng viên, nồng độ huyết thanh tối đa đạt khoảng 4 giờ với viên 10 mg/25 mg; SmPC cũng mô tả hấp thu chậm nhưng gần như hoàn toàn, với nồng độ đỉnh huyết tương thường đạt sau 1–5 giờ, có thể tới 8 giờ.
| F · Sinh khả dụng | SmPC UK ghi sinh khả dụng tuyệt đối đường uống trung bình khoảng 53% với viên 10 mg/25 mg; với viên 50 mg, sinh khả dụng hệ thống khoảng 50% so với tiêm tĩnh mạch. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Amitriptylin có thể tích phân bố biểu kiến lớn, gắn protein huyết tương khoảng 95%. Amitriptylin và nortriptyline đi qua hàng rào nhau thai; ở phụ nữ cho con bú, thuốc và chất chuyển hóa bài tiết vào sữa mẹ với lượng nhỏ.
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Amitriptylin chuyển hóa chủ yếu tại gan qua khử methyl bởi CYP2C19/CYP3A4 và hydroxyl hóa bởi CYP2D6, sau đó liên hợp glucuronic acid. Chất chuyển hóa có hoạt tính chính là nortriptyline.
Giai đoạn IV: Thải trừ
Thải trừ chủ yếu qua nước tiểu; thải trừ amitriptylin không đổi qua thận là không đáng kể, khoảng 2%.
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải thải trừ sau uống khoảng 25 giờ, trung bình 24,65 ± 6,31 giờ, khoảng 16,49–40,36 giờ. |
|---|---|
| CL · Độ thanh thải toàn phần | SmPC UK ghi độ thanh thải hệ thống trung bình khoảng 39,24 ± 10,18 L/giờ, với khoảng 24,53–53,73 L/giờ. |
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Dược động học bị ảnh hưởng bởi tuổi cao, suy gan, đa hình CYP2D6/CYP2C19 và thuốc ức chế/cảm ứng enzym chuyển hóa. Người cao tuổi có thời gian bán thải dài hơn và thanh thải đường uống giảm do giảm tốc độ chuyển hóa; suy gan có thể làm tăng nồng độ huyết tương; suy thận không ảnh hưởng đáng kể đến động học theo SmPC UK.
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Amitriptylin
Amitriptylin thuộc nhóm thuốc chống trầm cảm ba vòng, phân nhóm ức chế tái thu hồi monoamin không chọn lọc. Thuốc cũng có ái lực với thụ thể muscarinic và histamine H1, góp phần vào tác dụng kháng cholinergic và an thần.
Phần III: Cơ chế tác dụng
Amitriptylin ức chế tái thu hồi noradrenalin và serotonin tại đầu tận thần kinh, làm tăng tác dụng của các monoamin này trong hệ thần kinh trung ương. Trong giảm đau, SmPC mô tả thêm vai trò của chẹn kênh natri, kali và NMDA ở trung ương và tủy sống; tác dụng giảm đau không chỉ phụ thuộc vào tác dụng chống trầm cảm.
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Amitriptylin có đặc tính chống trầm cảm, an thần, kháng cholinergic và giảm đau. Tác dụng chống trầm cảm và giảm đau thường xuất hiện sau 2–4 tuần, trong khi tác dụng an thần không bị trì hoãn theo SmPC UK.
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Amitriptylin
Chỉ định được phê duyệt thay đổi theo quốc gia và nhãn thuốc:
- Theo nhãn DailyMed/FDA: giảm triệu chứng trầm cảm.
- Theo SmPC UK: điều trị rối loạn trầm cảm nặng ở người lớn; điều trị đau thần kinh ở người lớn; dự phòng đau đầu căng cơ mạn tính ở người lớn; dự phòng migraine ở người lớn; điều trị đái dầm ban đêm ở trẻ từ 6 tuổi trở lên sau khi đã loại trừ nguyên nhân thực thể và không đáp ứng với các biện pháp khác, chỉ do chuyên gia có kinh nghiệm kê đơn.
Một số ứng dụng ngoài chỉ định phụ thuộc quốc gia/nhãn, ví dụ mất ngủ, lo âu hoặc một số hội chứng đau mạn tính, đã được đề cập trong tài liệu tổng quan y khoa; tuy nhiên người bệnh không nên tự diễn giải là chỉ định phù hợp cho cá nhân. Cần phân biệt: tại UK, đau thần kinh, dự phòng migraine và dự phòng đau đầu căng cơ mạn tính là chỉ định có trong SmPC; tại Hoa Kỳ, nhãn DailyMed được trích dẫn chỉ ghi giảm triệu chứng trầm cảm. Ứng dụng đang nghiên cứu cụ thể
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây chỉ là thông tin tham khảo từ SmPC UK và không thay thế đơn thuốc cá nhân hóa:
- Rối loạn trầm cảm nặng ở người lớn: khởi đầu 25 mg x 2 lần/ngày; có thể tăng dần theo đáp ứng và dung nạp, tối đa thường 150 mg/ngày chia 2 lần trong SmPC UK.
- Đau thần kinh, dự phòng đau đầu căng cơ mạn tính, dự phòng migraine ở người lớn: thường khởi đầu 10–25 mg buổi tối, tăng 10–25 mg mỗi 3–7 ngày nếu dung nạp; liều khuyến cáo 25–75 mg/ngày buổi tối; liều trên 100 mg cần thận trọng.
- Đái dầm ban đêm ở trẻ em: chỉ dùng trong điều kiện chuyên khoa, sau đánh giá nguyên nhân; SmPC UK nêu liều theo nhóm tuổi và yêu cầu ECG trước điều trị để loại trừ hội chứng QT dài. Người bệnh không tự ý dùng, tăng/giảm liều hoặc ngừng thuốc khi chưa hỏi bác sĩ/dược sĩ.
Amitriptylin thường dùng đường uống. Với đau thần kinh/dự phòng đau đầu, thuốc thường được dùng buổi tối do có thể gây buồn ngủ; với trầm cảm có thể chia liều tùy đơn thuốc. Khi ngừng điều trị, SmPC khuyến cáo giảm dần trong vài tuần thay vì ngừng đột ngột.
Cần theo dõi đáp ứng điều trị, buồn ngủ, chóng mặt, hạ huyết áp tư thế, táo bón, bí tiểu, thay đổi tâm trạng, ý nghĩ tự sát, dấu hiệu hưng cảm/hưng cảm nhẹ, triệu chứng tim mạch và nguy cơ tương tác thuốc. Bệnh nhân và người chăm sóc cần báo ngay cho nhân viên y tế nếu có kích động, thay đổi hành vi bất thường, nặng lên trầm cảm hoặc ý nghĩ tự sát, đặc biệt giai đoạn đầu hoặc khi thay đổi liều.
Cảnh báo và lưu ý về Amitriptylin
Theo SmPC UK, chống chỉ định gồm: quá mẫn với hoạt chất/tá dược; nhồi máu cơ tim gần đây; block tim ở bất kỳ mức độ nào, rối loạn nhịp tim hoặc suy mạch vành; dùng đồng thời MAOI; bệnh gan nặng; trẻ dưới 6 tuổi. DailyMed cũng nêu chống chỉ định quá mẫn, dùng đồng thời MAOI, dùng cùng cisapride và không khuyến cáo trong giai đoạn hồi phục cấp sau nhồi máu cơ tim.
Tác dụng không mong muốn thường gặp/đáng chú ý gồm buồn ngủ, chóng mặt, run, đau đầu, khô miệng, táo bón, buồn nôn, tăng tiết mồ hôi, tăng cân, rối loạn điều tiết mắt, hồi hộp, nhịp tim nhanh, hạ huyết áp tư thế, mệt mỏi, rối loạn tiểu tiện và thay đổi chức năng tình dục.
Các phản ứng nghiêm trọng cần lưu ý gồm rối loạn nhịp, kéo dài QT/QRS, block nhĩ-thất, xoắn đỉnh, co giật, hạ natri máu, ý nghĩ/hành vi tự sát, phản vệ/phù mạch, giảm bạch cầu hạt/ức chế tủy xương, viêm gan, vàng da, tăng nhãn áp cấp, bí tiểu nặng, hội chứng serotonin khi phối hợp thuốc serotonergic, và phản ứng da nặng như DRESS.
Cần thận trọng ở người có bệnh tim mạch, tiền sử co giật, bí tiểu, phì đại tuyến tiền liệt, tăng nhãn áp góc đóng hoặc góc tiền phòng hẹp, cường giáp/đang dùng thuốc tuyến giáp, đái tháo đường, rối loạn lưỡng cực, triệu chứng loạn thần, bệnh gan tiến triển, hạ kali/hạ magnesi, suy tim mất bù hoặc đang dùng thuốc kéo dài QT. Thuốc có thể gây buồn ngủ và ảnh hưởng khả năng lái xe/vận hành máy.
Quá liều Amitriptylin có thể nguy hiểm, gây triệu chứng kháng cholinergic, co giật, ức chế thần kinh trung ương, hôn mê, ức chế hô hấp, rối loạn nhịp thất, kéo dài PR/QRS/QT, suy tim, tụt huyết áp, sốc tim, rối loạn điện giải và toan chuyển hóa. Xử trí là cấp cứu y khoa, điều trị triệu chứng và hỗ trợ, theo dõi đường thở–hô hấp–tuần hoàn, điện giải, khí máu và ECG; không tự xử trí tại nhà.
Bảo quản theo tờ hướng dẫn sử dụng của từng sản phẩm. SmPC UK của một sản phẩm viên nén bao phim ghi bảo quản dưới 25°C.
Đối tượng đặc biệt
Không tự ý dùng Amitriptylin cho trẻ em. DailyMed ghi amitriptyline hydrochloride tablets không được phê duyệt cho bệnh nhi; SmPC UK không khuyến cáo dùng cho trẻ <18 tuổi trong trầm cảm, đau thần kinh, dự phòng đau đầu căng cơ mạn tính hoặc migraine, nhưng có chỉ định đái dầm ban đêm ở trẻ ≥6 tuổi trong điều kiện chuyên khoa, sau khi loại trừ nguyên nhân thực thể và thất bại với biện pháp khác.
Người cao tuổi dễ nhạy cảm hơn với tác dụng kháng cholinergic, an thần, lú lẫn, hạ huyết áp tư thế và té ngã. DailyMed khuyến cáo chọn liều thận trọng, thường bắt đầu ở liều thấp; SmPC ghi người cao tuổi có nồng độ huyết tương cao hơn với cùng liều do giảm chuyển hóa và thời gian bán thải dài hơn.
Amitriptylin không được khuyến cáo trong thai kỳ trừ khi thật cần thiết sau khi cân nhắc lợi ích/nguy cơ. SmPC ghi dữ liệu lâm sàng ở thai kỳ còn hạn chế và có thể có triệu chứng cai thuốc ở trẻ sơ sinh khi mẹ dùng kéo dài hoặc ở những tuần cuối thai kỳ; DailyMed ghi thuốc qua nhau thai và chỉ nên dùng khi lợi ích tiềm năng cho mẹ biện minh cho nguy cơ tiềm tàng cho thai.
Amitriptylin và chất chuyển hóa bài tiết vào sữa mẹ. SmPC UK ước tính phơi nhiễm của trẻ bú mẹ trung bình khoảng 2% liều theo cân nặng của mẹ và không loại trừ nguy cơ cho trẻ; quyết định tiếp tục/ngừng cho bú hoặc tiếp tục/ngừng thuốc cần do bác sĩ cân nhắc lợi ích–nguy cơ.
Cần thận trọng. SmPC UK ghi suy gan có thể làm giảm chuyển hóa bước đầu/chiết xuất qua gan, dẫn tới nồng độ huyết tương cao hơn; cần cân nhắc liều cẩn thận và có thể định lượng nồng độ huyết thanh nếu phù hợp. Chống chỉ định trong bệnh gan nặng theo SmPC UK.
Theo SmPC UK, suy thận không ảnh hưởng đến động học và thuốc có thể dùng liều thông thường ở bệnh nhân suy thận; tuy nhiên việc dùng thuốc vẫn cần cá nhân hóa theo bệnh cảnh và thuốc dùng kèm.
Amitriptylin là thuốc có tác dụng an thần và có thể làm giảm chú ý, tập trung; tác dụng này có thể tăng khi dùng cùng rượu. Người đang dùng thuốc cần hỏi bác sĩ/dược sĩ trước khi lái xe, vận hành máy móc hoặc làm việc cần tỉnh táo.
Tương tác thuốc của Amitriptylin
| Tương tác | Mức độ | Cơ chế / ảnh hưởng | Khuyến nghị / xử trí | Theo dõi | Bằng chứng / nguồn |
|---|---|---|---|---|---|
|
Alginate
Amitriptyline bị hấp phụ đáng kể lên sodium alginate trong thử nghiệm in vitro, có thể làm giảm phần thuốc sẵn có để hấp thu. Chưa có bằng chứng in vivo hoặc lâm sàng. | Chưa phân loại | Cơ chế: Tương tác dược động học mang tính lý thuyết do hấp phụ/liên kết ion giữa amitriptyline và polymer alginate trong đường tiêu hóa. Ảnh hưởng: Có khả năng giảm sinh khả dụng đường uống và giảm hiệu quả chống trầm cảm/giảm đau, nhưng ý nghĩa trên người chưa xác định. | Khuyến nghị: monitor Xử trí: Không có khoảng cách liều đã được xác lập. Cân nhắc tránh dùng đồng thời và theo dõi hiệu quả điều trị nếu phối hợp. | Theo dõi đáp ứng chống trầm cảm hoặc kiểm soát đau và triệu chứng tái phát. | Bằng chứng: theoretical Nguồn: [J-STAGE] | Interaction of Drugs with Dietary Fiber—Adsorption of Drugs onto Dietary Fiber in in vitro Study— | Amitriptyline thuộc nhóm thuốc hấp phụ đặc biệt mạnh lên sodium alginate in vitro | https://doi.org/10.5649/jjphcs.32.221 | Kiểm tra ngày 2026-08-01 |
|
Chlorpromazine
Chlorpromazine có thể làm giảm chuyển hóa thuốc chống trầm cảm ba vòng và tăng nguy cơ độc tính tim/kháng cholinergic. Kế thừa từ nhóm: | Mức 3: Cân nhắc nguy cơ/lợi ích | Cơ chế: Dược động học: có thể ức chế chuyển hóa; dược lực học: kéo dài QT, hạ huyết áp và kháng cholinergic cộng hợp. Ảnh hưởng: An thần, lú lẫn, bí tiểu, hạ huyết áp, rối loạn dẫn truyền hoặc loạn nhịp. | Khuyến nghị: use_alternative Xử trí: Ưu tiên thuốc thay thế; nếu dùng, bắt đầu liều thấp và theo dõi chặt. | ECG/QTc, huyết áp, tình trạng tâm thần, nhịp tim và tác dụng kháng cholinergic. | Bằng chứng: moderate Nguồn: [eMC SmPC] | Chlorpromazine 100mg Tablets | Mục 4.5 – Interactions | https://www.medicines.org.uk/emc/product/3476/smpc | Kiểm tra ngày 2026-08-01 |
|
Zolmitriptan
Nhãn zolmitriptan cảnh báo hội chứng serotonin có thể xảy ra khi phối hợp với thuốc chống trầm cảm ba vòng. Kế thừa từ nhóm: | Mức 2: Tương tác cần thận trọng | Cơ chế: Tương tác dược lực học do tăng hoạt tính serotonergic; mức độ serotonergic khác nhau giữa các TCA. Ảnh hưởng: Hội chứng serotonin có thể biểu hiện bằng kích động/lú lẫn, tăng thân nhiệt, bất ổn huyết áp/nhịp tim, run, tăng phản xạ, clonus và triệu chứng tiêu hóa. | Khuyến nghị: monitor_closely Xử trí: Chỉ phối hợp khi lợi ích vượt nguy cơ; theo dõi khi bắt đầu hoặc tăng liều và ngừng thuốc nếu nghi hội chứng serotonin. | Theo dõi trạng thái tâm thần, nhiệt độ, nhịp tim/huyết áp, run, tăng phản xạ/clonus, cứng cơ và triệu chứng tiêu hóa. | Bằng chứng: moderate Nguồn: [DailyMed/FDA label] | Zolmitriptan Tablets, current SPL version | Contraindications; Warnings 5.7; Drug Interactions 7.1–7.5; Clinical Pharmacology 12.3 | https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=5fcdc5d6-38fa-458d-a581-4e3678a9e8fd | Kiểm tra ngày 2026-08-02 |
Thắc mắc về hoạt chất Amitriptylin
Amitriptylin là thuốc chống trầm cảm ba vòng, có tác dụng trên hệ serotonin và noradrenalin trong thần kinh trung ương. Ngoài trầm cảm, một số nhãn thuốc/quốc gia có phê duyệt thêm đau thần kinh, dự phòng migraine hoặc đau đầu căng cơ mạn tính.
Không nên xem Amitriptylin là thuốc ngủ thông thường. Thuốc có tác dụng an thần và có thể gây buồn ngủ, nhưng việc dùng cho mất ngủ là ngoài chỉ định ở một số bối cảnh và cần bác sĩ đánh giá nguyên nhân mất ngủ, bệnh đi kèm và nguy cơ tương tác.
Các tác dụng phụ thường gặp/đáng chú ý gồm buồn ngủ, chóng mặt, run, khô miệng, táo bón, buồn nôn, tăng cân, hồi hộp, nhịp tim nhanh, hạ huyết áp tư thế, mệt mỏi và rối loạn tiểu tiện. Nếu triệu chứng nặng hoặc bất thường, người bệnh cần liên hệ nhân viên y tế.
Không nên tự ý ngừng thuốc. SmPC khuyến cáo khi dừng Amitriptylin cần giảm dần trong vài tuần để giảm nguy cơ triệu chứng ngừng thuốc như đau đầu, khó chịu, mất ngủ, kích thích. Người bệnh nên trao đổi với bác sĩ/dược sĩ để có kế hoạch phù hợp.
Cần đặc biệt lưu ý MAOI, thuốc serotonergic, tramadol, thuốc kéo dài QT, rượu/thuốc ức chế thần kinh trung ương, thuốc kháng cholinergic, thuốc tuyến giáp và các thuốc ảnh hưởng CYP2D6/CYP2C19/CYP3A4 như fluoxetine, paroxetine, bupropion, quinidine, cimetidine, fluconazole, terbinafine, ketoconazole, itraconazole, ritonavir. Luôn đưa danh sách thuốc đang dùng cho bác sĩ/dược sĩ kiểm tra.

