Bài9: Điều Trị Cắt Liều Ợ Nóng

Dưới đây là bài viết tổng quan về cắt liều ợ nóng chi tiết mà mình áp dụng cho phòng khám của mình. Tỷ lệ thành công hầu như là chắc chắn và chưa có phản hồi thất bại nào.

Xin chào! Mình là Dược sĩ Tuấn – Tốt nghiệp trường Đại học Dược Hà Nội khóa 72. Hiện tại, mình đang làm quản lý tại Phòng khám Nội Tổng Quát Health Center. Công việc chính của mình về mảng Marketing với vị trí Chuyên Viên SEO Marketing. Mình quyết định lập trang web duocsituan.vn nhằm mục đích chia sẽ kinh nghiệm làm việc mà mình tích lũy được sau quảng thời gian làm việc tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.

Sau quảng thời gian là việc tại công ty Dược cũng như các nhà thuốc thì mình nhận thấy chất lượng chuyên môn của dược sĩ nhà thuốc còn khá thấp. Hầu như các bạn cắt liều theo kiểu máy móc, rập khuôn chứ không tìm hiểu kĩ bản chất tình trạng mà bệnh nhân đang gặp phải.

Bản thân tác giả cũng từng gặp phải tình trạng như vậy nhưng do không có sách hay chương trình đạo tạo phổ biến. Do đó, mình quyết định sẽ viết ra trọn bộ các triệu chứng phổ biến thường gặp tại nhà thuốc và phòng khám từ cơ bản đến nâng cao. Từ việc đưa ra phác đồ cụ thể, phân tích từng loại thuốc trong đơn cho đến tìm hiểu cơ chế bệnh sinh và điều trị nguyên nhân.

Những vấn đề cần khai thác trong điều trị cắt liều ợ nóng

Các triệu chứng của ợ nóng phát sinh khi acid và các chất từ dạ dày trào ngược vào thực quản, gây kích ứng niêm mạc nhạy cảm của thực quản. Bệnh nhân thường báo cáo cảm giác nóng, khó chịu hoặc đau ở vùng dạ dày, có thể lan ra sau xương ức. Thông qua việc thăm hỏi chi tiết, dược sĩ có thể nhận diện các trường hợp có nguy cơ trở nên nghiêm trọng hơn để cắt liều ợ nóng phù hợp.

Khai thác chi tiết để cắt liều ợ nóng hiệu quả

Độ tuổi

Trào ngược và viêm thực quản thường xuất hiện ở bệnh nhân trên 55 tuổi. Trong khi ợ nóng hiếm khi gặp ở trẻ nhỏ, nó có thể xảy ra ở người trưởng thành, đặc biệt là ở phụ nữ mang thai. Do đó, trẻ em có triệu chứng ợ nóng cần được khuyến cáo đi khám bác sĩ.

Bệnh nhân là phụ nữ có thai

Ước tính hơn một nửa phụ nữ mang thai gặp chứng ợ nóng, và những phụ nữ trên 30 tuổi thường bị ảnh hưởng nặng hơn. Triệu chứng này chủ yếu phát sinh do tăng áp lực bụng và giảm khả năng co thắt của cơ vòng thực quản, một hiện tượng liên quan đến sự thay đổi nội tiết, đặc biệt là sự tăng progesterone làm giảm trương lực cơ. Ợ nóng thường xuất hiện từ giữa đến cuối thai kỳ, mặc dù có thể xảy ra ở bất kỳ giai đoạn nào và thỉnh thoảng liên quan đến stress.

Tiền sử sử dụng thuốc của bệnh nhân

Dược sĩ cần xác định xem bệnh nhân đã dùng loại thuốc nào để cắt liều ợ nóng hay chưa, bao gồm cả các loại thuốc khác có thể gây ra triệu chứng này. Ví dụ, một số thuốc kháng cholinergic như thuốc chống trầm cảm ba vòng, thuốc chẹn kênh canxi, hoặc cafein trong hỗn hợp giảm đau khi được sử dụng như chất kích thích có thể góp phần gây ợ nóng.

Nếu bệnh nhân không đáp ứng với các thuốc kháng acid và cảm thấy đau lan ra cánh tay, điều này có thể chỉ ra rằng cơn đau không do trào ngược acid mà có thể liên quan đến các nguyên nhân khác như bệnh tim thiếu máu cục bộ hoặc bệnh túi mật.

Các triệu chứng liên quan đến cắt liều ợ nóng

Cảm giác nóng khó chịu thường xuất hiện ở vùng thượng vị và có thể lan ra sau xương ức. Đôi khi, cơn đau chỉ tập trung ở phần dưới dạ dày hoặc thỉnh thoảng lan tới phía trên bên phải, gây cảm giác vị acid ở miệng. Quyết định cắt liều ợ nóng cho bệnh nhân bị ợ nóng phụ thuộc vào các yếu tố làm giảm hoặc làm trầm trọng triệu chứng, ví dụ như gập người hay nằm, và thường xảy ra nhiều hơn ở người thừa cân, với triệu chứng tăng theo mức độ tăng cân, đặc biệt sau bữa ăn no.

Ợ hơi có thể góp phần gây ra hoặc làm trầm trọng thêm các triệu chứng trào ngược acid. Nhiều bệnh nhân có thói quen nuốt để làm sạch cổ họng, nhưng khi nuốt, không khí bị đẩy xuống dạ dày, làm căng dạ dày và gây ra cảm giác khó chịu. Sau đó, khi ợ xuất hiện, cảm giác này có thể tạm thời giảm đi, nhưng hiện tượng ợ vẫn thường đi kèm với phản ứng trào ngược acid dạ dày.

Xuất hiện các cơn đau nghiêm trọng

Đôi khi, cơn đau xuất hiện bất ngờ và dữ dội, có thể lan ra sau lưng và tay. Trong những trường hợp này, triệu chứng thường khó phân biệt với cơn đau tim. Do đó, dược sĩ không nên cắt liều ợ nóng mà cần khuyến cáo bệnh nhân đi khám bác sĩ. Thỉnh thoảng, bệnh nhân nhập viện với nghi ngờ đau tim nhưng sau đó được chẩn đoán viêm thực quản.

Khó nuốt

Khó nuốt được xem là một triệu chứng nghiêm trọng, có thể biểu hiện qua cảm giác khó chịu khi nuốt thức ăn hoặc đồ uống, hoặc cảm giác thức ăn, chất lỏng dính lại ở thực quản hoặc cổ họng. Trong cả hai trường hợp, bệnh nhân nên được khuyến cáo đi khám thay vì cắt liều ợ nóng.

Triệu chứng này cũng có thể là hậu quả của trào ngược acid (bệnh trào ngược dạ dày-thực quản), đặc biệt khi nuốt đồ uống nóng hoặc các chất kích ứng như rượu, nước trái cây. Nếu bệnh nhân có tiền sử cảm giác thức ăn không trôi xuống dạ dày hoặc dính lại, cần được khám bác sĩ ngay lập tức vì có thể là dấu hiệu của tắc nghẽn thực quản, ví dụ do một khối u.

Trào ngược dạ dày – thực quản

Trào ngược có thể đi kèm với khó nuốt, khi thức ăn không thể đi vào dạ dày mà bị dính lại ở thực quản và bị nôn/ợ trở lại. Tình trạng này thường do tắc nghẽn cơ học trong thực quản và có thể do nguyên nhân nghiêm trọng như ung thư, hoặc do những nguyên nhân ít nghiêm trọng hơn như hẹp ống tiêu hóa.

Hẹp thực quản thường phát sinh khi trào ngược acid kéo dài và gây viêm, tạo thành sẹo thu hẹp đường thực quản. Phương pháp điều trị có thể bao gồm làm giãn thực quản qua nội soi sợi quang, nhưng cần phải kiểm tra và xét nghiệm y khoa chuyên sâu để xác định chính xác nguyên nhân gây ra trào ngược.

Phác đồ điều trị cắt liều ợ nóng cụ thể

Triệu chứng ợ nóng thường đáp ứng hiệu quả với các phương pháp điều trị không cần đơn, và dược sĩ giữ vai trò then chốt trong việc tư vấn các biện pháp ngăn ngừa tái phát.

Dựa trên trình độ chuyên môn, dược sĩ sẽ đánh giá để quyết định xem có nên áp dụng các thuốc như kháng acid/alginat, kháng H2, hay các ức chế bơm proton (PPI) như omeprazole, pantoprazole, rabeprazole cho điều trị ban đầu hay không. Hơn nữa, lựa chọn cắt liều ợ nóng cuối cùng cần được cân nhắc dựa trên ý kiến và sở thích của bệnh nhân.

Nếu sau một tuần cắt liều ợ nóng mà triệu chứng không được cải thiện, bệnh nhân cần tham khảo ý kiến bác sĩ để được kiểm tra và hướng dẫn điều trị kịp thời.

Cắt liều ợ nóng: Kháng Acid hoặc PPI + Alginat + Kháng thụ thể D2 dopamin

Đơn thuốc tham khảo

1. Omeprazole 20mg: Sáng 1v, tối 1v trước ăn 30p
2. Alginat (gói chữ Y): Sáng 1 gói, tối 1 gói trước ăn 30p
3. Domperidon 10mg: Sáng 1v, tối 1v trước ăn 30p

Phân tích chi tiết phác đồ điều trị cắt liều ợ nóng

Thuốc kháng acid

Các thuốc kháng acid có thể giúp làm giảm các triệu chứng ợ nóng và trào ngược, đặc biệt khi được kết hợp với alginat. Dược sĩ có thể tham khảo các hướng dẫn đã được đưa ra trong bài về chứng khó tiêu khi lựa chọn thuốc phù hợp. Đồng thời, những sản phẩm chứa natri cao không nên sử dụng cho bệnh nhân cần hạn chế natri, chẳng hạn như những người bị suy tim hoặc gặp vấn đề về gan và thận.

Thuốc Alginat

Thuốc alginat hoạt động bằng cách tạo thành một lớp màng bảo vệ trên bề mặt dạ dày, ngăn không cho acid trào ngược. Một số sản phẩm chứa natri bicarbonate sẽ phản ứng với acid trong dạ dày, giải phóng khí carbon dioxide giúp làm phồng lớp màng này.

Trong trường hợp bệnh nhân cần hạn chế natri, dược sĩ có thể khuyến nghị sử dụng sản phẩm chứa kali carbonat thay thế. Những sản phẩm alginat với hàm lượng natri thấp sẽ phù hợp cho bệnh nhân có chế độ ăn ít muối.

Kháng H2 (famotidine và ranitidine)

Famotidine và ranitidine có thể được dùng ngắn hạn trong điều trị chứng khó tiêu, tăng tiết acid và ợ nóng ở người lớn cũng như trẻ em trên 16 tuổi (tham khảo bài Khó tiêu). Việc giới hạn thời gian điều trị nhằm tránh việc bệnh nhân tự ý sử dụng lâu dài.

Khi bệnh nhân mua thuốc, dược sĩ cắt liều ợ nóng có thể kiểm tra xem họ có tiếp tục sử dụng thuốc hay chỉ dùng ngắt quãng. Các thuốc kháng H2 này thường có tác dụng kéo dài khoảng 8-9 tiếng và có thời gian khởi phát tác dụng lâu hơn so với kháng acid. Với những bệnh nhân có yếu tố kích thích ợ nóng từ thức ăn, nên dùng kháng H2 khoảng 1 tiếng trước bữa ăn.

Hơn nữa, chúng cũng hỗ trợ phòng ngừa ợ nóng về đêm. Một số tác dụng phụ như đau đầu, chóng mặt, tiêu chảy và phát ban da đã được ghi nhận nhưng không phổ biến. Các nhà sản xuất cũng khuyến cáo bệnh nhân không nên sử dụng famotidine hay ranitidine mua không theo đơn thuốc nếu đang dùng các loại thuốc kê đơn khác.

• Famotidin: Thuốc famotidin được cấp phép sử dụng dưới dạng OTC, với liều đơn tối đa 10mg và tổng liều hàng ngày không vượt quá 20mg. Sản phẩm này thường được bào chế dưới dạng viên nén kết hợp cùng các chất kháng acid như magie hydroxide và canxi carbonat, nhằm mang lại hiệu quả giảm nhanh các triệu chứng bằng cách trung hòa acid, đồng thời duy trì tác dụng kéo dài của famotidin. Liều dùng không nên kéo dài quá 6 ngày.
• Ranitidin: Ranitidin là một thuốc OTC được sử dụng với liều 75mg cho mỗi lần dùng, với tổng liều tối đa hàng ngày là 300mg. Thuốc có thể được dùng liên tục trong thời gian lên tới 2 tuần.

Ức chế bơm proton (PPI)

Omeprazole, pantoprazole và rabeprazole được sử dụng để làm giảm các triệu chứng ợ nóng kèm trào ngược ở người lớn. PPI được xem là một trong những loại thuốc có hiệu quả cao trong việc kiểm soát ợ nóng, mặc dù cần khoảng một ngày hoặc lâu hơn để đạt được hiệu quả tối đa. Trong giai đoạn chờ đợi này, bệnh nhân có thể dùng thêm thuốc kháng acid để giảm triệu chứng.

Cơ chế tác dụng của PPI là ức chế sự tiết acid của dạ dày, thông qua việc ngăn chặn enzyme ATPase (hay còn gọi là bơm proton) ở tế bào thành dạ dày, góp phần ức chế giai đoạn cuối của quá trình sản sinh acid.

Omeprazole và rabeprazole được cấp phép OTC ở dạng viên nén 10mg, còn pantoprazole có liều 20mg. Liều dùng hàng ngày của các loại PPI này được quy định như sau:

Bệnh nhân sử dụng PPI nên tránh dùng đồng thời với thuốc kháng H2. Các viên thuốc cần được nuốt nguyên cùng với đủ nước trước bữa ăn; lưu ý không được bẻ hoặc nhai viên thuốc. Rượu và thức ăn không ảnh hưởng đến sự hấp thu của PPI. Nếu triệu chứng không được cải thiện sau 2 tuần điều trị, bệnh nhân nên được khuyến khích đến khám bác sĩ.

Ngoài ra, PPI không nên sử dụng trong thời gian mang thai và cho con bú. Một số tác dụng phụ như buồn ngủ và lơ mơ đã được ghi nhận nhưng không phổ biến. Việc điều trị bằng PPI cũng có thể dẫn đến kết quả âm tính giả khi thực hiện xét nghiệm hơi thở để phát hiện vi khuẩn Helicobacter.

Những lưu ý trong cắt liều ợ nóng

Cắt liều ợ nóng với bệnh nhân béo phì

Nếu bệnh nhân thừa cân, nên được tư vấn về việc giảm cân. Một số nghiên cứu cho thấy giảm cân có thể giúp giảm bớt triệu chứng ợ nóng.

Thức ăn

Các bữa ăn nhỏ và thường xuyên được khuyến khích hơn là các bữa ăn lớn, vì việc giảm lượng thức ăn trong dạ dày sẽ giảm áp lực, từ đó hạn chế trào ngược. Khi dạ dày chứa nhiều thức ăn, quá trình tháo rỗng chậm lại và có thể làm nặng thêm các triệu chứng; đặc biệt, thức ăn nhiều chất béo cũng làm chậm sự tháo rỗng. Vì vậy, tốt nhất nên ăn bữa tối cách giờ đi ngủ vài tiếng để tối ưu hiệu quả tiêu hóa.

Tư thế

Các tư thế như cong người, khom hoặc thậm chí ngồi sụp có thể kích thích triệu chứng ợ nóng và do đó nên tránh nếu có thể. Thay vào đó, việc ngồi xổm được khuyến khích hơn. Vì triệu chứng thường trầm trọng hơn khi nằm, có bằng chứng cho thấy nâng cao đầu giường có thể làm giảm tiết acid cũng như số lần trào ngược.

Mặc dù thêm gối được khuyến cáo, nhưng nó không hiệu quả bằng việc kê cao đầu giường khi ngủ, do gối chỉ nâng phần trên cơ thể và có thể khiến phần thắt lưng bị gập, từ đó tăng áp lực lên dạ dày.

Quần áo

Việc mặc trang phục quá chật, đặc biệt là những loại có dây nịt, có thể làm tăng mức độ nghiêm trọng của bệnh và do đó nên được tránh.

Các yếu tố tăng nặng khác

Hút thuốc, rượu, cà phê và sô cô la có thể trực tiếp làm giảm khả năng co bóp của cơ vòng tâm vị, từ đó góp phần làm tăng các triệu chứng. Vai trò của dược sĩ rất quan trọng trong việc tư vấn giúp bệnh nhân cai thuốc và cung cấp các sản phẩm hỗ trợ khi cần. Khi bệnh nhân nhận thức được việc từ bỏ thuốc lá có thể giảm bớt cảm giác khó chịu do ợ nóng gây ra, họ sẽ có thêm động lực để cai thuốc lá.

Trên đây là những thông tin cần thiết giúp dược sĩ có thể dễ dàng kiểm soát được tình trạng ợ nóng. Giúp các dược sĩ có thể dễ dàng cắt liều ợ nóng một cách dễ dàng và đạt hiểu quả nhanh chóng.