Cắt liều viêm mũi dị ứng

Thực hành cắt liều cho Dược sĩ

Chủ đề: Viêm mũi dị ứng

Viêm mũi dị ứng là viêm niêm mạc mũi do đáp ứng với dị nguyên, thường gây hắt hơi, ngứa mũi, chảy mũi trong và nghẹt mũi. Vai trò quan trọng nhất của Dược sĩ là xác định trường hợp điển hình có thể xử trí ban đầu, loại trừ cờ đỏ và chọn một phương án phù hợp triệu chứng thay vì áp dụng combo cố định.

Người bệnh có khó thở, hen không kiểm soát, sốt cao kèm đau mặt, đau hoặc giảm thị lực, chảy máu nhiều, dịch hôi một bên hoặc triệu chứng kéo dài cần được chuyển khám. Với trường hợp phù hợp, tư vấn giảm dị nguyên, nước muối, kỹ thuật xịt mũi và theo dõi là nền tảng. Corticosteroid xịt mũi thường phù hợp khi nghẹt hoặc bệnh dai dẳng; kháng histamin giúp hắt hơi, ngứa và chảy mũi. Đánh giá lại đúng thời điểm giúp phát hiện dùng sai kỹ thuật, tương tác, tác dụng phụ và chẩn đoán khác.

Bài trong series
Số 8
Loại bài
Hướng dẫn xử trí tại nhà thuốc
Trạng thái
Đã kiểm duyệt
Loại nguồn bằng chứng chính
Kinh nghiệm thực hành
Phiên bản
2
Đối tượng đọc:Dược sĩ nhà thuốc/cộng đồng
01

Sàng lọc và phân loại ban đầu

Xác định người bệnh phù hợp để tư vấn ban đầu tại nhà thuốc và nhận diện trường hợp cần chuyển khám.

Tiêu chí phù hợp để xử trí ban đầu tại nhà thuốc

  • Triệu chứng điển hình ở hai bên mũi: Hắt hơi thành tràng, ngứa mũi, chảy mũi trong hoặc nghẹt mũi, có thể kèm ngứa mắt; không sốt cao, không đau mặt dữ dội và không khó thở.
  • Mức độ nhẹ đến trung bình, toàn trạng ổn định: Người bệnh vẫn ăn uống, giao tiếp và sinh hoạt được; ảnh hưởng đến giấc ngủ, học tập hoặc công việc chưa nghiêm trọng; có thể tư vấn ban đầu và hẹn đánh giá lại.
  • Khởi phát liên quan đến dị nguyên hợp lý: Triệu chứng xuất hiện khi tiếp xúc với bụi nhà, phấn hoa, nấm mốc, lông động vật hoặc yếu tố môi trường quen thuộc và giảm khi tránh tiếp xúc.
  • Độ tuổi phù hợp: Người lớn hoặc trẻ em đáp ứng giới hạn độ tuổi ghi trên nhãn của sản phẩm được cân nhắc; không tự suy diễn liều của người lớn để dùng cho trẻ em.
  • Không có dấu hiệu cờ đỏ: Không khó thở, khò khè nặng, phù môi hoặc lưỡi, đau mắt, giảm thị lực, chảy máu mũi nhiều hay triệu chứng bất thường chỉ xuất hiện ở một bên; có thể tiếp tục quy trình tư vấn tại nhà thuốc.
  • Bệnh nền ổn định: Không có hen mất kiểm soát, tăng huyết áp nặng, glôcôm, phì đại tuyến tiền liệt, suy gan hoặc suy thận đáng kể hay tình trạng suy giảm miễn dịch chưa được đánh giá; lựa chọn thuốc phải phù hợp với nguy cơ của từng người bệnh.
  • Thuốc đang sử dụng đã được rà soát: Không có nguy cơ phối hợp thuốc gây an thần, thuốc kháng cholinergic, thuốc co mạch hoặc tương tác quan trọng chưa được xử lý; ưu tiên một lựa chọn phù hợp thay vì phối hợp nhiều thuốc.
  • Tiền sử tái phát đã được xác định: Người bệnh từng được chẩn đoán hoặc đã có các đợt triệu chứng tương tự, đáp ứng ổn định và không thay đổi về tính chất; vẫn cần đánh giá lại nếu đợt này nặng hơn hoặc kéo dài hơn.
  • Thai kỳ hoặc cho con bú đã được đánh giá trước khi lựa chọn thuốc: Có thể tư vấn tránh dị nguyên và rửa mũi bằng nước muối; nếu cần dùng thuốc phải cân nhắc cá thể hóa và phối hợp với bác sĩ hoặc Dược sĩ lâm sàng khi cần.

Tiêu chí loại trừ tự chăm sóc và cần chuyển khám

Tiêu chí loại trừ tự chăm sóc và cần chuyển khám
Dấu hiệu hoặc tình huốngLý do không phù hợp tự chăm sócHướng xử trí hoặc nơi chuyển khám
Khó thở, thở rít, phù môi lưỡi hoặc choángCó thể là phản vệ hoặc tắc nghẽn đường thởGọi cấp cứu 115
Khò khè, tức ngực hoặc hen không kiểm soátViêm mũi dị ứng có thể đi kèm đợt henKhám trong ngày; cấp cứu nếu khó thở nặng
Sốt cao, đau mặt dữ dội, sưng quanh mắt hoặc đau đầu bất thườngGợi ý nhiễm trùng hoặc biến chứng mũi xoangKhám trong ngày
Đau mắt, sợ ánh sáng, giảm thị lực hoặc mắt đỏ một bên rõKhông phù hợp viêm kết mạc dị ứng đơn thuầnKhám mắt trong ngày
Tắc mũi một bên kéo dài, chảy máu, dịch hôi hoặc có khốiCó thể có dị vật, polyp, tổn thương cấu trúc hoặc khối uKhám Tai Mũi Họng sớm
Chảy dịch trong như nước một bên sau chấn thương đầu hoặc phẫu thuậtCần loại trừ rò dịch não tủyKhám cấp cứu
Trẻ dưới 2 tuổi hoặc nghi dị vật mũiBằng chứng và nhãn thuốc tự chăm sóc hạn chế; nguy cơ chẩn đoán khácChuyển bác sĩ nhi hoặc Tai Mũi Họng
Thai kỳ hoặc cho con bú có triệu chứng trung bình đến nặng, cần dùng thuốcCần đánh giá lợi ích và nguy cơ theo từng hoạt chấtPhối hợp bác sĩ sản khoa hoặc bác sĩ điều trị
Suy giảm miễn dịch, bệnh nền nặng hoặc đa thuốc phức tạpNguy cơ nhiễm trùng, tương tác và tác dụng phụ caoChuyển bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng
Không cải thiện sau 3–7 ngày dùng đúng kỹ thuật hoặc cần thuốc liên tụcCó thể sai chẩn đoán, tuân thủ kém hoặc cần điều trị bậc cao hơnĐặt lịch khám sớm
Triệu chứng dai dẳng trên 4 tuần, tái phát thường xuyên hoặc ảnh hưởng rõ giấc ngủ, học tập, làm việcCần xác định dị nguyên, bệnh đồng mắc và kế hoạch dài hạnKhám chuyên khoa Dị ứng hoặc Tai Mũi Họng

Quy trình sàng lọc và ra quyết định nhanh

  1. Xác định tuổi, kiểu triệu chứng, thời điểm khởi phát, yếu tố kích hoạt và mức ảnh hưởng đến ngủ hoặc sinh hoạt.
  2. Loại trừ khó thở, hen mất kiểm soát, đau mắt, sốt cao, đau mặt dữ dội và bất thường một bên.
  3. Phân biệt viêm mũi dị ứng điển hình với cảm virus, viêm xoang, viêm mũi do thuốc hoặc dị vật.
  4. Rà soát thai kỳ, bệnh nền, chức năng gan thận, nghề lái xe và toàn bộ thuốc đang dùng.
  5. Tư vấn tránh dị nguyên, vệ sinh mũi bằng dung dịch phù hợp và kỹ thuật xịt mũi đúng.
  6. Chọn một phương án theo triệu chứng: corticosteroid xịt mũi cho nghẹt hoặc bệnh dai dẳng; kháng histamin cho hắt hơi, ngứa và chảy mũi.
  7. Hẹn đánh giá lại sau 24–48 giờ với thuốc tác dụng nhanh và sau 3–7 ngày với corticosteroid xịt mũi.
  8. Không tự tăng hoặc ghép thêm thuốc; chuyển khám khi không đáp ứng, tái phát nhiều hoặc xuất hiện dấu hiệu cảnh báo.
02

Nhận diện tình trạng và chẩn đoán phân biệtLàm rõ định nghĩa, nguyên nhân, biểu hiện thường gặp và những tình trạng cần phân biệt.

Nhận diện tình trạng và chẩn đoán phân biệt

Định nghĩa, phạm vi và đối tượng áp dụng

Viêm mũi dị ứng là tình trạng viêm niêm mạc mũi do đáp ứng miễn dịch với dị nguyên hít phải, thường biểu hiện bằng hắt hơi, ngứa mũi, chảy mũi trong và nghẹt mũi. Triệu chứng có thể gián đoạn hoặc dai dẳng và được đánh giá mức độ dựa trên ảnh hưởng đến giấc ngủ, sinh hoạt, học tập hoặc công việc.

Viêm mũi dị ứng không đồng nghĩa với mọi trường hợp sổ mũi. Sốt, đau họng rõ, dịch mũi hôi một bên, đau mặt dữ dội hoặc triệu chứng khởi phát sau lạm dụng thuốc co mạch gợi ý chẩn đoán khác. Màu dịch mũi đơn độc không đủ để kết luận nhiễm khuẩn hoặc chỉ định kháng sinh.

Nguyên nhân, yếu tố liên quan và cơ chế

Nguyên nhân thường gặp là dị nguyên trong không khí như mạt bụi nhà, phấn hoa, bào tử nấm mốc và biểu bì động vật. Khói thuốc, ô nhiễm, mùi mạnh, thời tiết lạnh hoặc khô có thể làm triệu chứng nặng hơn nhưng không phải lúc nào cũng là dị nguyên.

Ở người đã mẫn cảm, dị nguyên hoạt hóa đáp ứng IgE trên dưỡng bào, giải phóng histamin và các chất trung gian gây ngứa, hắt hơi, chảy mũi và phù nề niêm mạc. Pha viêm muộn với tế bào viêm góp phần làm nghẹt mũi và triệu chứng dai dẳng. Thuốc co mạch mũi dùng kéo dài có thể gây viêm mũi do thuốc; một số thuốc toàn thân có thể gây nghẹt mũi không dị ứng và cần được nhận diện riêng.

Triệu chứng và diễn tiến thường gặp

Triệu chứng và diễn tiến thường gặp
Triệu chứng hoặc dấu hiệuĐặc điểm gợi ýThời điểm hoặc diễn tiếnÝ nghĩa thực hành
Hắt hơiThường thành tràng, nhiều lần liên tiếpSau tiếp xúc dị nguyên hoặc buổi sángGợi ý phản ứng dị ứng sớm
Ngứa mũi hoặc ngứa vòm họngCảm giác ngứa, hay dụi mũiXuất hiện nhanh sau phơi nhiễmPhù hợp viêm mũi dị ứng hơn cảm virus
Chảy mũi trongDịch loãng, thường hai bênCùng hắt hơi và ngứaGợi ý tiết dịch do histamin
Nghẹt mũiCó thể luân phiên hoặc hai bênRõ hơn về đêm hoặc khi bệnh dai dẳngPhản ánh phù nề niêm mạc; đáp ứng tốt hơn với corticosteroid xịt mũi
Ngứa mắt, chảy nước mắtThường hai bên, không đau và không giảm thị lựcCùng mùa hoặc cùng phơi nhiễmGợi ý viêm kết mạc dị ứng đi kèm
Ho hoặc khịt mũiCó thể do chảy dịch sau mũiTăng khi nằm hoặc ban đêmCần hỏi thêm hen nếu có khò khè hoặc tức ngực
Ảnh hưởng giấc ngủ và tập trungMệt, giảm hiệu suất học tập hoặc làm việcKhi triệu chứng dai dẳng hoặc nghẹt nhiềuDùng để phân loại mức độ và quyết định chuyển khám

Tình trạng cần phân biệt và dấu hiệu gợi ý

Tình trạng cần phân biệt và dấu hiệu gợi ý
Tình trạng cần phân biệtDấu hiệu gợi ý hoặc phân biệtNguy cơ nếu bỏ sótHướng xử trí của Dược sĩ
Phản vệ hoặc đợt hen cấpKhó thở, thở rít, khò khè, phù môi lưỡi hoặc tụt huyết ápĐe dọa tính mạngGọi cấp cứu 115
Viêm mũi do virusĐau họng, mệt, sốt nhẹ, diễn tiến cấp và tự giới hạn; ngứa mũi ít nổi bậtCó thể lây nhiễm và không đáp ứng đặc hiệu với thuốc dị ứngTư vấn hỗ trợ; đánh giá lại nếu kéo dài hoặc nặng
Viêm mũi xoang cấpĐau hoặc áp lực mặt, sốt, giảm ngửi, triệu chứng kéo dài hoặc nặng lên lạiCó thể cần bác sĩ đánh giáChuyển khám khi có tiêu chí cảnh báo
Viêm mũi không dị ứngNghẹt hoặc chảy mũi do mùi mạnh, thay đổi nhiệt độ; ít ngứa và ít triệu chứng mắtĐiều trị khác viêm mũi dị ứngKhám nếu dai dẳng hoặc chẩn đoán chưa rõ
Viêm mũi do thuốc co mạchNghẹt tăng dần sau dùng xịt co mạch nhiều ngàyVòng xoắn lạm dụng và nghẹt dội ngượcNgừng theo kế hoạch chuyên môn và chuyển khám nếu lệ thuộc
Dị vật mũiDịch hôi hoặc máu một bên, thường ở trẻ nhỏNguy cơ tổn thương và hít sặcKhông cố lấy tại nhà thuốc; chuyển Tai Mũi Họng
Polyp, lệch vách ngăn hoặc khối choán chỗTắc một bên kéo dài, giảm ngửi, chảy máu hoặc khối nhìn thấyCần nội soi và chẩn đoán cấu trúcChuyển Tai Mũi Họng
Rò dịch não tủyDịch trong như nước một bên, tăng khi cúi, có tiền sử chấn thương hoặc phẫu thuậtNguy cơ viêm màng nãoChuyển cấp cứu
03

Khai thác, phân tầng nguy cơ và chuyển khám

Khai thác thông tin, phân tầng mức độ, phát hiện dấu hiệu cảnh báo và xác định thời điểm chuyển khám.

Câu hỏi khai thác và mục đích đánh giá

Câu hỏi khai thác và mục đích đánh giá
Câu hỏi cần khai thácMục đích đánh giáCâu trả lời hoặc dấu hiệu đáng loHướng xử trí tiếp theo
Người bệnh bao nhiêu tuổi và ai sẽ dùng thuốc?Chọn ngưỡng tuổi và dạng bào chế đúng nhãnTrẻ dưới 2 tuổi hoặc không xác định được tuổiChuyển bác sĩ
Triệu chứng chính là hắt hơi, ngứa, chảy mũi hay nghẹt mũi?Xác định triệu chứng ưu thếNghẹt một bên, chảy máu hoặc dịch hôiChuyển Tai Mũi Họng
Triệu chứng bắt đầu khi nào và kéo dài bao lâu?Phân biệt cấp, gián đoạn và dai dẳngKéo dài trên 4 tuần, tái phát nhiều hoặc nặng lên lạiĐặt lịch khám sớm
Có liên quan bụi nhà, phấn hoa, nấm mốc, vật nuôi, công việc hoặc mùa không?Xác định yếu tố kích hoạtPhơi nhiễm nghề nghiệp kéo dài hoặc không tìm thấy liên quanCân nhắc khám chuyên khoa
Triệu chứng xảy ra mấy ngày mỗi tuần?Phân loại tần suấtTừ 4 ngày mỗi tuần và kéo dài ít nhất 4 tuầnĐánh giá bệnh dai dẳng và kế hoạch dài hạn
Giấc ngủ, học tập, công việc hoặc sinh hoạt bị ảnh hưởng thế nào?Phân loại mức độMất ngủ, giảm hiệu suất rõ hoặc không sinh hoạt bình thườngKhám sớm nếu nặng
Có sốt, đau mặt, đau tai, đau họng rõ hoặc dịch mũi hôi không?Loại trừ nhiễm trùng hoặc biến chứngSốt cao, đau dữ dội, sưng quanh mắtKhám trong ngày
Có khò khè, ho, tức ngực hoặc khó thở không?Sàng lọc hen và phản vệKhó thở hoặc hen không kiểm soátCấp cứu hoặc khám trong ngày
Mắt có đau, sợ ánh sáng, nhìn mờ hay chỉ ngứa và chảy nước mắt?Phân biệt dị ứng mắt với bệnh mắt nguy hiểmĐau mắt, giảm thị lực hoặc đỏ một bên rõKhám mắt trong ngày
Có tiền sử hen, eczema, dị ứng thuốc, phản vệ hoặc bệnh mũi xoang không?Đánh giá cơ địa và bệnh đồng mắcPhản vệ, hen nặng, phẫu thuật mũi gần đâyHạ ngưỡng chuyển khám
Đang mang thai, cho con bú hoặc dự định mang thai không?Đánh giá đối tượng đặc biệtCần thuốc toàn thân hoặc triệu chứng trung bình đến nặngPhối hợp bác sĩ
Đang dùng thuốc gì, kể cả thuốc ngủ, rượu, thuốc cảm và xịt thông mũi?Phát hiện an thần, trùng hoạt chất và viêm mũi do thuốcDùng nhiều thuốc an thần hoặc xịt co mạch quá 3 ngàyKhông cấp thêm; xử lý hoặc chuyển khám
Đã thử thuốc nào, liều nào, dùng bao lâu và kỹ thuật xịt ra sao?Đánh giá thất bại điều trị thật sựDùng đúng đủ thời gian nhưng không đáp ứng hoặc chảy máu mũi nhiềuChuyển khám
Người bệnh có lái xe, vận hành máy hoặc làm việc trên cao không?Tránh thuốc gây buồn ngủCông việc nguy cơ cao và đã từng buồn ngủ do thuốcChọn lựa ít an thần hoặc chuyển tư vấn
Phân tầng mức độ và nguy cơ

Gián đoạn thường được hiểu là triệu chứng dưới 4 ngày mỗi tuần hoặc dưới 4 tuần liên tiếp. Dai dẳng là triệu chứng từ 4 ngày mỗi tuần và kéo dài ít nhất 4 tuần.

Mức độ nhẹ: ngủ bình thường, sinh hoạt và học tập hoặc làm việc bình thường, triệu chứng không gây khó chịu đáng kể. Mức độ trung bình: có ít nhất một vấn đề như giấc ngủ bị ảnh hưởng, giảm hoạt động, giảm hiệu suất học tập hoặc làm việc, hoặc triệu chứng gây khó chịu rõ nhưng chưa có dấu hiệu nguy hiểm. Mức độ nặng: ảnh hưởng lớn đến giấc ngủ hoặc chức năng hằng ngày, triệu chứng không kiểm soát, kèm hen không ổn định hoặc cần nhiều thuốc. Dược sĩ dùng phân loại này để quyết định phạm vi xử trí và thời điểm chuyển khám, không dùng như công cụ tự chẩn đoán.

Dấu hiệu cảnh báo cần chuyển khám

Dấu hiệu cảnh báo cần chuyển khám
Dấu hiệu cảnh báoNguy cơ có thể liên quanMức độ khẩn cấpHướng xử trí
Khó thở, thở rít, tím tái, phù môi lưỡi hoặc choángPhản vệ hoặc tắc nghẽn đường thởCấp cứu ngayGọi 115 và xử trí cấp cứu theo năng lực
Khò khè nặng, không nói được câu dài, co kéo cơ hô hấp hoặc thuốc cắt cơn hen không hiệu quảĐợt hen cấp nặngCấp cứu ngayGọi 115 hoặc chuyển khoa Cấp cứu
Sốt cao kèm đau mặt dữ dội, sưng quanh mắt, cứng gáy hoặc đau đầu bất thườngViêm mũi xoang biến chứng, viêm mô tế bào ổ mắt hoặc nhiễm trùng nội sọCấp cứu ngayChuyển khoa Cấp cứu
Đau mắt, giảm thị lực, song thị, sợ ánh sáng hoặc mắt đỏ một bên rõBệnh mắt cấp không phải dị ứng đơn thuầnKhám trong ngàyChuyển chuyên khoa Mắt
Chảy máu mũi nhiều, kéo dài hoặc kèm chóng mặtTổn thương mạch, rối loạn đông máu hoặc tác dụng thuốcKhám trong ngàySơ cứu cầm máu phù hợp và chuyển cơ sở y tế
Tắc mũi một bên kéo dài, dịch hôi hoặc lẫn máu, khối trong mũiDị vật, polyp, tổn thương cấu trúc hoặc khối uKhám trong 24–48 giờChuyển Tai Mũi Họng
Dịch trong như nước chảy một bên sau chấn thương đầu hoặc phẫu thuật mũi xoangRò dịch não tủyKhám trong ngàyChuyển khoa Cấp cứu hoặc Ngoại thần kinh/Tai Mũi Họng
Trẻ nhỏ nghi dị vật mũi hoặc có khó thở đột ngộtDị vật đường thở hoặc mũiKhám trong ngàyKhông thăm dò mù; chuyển Cấp cứu hoặc Tai Mũi Họng
Suy giảm miễn dịch kèm sốt, đau mặt hoặc diễn tiến nhanhNhiễm trùng nặng hoặc cơ hộiKhám trong ngàyChuyển cơ sở có bác sĩ
Triệu chứng mắt và mũi sau dùng thuốc kèm phát ban lan rộng, phồng rộp hoặc tổn thương niêm mạcPhản ứng thuốc nghiêm trọngCấp cứu ngayNgừng thuốc nghi ngờ và chuyển Cấp cứu
Không đáp ứng dù dùng đúng kỹ thuật và đủ thời gian, hoặc cần dùng thuốc co mạch lặp lạiSai chẩn đoán, bệnh dai dẳng hoặc viêm mũi do thuốcĐặt lịch khám sớmChuyển Tai Mũi Họng hoặc Dị ứng

Chỉ định và thời điểm chuyển khám

Chỉ định và thời điểm chuyển khám
Tiêu chí chuyển khámMức độ khẩn cấpThời điểm chuyểnCơ sở y tế phù hợp
Phản vệ, khó thở nặng hoặc hen cấp nặngNgay lập tứcKhoa Cấp cứu hoặc gọi 115Không trì hoãn để thử thuốc viêm mũi
Sưng quanh mắt, giảm thị lực, cứng gáy, đau đầu dữ dội hoặc sốt caoNgay lập tức hoặc trong ngày tùy mức độKhoa Cấp cứu, Mắt hoặc Tai Mũi HọngCần loại trừ biến chứng
Tắc một bên, dịch hôi, chảy máu tái diễn hoặc khối mũiTrong 24–48 giờTai Mũi HọngTrẻ nhỏ cần nghĩ dị vật
Triệu chứng trung bình đến nặng ảnh hưởng rõ giấc ngủ hoặc công việcĐặt lịch sớmBác sĩ gia đình, Dị ứng hoặc Tai Mũi HọngCó thể cần đánh giá hen và dị nguyên
Không cải thiện sau 3–7 ngày dùng đúng hoặc tái phát ngay khi ngừngĐặt lịch sớmBác sĩ điều trị hoặc Tai Mũi HọngKiểm tra kỹ thuật và tuân thủ trước khi chuyển
Cần corticosteroid toàn thân, liệu pháp miễn dịch dị nguyên hoặc phối hợp kê đơnTrước khi điều trịBác sĩ Dị ứng hoặc Tai Mũi HọngNgoài phạm vi nhà thuốc
Thai kỳ, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi đa bệnh hoặc suy gan thận cần dùng thuốcTrước khi lựa chọn thuốc không rõ an toànBác sĩ phù hợp hoặc dược sĩ lâm sàngƯu tiên biện pháp không dùng thuốc trong khi chờ đánh giá
04

Ra quyết định và hướng xử trí

Lựa chọn hướng xử trí theo tình huống, ưu tiên an toàn và tránh áp dụng một công thức thuốc cố định.

Mục tiêu tư vấn và xử trí ban đầu

  • Giảm hắt hơi, ngứa, chảy mũi và nghẹt mũi đến mức người bệnh ngủ và sinh hoạt tốt hơn
  • Giảm tiếp xúc dị nguyên và các yếu tố làm nặng có thể nhận diện
  • Khôi phục khả năng học tập, làm việc và lái xe an toàn mà không gây an thần không cần thiết
  • Phát hiện sớm hen, phản vệ, bệnh mắt, viêm mũi xoang hoặc tổn thương một bên cần chuyển khám
  • Sử dụng một lựa chọn phù hợp triệu chứng với liều đúng nhãn và kỹ thuật đúng
  • Tránh kháng sinh, corticosteroid toàn thân, thuốc co mạch hoặc phối hợp nhiều thuốc khi không có chỉ định
  • Đặt mốc đánh giá lại và kế hoạch chuyển khám nếu không đáp ứng
Nguyên tắc tư vấn và xử trí ban đầu

Điều trị bắt đầu bằng xác định và giảm phơi nhiễm dị nguyên, vệ sinh mũi phù hợp, hướng dẫn kỹ thuật xịt và chọn thuốc theo triệu chứng ưu thế. Không cần thuốc nếu triệu chứng rất nhẹ, thoáng qua và kiểm soát được bằng tránh dị nguyên hoặc nước muối.

ARIA–EAACI 2024–2025 ưu tiên corticosteroid xịt mũi hơn kháng histamin uống khi cần kiểm soát tổng thể, đặc biệt với nghẹt mũi hoặc bệnh dai dẳng. Kháng histamin uống thế hệ hai hoặc kháng histamin xịt mũi phù hợp hơn khi hắt hơi, ngứa và chảy mũi nổi trội. Phối hợp cố định kháng histamin xịt mũi với corticosteroid xịt mũi có thể được cân nhắc khi đơn trị không đủ, nhưng phải đúng nhãn, tình trạng pháp lý và chỉ định.

Không mặc định phối hợp corticosteroid xịt mũi với kháng histamin uống ngay từ đầu. Thuốc co mạch không phải điều trị nền và chỉ dùng rất ngắn nếu nhãn cho phép. Montelukast không phải lựa chọn thường quy cho viêm mũi dị ứng nhẹ. Theo dõi đáp ứng, tác dụng phụ và chuyển khám khi bệnh vượt phạm vi nhà thuốc.

Quy trình quyết định hướng xử trí

Bước 1. Loại trừ tình trạng nguy hiểm

Nếu có khó thở, phù môi lưỡi, hen nặng, sưng quanh mắt, giảm thị lực, sốt cao kèm đau mặt dữ dội hoặc bất thường một bên, dừng quy trình cắt liều và chuyển khám theo mức khẩn cấp.

Bước 2. Xác định kiểu viêm mũi

Ưu tiên viêm mũi dị ứng khi có hắt hơi, ngứa, chảy mũi trong, nghẹt mũi và liên quan dị nguyên. Nếu có đau họng, sốt, dịch hôi một bên, lạm dụng thuốc co mạch hoặc không có ngứa, đánh giá chẩn đoán phân biệt.

Bước 3. Phân loại tần suất và mức độ

  • Nếu gián đoạn và nhẹ → bắt đầu tránh dị nguyên, nước muối và một lựa chọn nhắm triệu chứng khi cần.
  • Nếu dai dẳng hoặc nghẹt mũi ảnh hưởng giấc ngủ → ưu tiên corticosteroid xịt mũi dùng đều và đúng kỹ thuật.
  • Nếu hắt hơi, ngứa hoặc chảy mũi nổi trội, cần tác dụng nhanh → cân nhắc kháng histamin xịt mũi hoặc kháng histamin uống thế hệ hai phù hợp.

Bước 4. Rà soát nguy cơ thuốc

Kiểm tra tuổi, thai kỳ, chức năng gan thận, glaucoma, tăng huyết áp, phì đại tiền liệt tuyến, thuốc an thần, rượu, thuốc chống đông và nghề nghiệp cần tỉnh táo.

Bước 5. Chọn một phương án và hướng dẫn kỹ thuật

Không xây dựng combo cố định. Nếu dùng xịt mũi, làm sạch mũi, lắc hoặc mồi bơm theo nhãn, hướng vòi ra thành ngoài mũi, hít nhẹ và tránh xịt vào vách ngăn.

Bước 6. Đánh giá lại

  • Nếu cải thiện và dung nạp tốt → duy trì liều thấp nhất có hiệu quả trong thời gian cần thiết.
  • Nếu không cải thiện → kiểm tra kỹ thuật, tuân thủ, thời gian dùng và chẩn đoán trước khi đổi thuốc.
  • Nếu vẫn không kiểm soát hoặc cần phối hợp kê đơn → chuyển bác sĩ; không tự thêm corticosteroid toàn thân, kháng sinh hoặc montelukast.

Hướng xử trí theo từng tình huống

Hướng xử trí theo từng tình huống
Tình huống người bệnhHướng xử trí đề xuấtĐiều kiện áp dụngĐiểm cần kiểm tra an toànKhi nào phải chuyển khám
Người lớn hắt hơi, ngứa, chảy mũi trong gián đoạn; không nghẹt đáng kểTránh dị nguyên, nước muối và cân nhắc một kháng histamin thế hệ hai hoặc kháng histamin xịt mũiKhông bệnh nền, không tương tác, đúng nhãn tuổiCảnh báo buồn ngủ và lái xe; không dùng đồng thời nhiều kháng histaminChuyển nếu kéo dài, nặng lên hoặc xuất hiện khò khè
Người lớn nghẹt mũi dai dẳng ảnh hưởng giấc ngủCân nhắc corticosteroid xịt mũi dùng đều, kỹ thuật đúngKhông tổn thương mũi chưa lành, không chảy máu mũi nặng, rà soát glaucoma và thuốc ức chế CYP3A4Hiệu quả tối đa cần vài ngày; không tăng liều tùy ýChuyển nếu không cải thiện sau 7 ngày hoặc có đau mặt, sốt
Người cao tuổi đang dùng thuốc ngủ và có phì đại tiền liệt tuyếnTránh kháng histamin thế hệ một và thuốc co mạch; ưu tiên biện pháp tại chỗ phù hợp sau đánh giáBệnh nền ổn, kỹ thuật dùng đượcTheo dõi chóng mặt, té ngã, lú lẫn và tương tácChuyển nếu cần thuốc toàn thân hoặc triệu chứng dai dẳng
Người bệnh đã dùng xịt co mạch 7 ngày và nghẹt tăngKhông cấp thêm thuốc co mạch; nghĩ viêm mũi do thuốcKhông có khó thở hoặc biến chứng cấpCần kế hoạch ngừng và điều trị thay thế do bác sĩ hướng dẫnChuyển Tai Mũi Họng hoặc bác sĩ điều trị sớm
Người bệnh dùng corticosteroid xịt đúng kỹ thuật 7 ngày nhưng vẫn mất ngủ và giảm hiệu suấtKiểm tra tuân thủ, dị nguyên, chẩn đoán và cân nhắc chuyển để đánh giá phối hợp xịt mũi cố định hoặc bệnh đồng mắcKhông tự ghép kháng histamin uống nếu không có mục tiêu rõTránh trùng hoạt chất và kéo dài thuốc co mạchĐặt lịch khám sớm
Người bệnh có khò khè và tức ngực cùng đợt viêm mũiKhông tiếp tục xử trí như viêm mũi đơn thuầnCần đánh giá henKhông trì hoãn bằng thuốc dị ứng mũiKhám trong ngày; cấp cứu nếu khó thở nặng
05

Lựa chọn thuốc và kiểm tra an toàn

Rà soát lựa chọn thuốc, liều dùng, chống chỉ định, tương tác và giới hạn sử dụng theo từng người bệnh.

Lựa chọn thuốc hoặc biện pháp theo người bệnh

Lựa chọn thuốc hoặc biện pháp theo người bệnh
Thuốc, hoạt chất hoặc biện phápVai trò trong xử tríKhi có thể cân nhắcKhi không nên sử dụngLưu ý tư vấn và theo dõi
Corticosteroid xịt mũi, ví dụ fluticasone propionateKiểm soát nghẹt mũi và tổng thể triệu chứngBệnh dai dẳng, trung bình đến nặng hoặc nghẹt nổi trộiKhông dùng khi tổn thương hoặc phẫu thuật mũi chưa lành; tránh nếu dị ứng thành phầnDùng đều, hướng vòi ra ngoài vách ngăn; hiệu quả tối đa cần vài ngày
Kháng histamin xịt mũi, ví dụ azelastineTác dụng tại chỗ tương đối nhanh với hắt hơi, ngứa và chảy mũiTriệu chứng cần giảm nhanh hoặc khi ưu tiên đường tại chỗKhông dùng ngoài độ tuổi hoặc chỉ định trên nhãn; thận trọng nghề cần tỉnh táoCó thể đắng miệng, buồn ngủ; tránh rượu và thuốc ức chế thần kinh trung ương
Kháng histamin uống thế hệ hai, ví dụ cetirizineGiảm hắt hơi, ngứa, chảy mũi và triệu chứng mắtTriệu chứng gián đoạn, toàn thân hoặc người bệnh không dùng được xịtKhông dùng nếu dị ứng cetirizine hoặc hydroxyzine; cần bác sĩ chỉnh liều khi bệnh gan thậnVẫn có thể buồn ngủ; không ưu tiên cho nghẹt mũi đơn thuần
Kháng histamin uống ít an thần, ví dụ fexofenadineGiảm hắt hơi, ngứa, chảy mũi và triệu chứng mắtNgười cần hạn chế an thần, đúng nhãn tuổiCần hỏi bác sĩ khi bệnh thận; không uống cùng nước trái cây hoặc đồng thời antacid nhôm/magieDùng với nước và không vượt liều nhãn
Phối hợp cố định kháng histamin xịt mũi với corticosteroid xịt mũiCó thể kiểm soát tốt hơn đơn trị ở bệnh trung bình đến nặng hoặc không đáp ứngSau đánh giá đúng kỹ thuật, tuân thủ và chỉ địnhKhông tự pha hoặc dùng hai chai tùy ý; tình trạng kê đơn phụ thuộc sản phẩmCần bác sĩ hoặc người có thẩm quyền chỉ định khi pháp lý yêu cầu
Thuốc co mạch xịt mũi, ví dụ oxymetazolineGiảm nghẹt nhanh nhưng không điều trị viêm dị ứng nềnChỉ cân nhắc rất ngắn khi nghẹt nặng và không có chống chỉ định, đúng nhãnTránh trong bệnh tim mạch, tăng huyết áp, cường giáp, glaucoma hoặc dùng kéo dàiTối đa 3 ngày theo nhãn đã kiểm chứng; nguy cơ nghẹt dội ngược
MontelukastĐối kháng leukotriene, có thể có vai trò ở một số người bệnh kèm henChỉ khi các lựa chọn dị ứng khác không hiệu quả hoặc không dung nạp và có bác sĩ đánh giáKhông dùng thường quy cho viêm mũi dị ứng nhẹFDA yêu cầu cảnh báo hộp về tác dụng tâm thần kinh; thuốc kê đơn
Kháng histamin thế hệ một, ví dụ chlorpheniramine hoặc diphenhydramineCó tác dụng kháng histamin nhưng an thần và kháng cholinergic rõKhông phải lựa chọn ưu tiên thường quyTránh ở người cao tuổi, lái xe, glaucoma góc đóng, phì đại tiền liệt tuyến hoặc dùng thuốc an thầnKhông dùng như công thức cố định cho trẻ em

Liều theo nguồn tham chiếu và cách sử dụng

Liều theo nguồn tham chiếu và cách sử dụng
Thuốc hoặc hoạt chấtĐối tượng áp dụngLiều theo nguồn tham chiếuCách và đường dùngThời điểm sử dụngThời gian sử dụngNhãn hoặc chuyên khảo tham chiếu
Fluticasone propionate 50 microgam mỗi nhátNgười lớn và trẻ từ 12 tuổiTuần đầu 2 nhát mỗi bên mũi một lần mỗi ngày; sau đó 1–2 nhát mỗi bên mũi một lần mỗi ngày theo triệu chứngXịt mũiCùng thời điểm mỗi ngày, dùng đềuĐánh giá nếu không cải thiện trong 7 ngày; hỏi bác sĩ sau 6 tháng dùng hằng ngàyNhãn OTC DailyMed Hoa Kỳ; đối chiếu nhãn sản phẩm Việt Nam
Fluticasone propionate 50 microgam mỗi nhátTrẻ 4–11 tuổi1 nhát mỗi bên mũi một lần mỗi ngày, có người lớn giám sátXịt mũiDùng đều trong thời gian cần thiếtDùng thời gian ngắn nhất; trao đổi bác sĩ nếu cần trên 2 tháng mỗi nămNhãn OTC DailyMed Hoa Kỳ; không dùng dưới 4 tuổi theo nhãn này
Azelastine hydrochloride 0,1%, 137 microgam mỗi nhátNgười lớn và thanh thiếu niên từ 12 tuổi1–2 nhát mỗi bên mũi, ngày 2 lầnXịt mũiSáng và tối; giữ đầu thẳng, tránh xịt vào mắtTheo đơn và đánh giá đáp ứngNhãn kê đơn DailyMed Hoa Kỳ; đối chiếu đăng ký tại Việt Nam
Azelastine hydrochloride 0,1%, 137 microgam mỗi nhátTrẻ 5–11 tuổi1 nhát mỗi bên mũi, ngày 2 lầnXịt mũiSáng và tối, người lớn giám sátTheo đơn và đánh giá đáp ứngNhãn kê đơn DailyMed Hoa Kỳ; không nội suy cho trẻ nhỏ hơn
Cetirizine hydrochlorideNgười lớn và trẻ từ 6 tuổi10 mg một lần mỗi ngày; sản phẩm 5 mg có thể phù hợp khi triệu chứng nhẹ hơn; tối đa 10 mg trong 24 giờUốngCó thể dùng cùng hoặc không cùng thức ăn; theo dõi buồn ngủDùng trong thời gian có triệu chứng và đánh giá lại nếu cần kéo dàiNhãn OTC DailyMed Hoa Kỳ; người từ 65 tuổi, bệnh gan hoặc thận cần hỏi bác sĩ
Fexofenadine hydrochlorideNgười lớn và trẻ từ 12 tuổi180 mg một lần mỗi ngày với nước; tối đa 180 mg trong 24 giờUốngKhông dùng cùng nước trái cây; không uống đồng thời antacid nhôm hoặc magieDùng trong thời gian có triệu chứng và đánh giá lại nếu cần kéo dàiNhãn OTC DailyMed Hoa Kỳ; người cao tuổi hoặc bệnh thận cần hỏi bác sĩ
Oxymetazoline hydrochloride 0,05%Người lớn và trẻ 6–11 tuổi có người lớn giám sát theo nhãn được kiểm chứng2–3 nhát mỗi bên mũi, không thường xuyên hơn mỗi 10–12 giờ; tối đa 2 liều trong 24 giờXịt mũiChỉ dùng khi nghẹt nặng và đúng chỉ địnhKhông quá 3 ngàyNhãn OTC DailyMed Hoa Kỳ; không mặc định tình trạng OTC tại Việt Nam
MontelukastNgười bệnh viêm mũi dị ứngKhông cung cấp liều trong phạm vi xử trí tại nhà thuốc nàyUốngChỉ theo đơn và đánh giá lợi ích–nguy cơKhông dùng thường quyFDA khuyến cáo dành cho trường hợp không đáp ứng hoặc không dung nạp lựa chọn khác do nguy cơ tâm thần kinh

Chống chỉ định và trường hợp không sử dụng

Chống chỉ định và trường hợp không sử dụng
Thuốc hoặc nhóm thuốcChống chỉ định hoặc trường hợp không dùngNguy cơ chínhHướng xử trí
Fluticasone propionate xịt mũiQuá mẫn với thành phần; tổn thương hoặc phẫu thuật mũi chưa lành theo nhãn OTC được dùngChậm lành và phản ứng dị ứngKhông cấp dùng; chuyển bác sĩ nếu cần
Azelastine xịt mũiKhông có chống chỉ định tuyệt đối được liệt kê trong nhãn DailyMed được dùng, nhưng không dùng khi quá mẫn với sản phẩmPhản ứng dị ứngNgừng và chuyển cấp cứu nếu phản ứng nặng
CetirizineTiền sử dị ứng với cetirizine, thành phần sản phẩm hoặc thuốc kháng histamin chứa hydroxyzinePhản ứng quá mẫnKhông dùng; chọn phương án khác sau đánh giá
FexofenadineTiền sử dị ứng với fexofenadine hoặc thành phần sản phẩmPhản ứng quá mẫnKhông dùng; chuyển cấp cứu nếu phản ứng nặng
Oxymetazoline xịt mũiQuá mẫn với thành phần; các chống chỉ định cụ thể phụ thuộc nhãn sản phẩmCo mạch và phản ứng toàn thânKhông dùng khi chưa rà soát bệnh nền và nhãn
Kháng histamin thế hệ mộtQuá mẫn; chống chỉ định cụ thể tùy hoạt chất, tuổi và bệnh nềnAn thần và kháng cholinergic có thể nghiêm trọngKhông áp dụng chống chỉ định của một hoạt chất cho toàn nhóm; kiểm tra nhãn riêng

Thận trọng và yếu tố cần rà soát

Thận trọng và yếu tố cần rà soát
Thuốc hoặc nhóm thuốcĐối tượng hoặc tình trạng cần lưu ýNguy cơ chínhCách xử lý
Corticosteroid xịt mũiChảy máu mũi tái diễn, glaucoma, đục thủy tinh thể, nhiễm trùng, phẫu thuật mũi gần đây hoặc trẻ dùng kéo dàiTổn thương niêm mạc, thay đổi thị giác hoặc chậm tăng trưởngHướng vòi tránh vách ngăn, dùng liều thấp nhất hiệu quả và chuyển bác sĩ khi có dấu hiệu bất thường
Fluticasone propionateDùng ritonavir, thuốc ức chế CYP3A4 mạnh, ketoconazole hoặc corticosteroid khácTăng phơi nhiễm corticosteroid toàn thânTrao đổi bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng trước dùng
Azelastine xịt mũiLái xe, vận hành máy, uống rượu hoặc dùng thuốc an thầnBuồn ngủ và giảm tỉnh táoTránh phối hợp và đánh giá đáp ứng cá thể trước công việc nguy hiểm
CetirizineNgười cao tuổi, bệnh gan hoặc thận, dùng thuốc ngủ hoặc rượuTích lũy và tăng buồn ngủKhông tự chỉnh liều; hỏi bác sĩ và cảnh báo lái xe
FexofenadineBệnh thận hoặc người cao tuổiCó thể cần liều khácHỏi bác sĩ; không tự dùng liều người lớn tiêu chuẩn
OxymetazolineTăng huyết áp, bệnh tim, bệnh tuyến giáp, đái tháo đường hoặc bí tiểu do phì đại tiền liệt tuyếnTác dụng cường giao cảm và biến cố tim mạchTránh tự xử trí hoặc hỏi bác sĩ trước dùng
Mọi thuốc xịt mũiDùng chung chai, đầu xịt bẩn hoặc kỹ thuật hướng vào vách ngănLây nhiễm, kích ứng và chảy máuKhông dùng chung; vệ sinh đầu xịt theo nhãn

Tác dụng không mong muốn và cách xử trí

Tác dụng không mong muốn và cách xử trí
Thuốc hoặc nhóm thuốcTác dụng không mong muốnMức độ hoặc tần suấtTư vấn hoặc hướng xử trí
Corticosteroid xịt mũiKhô, rát, hắt hơi thoáng qua hoặc chảy máu mũi nhẹThường gặp và thường nhẹSửa kỹ thuật, tránh vách ngăn; ngừng và khám nếu chảy máu nặng hoặc thường xuyên
Corticosteroid xịt mũiThay đổi thị giác, glaucoma, đục thủy tinh thể, thủng vách ngăn hoặc ức chế tăng trưởng ở trẻHiếm nhưng nghiêm trọngNgừng hoặc đánh giá bác sĩ ngay khi có triệu chứng
Azelastine xịt mũiVị đắng, đau đầu, buồn ngủ, chóng mặt, rát mũi hoặc chảy máu mũiThường nhẹ đến trung bìnhGiữ đầu thẳng, tránh hít mạnh; thận trọng lái xe
CetirizineBuồn ngủ, mệt hoặc khô miệngCó ý nghĩa với người cần tỉnh táoTránh rượu và thuốc an thần; không lái xe nếu bị ảnh hưởng
FexofenadineĐau đầu, chóng mặt hoặc buồn nôn có thể xảy raThường nhẹĐánh giá lại nếu kéo dài; ngừng nếu phản ứng dị ứng
OxymetazolineRát, châm chích, hắt hơi hoặc tăng tiết dịchThường nhẹKhông tăng tần suất; ngừng nếu khó chịu nhiều
OxymetazolineNghẹt dội ngược khi dùng kéo dàiCó ý nghĩa lâm sàngKhông dùng quá 3 ngày; chuyển khám nếu đã lạm dụng
MontelukastThay đổi hành vi, khí sắc, giấc ngủ hoặc ý nghĩ tự sátNghiêm trọngNgừng và liên hệ bác sĩ ngay; cấp cứu khi có nguy cơ tự hại
Kháng histamin thế hệ mộtBuồn ngủ, lú lẫn, nhìn mờ, khô miệng, bí tiểu hoặc táo bónĐặc biệt nguy hiểm ở trẻ và người cao tuổiTránh dùng thường quy; xử trí y tế nếu phản ứng nặng

Tương tác thuốc cần rà soát

Tương tác thuốc cần rà soát
Thuốc hoặc hoạt chất đang cân nhắcThuốc hoặc nhóm thuốc tương tácHậu quả lâm sàngMức độ cần lưu ýCách xử lý
Fluticasone propionate xịt mũiRitonavir hoặc thuốc ức chế CYP3A4 mạnh như ketoconazoleCó thể tăng phơi nhiễm corticosteroid và tác dụng toàn thânQuan trọngTrao đổi bác sĩ; cân nhắc lựa chọn khác hoặc theo dõi
Azelastine xịt mũiRượu, thuốc ngủ, opioid, benzodiazepine hoặc thuốc ức chế thần kinh trung ươngTăng buồn ngủ và giảm khả năng phối hợpQuan trọngTránh phối hợp; không lái xe nếu bị ảnh hưởng
CetirizineRượu, thuốc an thần hoặc thuốc ngủTăng buồn ngủTrung bình đến quan trọng tùy người bệnhTránh hoặc giảm phơi nhiễm; tư vấn an toàn
FexofenadineNước trái cây như bưởi, cam hoặc táoGiảm hấp thu và có thể giảm hiệu quảCó ý nghĩaUống với nước, không uống cùng nước trái cây
FexofenadineAntacid chứa nhôm hoặc magieGiảm hấp thu khi dùng đồng thờiCó ý nghĩaKhông dùng cùng thời điểm; làm theo nhãn hoặc hướng dẫn chuyên môn cụ thể
Oxymetazoline hoặc thuốc co mạchThuốc cường giao cảm khác, thuốc cảm phối hợp hoặc một số thuốc ảnh hưởng huyết ápTăng tác dụng tim mạch và trùng hoạt chấtQuan trọngRà soát toàn bộ sản phẩm; tránh phối hợp không cần thiết
Kháng histamin thế hệ mộtThuốc kháng cholinergic, thuốc an thần, rượu hoặc opioidTăng lú lẫn, bí tiểu, té ngã và ức chế thần kinh trung ươngQuan trọngTránh phối hợp, đặc biệt ở người cao tuổi

Phối hợp thuốc cần tránh

Phối hợp thuốc cần tránh
Phối hợp cần tránhNguy cơ lâm sàngLý do hoặc hậu quảHướng xử trí hoặc phương án thay thế
Hai kháng histamin uống cùng lúcTăng tác dụng phụ mà lợi ích thêm không rõTrùng cơ chế và có thể tăng an thần hoặc kháng cholinergicChọn một hoạt chất và đánh giá đáp ứng
Kháng histamin thế hệ một với rượu hoặc thuốc ngủBuồn ngủ sâu, té ngã và giảm phản xạCộng hợp ức chế thần kinh trung ươngTránh phối hợp; ưu tiên lựa chọn ít an thần khi phù hợp
Azelastine xịt mũi với rượu hoặc nhiều thuốc an thầnGiảm tỉnh táo và hiệu suất vận độngTác dụng trung ương cộng hợpTránh hoặc chuyển lựa chọn khác
Fexofenadine với nước trái câyGiảm hấp thu và hiệu quả không ổn địnhỨc chế vận chuyển hấp thu ở ruộtUống với nước
Fexofenadine dùng đồng thời antacid nhôm hoặc magieGiảm hấp thuGắn kết hoặc cản trở hấp thuKhông dùng cùng thời điểm; tuân thủ hướng dẫn nhãn
Nhiều sản phẩm cảm cúm có cùng thuốc co mạchTăng huyết áp, hồi hộp và mất ngủTrùng hoạt chất cường giao cảmKiểm tra thành phần và không phối hợp
Xịt co mạch kéo dài với mục tiêu điều trị nềnNghẹt dội ngược và phụ thuộc thuốcCo mạch kéo dài không kiểm soát viêm dị ứngGiới hạn tối đa 3 ngày theo nhãn được dùng và chuyển khám nếu lệ thuộc
Montelukast thêm thường quy vào kháng histamin uống cho viêm mũi nhẹLợi ích không vượt nguy cơ ở nhiều trường hợpARIA–EAACI không ủng hộ thêm LTRA thường quy; FDA có cảnh báo tâm thần kinhChỉ dùng theo bác sĩ khi lựa chọn khác thất bại hoặc không dung nạp
Corticosteroid toàn thân hoặc tiêm depot để cắt liều tại nhà thuốcNguy cơ toàn thân không tương xứngKhông phải lựa chọn tự chăm sócKhông thực hiện; chuyển bác sĩ nếu bệnh nặng

Thời gian dùng, giới hạn tự chăm sóc và mốc đánh giá lại

Thời gian dùng, giới hạn tự chăm sóc và mốc đánh giá lại
Thuốc hoặc biện phápThời gian sử dụng thông thườngGiới hạn trước khi đánh giá lạiHướng xử trí khi vượt mốc
Fluticasone propionate xịt mũi ở người từ 12 tuổiDùng hằng ngày trong thời gian phơi nhiễm hoặc có triệu chứng theo nhãnĐánh giá nếu không cải thiện trong 7 ngày; hỏi bác sĩ sau 6 tháng dùng hằng ngàyKiểm tra chẩn đoán, kỹ thuật và tác dụng phụ
Fluticasone propionate xịt mũi ở trẻ 4–11 tuổiDùng thời gian ngắn nhất cần thiếtHỏi bác sĩ nếu cần dùng trên 2 tháng mỗi nămTheo dõi tăng trưởng và cân nhắc chuyên khoa
Azelastine xịt mũiTheo đơn và thời gian có triệu chứngKhông có một giới hạn chung áp dụng mọi sản phẩm; đánh giá lại sau vài ngày đến 1–2 tuầnKiểm tra buồn ngủ, vị đắng và đáp ứng
Cetirizine hoặc fexofenadineDùng trong thời gian có triệu chứng theo nhãnĐánh giá lại sau 3–7 ngày hoặc trước khi dùng kéo dài, tái diễnKhông tự tăng liều hoặc phối hợp thêm kháng histamin
Oxymetazoline xịt mũiDùng ngắn hạnTối đa 3 ngày theo nhãn được kiểm chứngNgừng; chuyển khám nếu nghẹt tái phát hoặc nặng hơn
MontelukastChỉ theo kế hoạch của bác sĩĐánh giá sớm tác dụng tâm thần kinh và hiệu quảNgừng và liên hệ bác sĩ khi có thay đổi hành vi hoặc khí sắc
Nước muối xịt hoặc rửa mũiCó thể dùng lặp lại khi thực hiện đúngĐánh giá lại nếu gây chảy máu, đau tai hoặc kích ứng kéo dàiĐiều chỉnh kỹ thuật hoặc ngừng
Phân loại kê đơn, không kê đơn và giới hạn tư vấn

Tình trạng OTC hoặc thuốc kê đơn tại Việt Nam phải được xác minh theo đúng số đăng ký, hàm lượng, dạng bào chế, nhãn và quy định hiện hành của từng sản phẩm; dữ liệu này đang cập nhật. Việc một hoạt chất được bán OTC tại Hoa Kỳ hoặc quốc gia khác không đồng nghĩa sản phẩm tương ứng là OTC tại Việt Nam.

Các liều trong bài được trích từ nhãn chính thức DailyMed để tham khảo chuyên môn và phải đối chiếu với tờ hướng dẫn sử dụng của sản phẩm đang lưu hành tại Việt Nam. Azelastine xịt mũi, phối hợp cố định kháng histamin–corticosteroid và montelukast có thể thuộc nhóm kê đơn tùy sản phẩm; chỉ cấp phát và sử dụng khi đáp ứng yêu cầu pháp lý và chỉ định phù hợp. Tình trạng lưu hành có thể thay đổi theo thời gian.

06

Tư vấn, chăm sóc hỗ trợ và phòng ngừaHướng dẫn chăm sóc hỗ trợ, sử dụng thuốc an toàn và phòng ngừa tái phát hoặc làm nặng triệu chứng.

Tư vấn, chăm sóc hỗ trợ và phòng ngừa

Biện pháp chăm sóc không dùng thuốc

Biện pháp chăm sóc không dùng thuốc
Biện phápCách thực hiệnLợi ích dự kiếnGiới hạn và lưu ý an toàn
Rửa hoặc xịt mũi bằng dung dịch muối phù hợpDùng dung dịch vô khuẩn hoặc nước đã đun sôi để nguội theo hướng dẫn thiết bị; vệ sinh dụng cụ sau mỗi lầnCó thể giảm triệu chứng và loại bớt dị nguyênBằng chứng chất lượng thấp đến rất thấp; có thể gây rát hoặc chảy máu nhẹ
Giảm tiếp xúc mạt bụi nhàGiặt chăn ga định kỳ, giảm vật giữ bụi, vệ sinh ẩm và kiểm soát độ ẩmGiảm phơi nhiễm ở người nhạy cảmKhông cần biện pháp tốn kém nếu chưa xác định liên quan
Giảm tiếp xúc phấn hoaTheo dõi mùa hoặc thời điểm triệu chứng, đóng cửa khi nồng độ cao, tắm và thay quần áo sau khi ngoài trờiGiảm lượng dị nguyên bám trên tóc và quần áoHiệu quả phụ thuộc môi trường và mức tuân thủ
Giảm tiếp xúc vật nuôi khi có liên quan rõKhông cho vật nuôi vào phòng ngủ, vệ sinh môi trường và rửa tay sau tiếp xúcGiảm phơi nhiễm biểu bì động vậtKhông khẳng định nguyên nhân nếu chưa có liên hệ triệu chứng
Tránh khói thuốc, khói nhang, nước hoa và chất kích thíchGiảm phơi nhiễm chủ động và thụ độngHạn chế yếu tố làm nặng viêm mũiĐây có thể là chất kích thích chứ không phải dị nguyên
Đeo kính khi triệu chứng mắt theo mùaKính bao phủ tốt khi ra ngoàiGiảm phấn hoa tiếp xúc mắtKhông thay thế khám mắt khi đau hoặc giảm thị lực
Kỹ thuật xì mũi nhẹ từng bênKhông xì mạnh hai bên cùng lúcGiảm áp lực tai và tổn thương niêm mạcNgừng nếu đau tai hoặc chảy máu
Ghi nhật ký triệu chứng và phơi nhiễmGhi ngày, nơi, triệu chứng, thuốc đã dùng và đáp ứngHỗ trợ xác định yếu tố kích hoạt và đánh giá hiệu quảKhông dùng nhật ký để tự chẩn đoán bệnh nặng

Hướng dẫn sử dụng và tư vấn cho người bệnh

Trước khi dùng: xác nhận đúng người bệnh, đúng hoạt chất, đúng hàm lượng và đúng độ tuổi trên nhãn. Không dùng đồng thời nhiều sản phẩm cảm hoặc dị ứng khi chưa kiểm tra thành phần. Với thuốc xịt mũi, làm sạch mũi nhẹ nhàng, lắc hoặc mồi bơm theo nhãn, giữ đầu hơi cúi, hướng vòi ra thành ngoài mũi và hít nhẹ; tránh xịt thẳng vào vách ngăn.

Trong khi dùng: corticosteroid xịt mũi cần dùng đều và có thể mất vài ngày để đạt hiệu quả đầy đủ. Azelastine và cetirizine có thể gây buồn ngủ; tránh rượu và không lái xe nếu bị ảnh hưởng. Fexofenadine uống với nước, không cùng nước trái cây hoặc đồng thời antacid nhôm/magie. Oxymetazoline không dùng quá 3 ngày.

Ngừng hoặc đi khám: ngừng thuốc và tìm trợ giúp khi có phản ứng dị ứng, khó thở, chảy máu mũi nặng, thay đổi thị giác, buồn ngủ ảnh hưởng an toàn hoặc triệu chứng nặng hơn. Đánh giá lại sau 24–48 giờ với thuốc tác dụng nhanh và sau 3–7 ngày với corticosteroid xịt mũi. Không tự tăng liều, thêm corticosteroid toàn thân, kháng sinh hoặc montelukast.

Phòng ngừa tái phát và điều cần tránh

Phòng ngừa tái phát và điều cần tránh
Yếu tố hoặc hành viKhuyến cáo phòng ngừaLý doĐối tượng cần lưu ý
Khói thuốc và thuốc lá điện tửTránh hút và tránh phơi nhiễm thụ độngLàm nặng kích ứng và viêm đường thởĐặc biệt lưu ý người có hen và trẻ em
Bụi nhà và mạt bụiVệ sinh ẩm, giặt chăn ga, giảm đồ vải tích bụi trong phòng ngủGiảm phơi nhiễm kéo dàiƯu tiên khi triệu chứng liên quan môi trường trong nhà
Phấn hoaHạn chế hoạt động ngoài trời vào thời điểm triệu chứng cao, đóng cửa và thay quần áo sau khi về nhàGiảm dị nguyên bám trên cơ thểNgười có viêm mũi theo mùa
Nấm mốc và ẩmSửa nguồn rò nước, thông khí và làm sạch nấm mốc an toànGiảm bào tử trong nhàNgười sống hoặc làm việc nơi ẩm
Lông và biểu bì động vậtGiữ vật nuôi ngoài phòng ngủ và giảm tiếp xúc khi có liên quan triệu chứngGiảm phơi nhiễm dị nguyênKhông cần loại bỏ vật nuôi nếu chưa xác định liên quan; cân nhắc chuyên gia
Lạm dụng xịt co mạchKhông dùng quá thời gian trên nhãn, không mua lặp lại để xử lý nghẹt kéo dàiNgăn viêm mũi do thuốc và nghẹt dội ngượcNgười có tiền sử dùng oxymetazoline hoặc thuốc tương tự
Dùng xịt sai hướngHướng vòi ra thành ngoài, không vào vách ngănGiảm chảy máu và tăng thuốc tới niêm mạc đíchMọi người dùng thuốc xịt mũi
Không kiểm soát hen đồng mắcHỏi về khò khè, ho đêm, tức ngực và tuân thủ thuốc henViêm mũi và hen thường đồng mắcNgười có tiền sử hen hoặc triệu chứng hô hấp dưới
07

Lưu ý theo từng nhóm người bệnhĐiều chỉnh tư vấn theo tuổi, thai kỳ, chức năng gan thận, bệnh đồng mắc và khả năng lái xe.

Lưu ý theo từng nhóm người bệnh

Lưu ý khi tư vấn cho trẻ em

Trẻ em cần xác định tuổi, cân nặng khi nhãn yêu cầu, khả năng phối hợp xịt và người lớn giám sát. Trẻ dưới 2 tuổi, trẻ có triệu chứng một bên, nghi dị vật, sốt cao, khó thở hoặc ăn uống kém không thuộc phạm vi tự xử trí.

Không nội suy liều từ người lớn. Fluticasone propionate trong nhãn DailyMed được dùng cho trẻ từ 4 tuổi; azelastine 0,1% trong nhãn kê đơn được dùng cho trẻ từ 5 tuổi; cetirizine viên 10 mg trong nhãn được dùng từ 6 tuổi. Các sản phẩm khác có ngưỡng tuổi khác nên phải đọc đúng nhãn tại Việt Nam. Tránh dùng thường quy kháng histamin thế hệ một hoặc thuốc co mạch cho trẻ do an thần, kích thích nghịch thường, kháng cholinergic và sai liều. Theo dõi chảy máu mũi, buồn ngủ và tăng trưởng khi dùng corticosteroid xịt kéo dài.

Lưu ý khi tư vấn cho người cao tuổi

Người cao tuổi thường có đa bệnh lý, suy giảm chức năng thận hoặc gan và dùng nhiều thuốc. Trước khi chọn thuốc, rà soát thuốc ngủ, opioid, thuốc kháng cholinergic, thuốc hạ áp, thuốc tim mạch và sản phẩm cảm cúm.

Tránh kháng histamin thế hệ một vì tăng nguy cơ lú lẫn, bí tiểu, táo bón, nhìn mờ, té ngã và suy giảm phản xạ. Cetirizine và azelastine vẫn có thể gây buồn ngủ. Fexofenadine ít an thần hơn nhưng người từ 65 tuổi hoặc bệnh thận cần hỏi bác sĩ theo nhãn được dùng. Thuốc co mạch không phù hợp khi tăng huyết áp, bệnh tim, cường giáp hoặc phì đại tiền liệt tuyến chưa kiểm soát. Ưu tiên kỹ thuật xịt đơn giản, liều thấp nhất hiệu quả và ngưỡng chuyển khám thấp hơn khi triệu chứng mới xuất hiện, một bên hoặc kéo dài.

Sử dụng trong thai kỳ và cho con bú

Thai kỳ: ưu tiên tránh dị nguyên và nước muối. NHS Specialist Pharmacy Service ghi nhận corticosteroid xịt mũi là nhóm hiệu quả nhất cho viêm mũi dị ứng và có phơi nhiễm toàn thân thấp, nhưng vẫn cần chọn sản phẩm, liều thấp nhất hiệu quả và đánh giá cá thể hóa. Khi cần kháng histamin uống, cetirizine hoặc loratadine thường được ưu tiên trong hướng dẫn Anh; không được xem là hoàn toàn không có nguy cơ. Tránh thuốc co mạch trong thai kỳ nếu không có bác sĩ chỉ định.

Cho con bú: cetirizine hoặc loratadine là lựa chọn không an thần được SPS ưu tiên ở mẹ nuôi con đủ tháng khỏe mạnh, nhưng cần theo dõi trẻ về buồn ngủ, kích thích, bú kém và tăng cân. Fexofenadine có thể dùng thận trọng nhưng không phải lựa chọn ưu tiên. Mọi trường hợp cần thuốc kéo dài, phối hợp nhiều thuốc, trẻ sinh non hoặc trẻ có bệnh lý cần bác sĩ đánh giá.

Điều chỉnh lựa chọn ở người suy gan hoặc suy thận

Cetirizine có cảnh báo cần bác sĩ xác định liều khác ở người bệnh gan hoặc thận; không tự giảm một nửa liều theo kinh nghiệm. Fexofenadine cần hỏi bác sĩ khi có bệnh thận và người cao tuổi vì có thể cần liều khác. Không dùng liều người lớn tiêu chuẩn khi chưa biết mức độ suy thận.

Corticosteroid xịt mũi thường có phơi nhiễm toàn thân thấp, nhưng fluticasone có thể tăng phơi nhiễm khi dùng cùng ritonavir hoặc thuốc ức chế CYP3A4 mạnh. Ở suy gan nặng hoặc khi dùng nhiều corticosteroid, cần bác sĩ đánh giá. Azelastine xịt mũi không có hướng điều chỉnh liều gan thận trong nguồn nhãn đã dùng cho bài; vì vậy không tự nội suy. Chuyển bác sĩ khi suy gan thận trung bình đến nặng, có dấu hiệu tích lũy hoặc cần điều trị kéo dài.

Bệnh đồng mắc, đa thuốc và nguy cơ tương tác

Hen: hỏi khò khè, tức ngực, ho đêm và thuốc hen. Hen mất kiểm soát cần khám trong ngày; khó thở nặng cần cấp cứu. Glaucoma hoặc đục thủy tinh thể: hỏi bác sĩ trước corticosteroid xịt kéo dài và chuyển khám nếu thay đổi thị giác.

Tăng huyết áp, bệnh tim, cường giáp, đái tháo đường hoặc phì đại tiền liệt tuyến: tránh tự dùng thuốc co mạch vì có thể làm nặng bệnh hoặc gây bí tiểu. Thuốc an thần, opioid, rượu và thuốc kháng cholinergic: tăng nguy cơ buồn ngủ, lú lẫn và té ngã với azelastine, cetirizine hoặc kháng histamin thế hệ một.

Thuốc chống đông hoặc rối loạn đông máu: chảy máu mũi tái diễn cần đánh giá kỹ thuật và chuyển bác sĩ. Suy giảm miễn dịch: sốt, đau mặt hoặc diễn tiến nhanh cần khám sớm. Với đa thuốc, ưu tiên một phương án tại chỗ phù hợp và kiểm tra trùng hoạt chất trong sản phẩm cảm cúm.

Ảnh hưởng đến sự tỉnh táo, lái xe và vận hành máy

Azelastine xịt mũi có thể gây buồn ngủ, chóng mặt và giảm tỉnh táo; nhãn khuyến cáo tránh lái xe hoặc vận hành máy cho đến khi biết đáp ứng cá thể. Cetirizine cũng có thể gây buồn ngủ, tăng lên khi dùng cùng rượu, thuốc ngủ hoặc thuốc an thần. Kháng histamin thế hệ một có nguy cơ an thần và giảm phản xạ cao hơn nên không phù hợp với người lái xe, làm việc trên cao hoặc vận hành máy.

Fexofenadine thường ít an thần hơn nhưng vẫn cần thận trọng ở lần dùng đầu hoặc khi người bệnh có chóng mặt. Không dùng lời bảo đảm “không buồn ngủ”. Nếu xuất hiện lơ mơ, nhìn mờ, chóng mặt hoặc giảm phối hợp, ngừng công việc nguy hiểm và đánh giá lại thuốc.

08

Theo dõi và đánh giá lại

Đặt mốc theo dõi rõ ràng, nhận diện thất bại xử trí và không tự tăng liều hoặc phối hợp thêm thuốc.

Thời gian bắt đầu tác dụng dự kiếnKháng histamin xịt mũi và kháng histamin uống thường giảm hắt hơi, ngứa hoặc chảy mũi sớm hơn corticosteroid xịt mũi. Fluticasone có thể bắt đầu cải thiện trong ngày đầu nhưng hiệu quả đầy đủ thường cần vài ngày dùng đều; thời gian đáp ứng khác nhau giữa người bệnh.
Thời điểm đánh giá lạiĐánh giá sau 24–48 giờ nếu dùng kháng histamin hoặc biện pháp tác dụng nhanh; đánh giá kỹ thuật, tuân thủ và đáp ứng sau 3–7 ngày nếu dùng corticosteroid xịt mũi. Đánh giá ngay khi khó thở, đau mắt, chảy máu nhiều, sốt cao, đau mặt hoặc triệu chứng nặng hơn.

Nội dung cần theo dõi sau tư vấn

Nội dung cần theo dõi sau tư vấn
Nội dung cần theo dõiCách đánh giáThời điểm hoặc tần suấtDấu hiệu cần đánh giá lại
Mức độ hắt hơi, ngứa, chảy mũi và nghẹtChấm điểm 0–3 cho từng triệu chứng hoặc so với ban đầuMỗi ngày trong tuần đầuNặng nhanh hoặc xuất hiện triệu chứng một bên
Giấc ngủ và hoạt độngHỏi số đêm thức giấc, khả năng học tập hoặc làm việcSau 3–7 ngàyVẫn mất ngủ hoặc giảm chức năng rõ
Kỹ thuật xịt mũiQuan sát thao tác, hướng vòi và cách hítLần cấp thuốc và khi không đáp ứngXịt vào vách ngăn, hít quá mạnh hoặc không mồi bơm đúng
Tuân thủ và thời gian dùngĐếm liều, hỏi số ngày dùng và thời điểm dùngMỗi lần đánh giá lạiTự tăng liều, bỏ liều hoặc dùng nhiều sản phẩm
Chảy máu, rát và khô mũiHỏi tần suất, lượng máu và bên mũiTrong vài ngày đầu và định kỳChảy máu nặng, thường xuyên hoặc tiếng huýt sáo liên tục
Buồn ngủ, chóng mặt và khả năng lái xeHỏi sau liều đầu và khi đổi thuốcTrong 24–48 giờLơ mơ, té ngã hoặc giảm phối hợp
Triệu chứng henHỏi khò khè, ho đêm, tức ngực, dùng thuốc cắt cơnMỗi lần tiếp xúcKhó thở, tăng dùng thuốc cắt cơn hoặc không nói được câu dài
Tác dụng tâm thần kinh nếu dùng montelukast theo đơnHỏi giấc ngủ, khí sắc, hành vi và ý nghĩ tự hạiSớm sau khởi trị và định kỳThay đổi hành vi, trầm cảm hoặc ý nghĩ tự sát

Dấu hiệu cải thiện mong đợi

Dấu hiệu cải thiện mong đợi
Dấu hiệu cải thiệnMốc thời gian dự kiếnÝ nghĩaHướng xử trí tiếp theo
Giảm rõ hắt hơi, ngứa hoặc chảy mũiTrong 24–48 giờ với kháng histamin phù hợpThuốc nhắm đúng triệu chứng và dung nạp đượcDuy trì ngắn hạn theo nhãn và đánh giá nhu cầu tiếp tục
Giảm nghẹt mũi và ngủ tốt hơnSau 3–7 ngày dùng corticosteroid xịt đúng kỹ thuậtĐáp ứng điều trị nềnDuy trì liều thấp nhất hiệu quả trong thời gian cần thiết
Không còn phải dùng xịt co mạchTrong 3 ngày hoặc sớm hơnGiảm nguy cơ nghẹt dội ngượcKhông mua lặp lại; chuyển khám nếu vẫn nghẹt
Sinh hoạt, học tập hoặc làm việc trở lại gần bình thườngTrong tuần đầuKiểm soát triệu chứng có ý nghĩaTiếp tục tránh dị nguyên và theo dõi
Không có chảy máu mũi đáng kể, buồn ngủ hoặc tương tácTrong suốt điều trịLựa chọn thuốc an toànTiếp tục theo dõi; điều chỉnh nếu tác dụng phụ xuất hiện
Không xuất hiện cờ đỏ hoặc triệu chứng mới bất thườngMọi thời điểmPhạm vi xử trí vẫn phù hợpChuyển khám ngay nếu tiêu chí thay đổi

Khi nào ngừng thuốc, đổi biện pháp hoặc chuyển khám

Khi nào ngừng thuốc, đổi biện pháp hoặc chuyển khám
Dấu hiệu hoặc tình trạngThuốc hoặc biện pháp liên quanHướng xử tríLý do
Phản ứng dị ứng, phù mặt, khó thở hoặc phát ban lan rộngBất kỳ thuốc nàoNgừng và cấp cứu khi phù hợpNghi phản ứng quá mẫn
Chảy máu mũi nặng, thường xuyên, đau mũi tăng hoặc tiếng huýt sáo liên tụcThuốc xịt mũiNgừng, kiểm tra kỹ thuật và chuyển bác sĩCó thể tổn thương niêm mạc hoặc vách ngăn
Thay đổi thị giác hoặc đau mắtCorticosteroid xịt mũiNgừng và khám mắt hoặc bác sĩ trong ngàyCần loại trừ biến chứng mắt
Buồn ngủ, chóng mặt hoặc giảm phản xạ ảnh hưởng công việcAzelastine, cetirizine hoặc kháng histamin thế hệ mộtNgừng công việc nguy hiểm và đổi kế hoạch sau đánh giáNguy cơ tai nạn
Không cải thiện sau 3–7 ngày dùng đúngThuốc đang dùngKhông tự tăng liều; kiểm tra chẩn đoán và chuyển khámCó thể sai chẩn đoán hoặc cần bậc điều trị khác
Triệu chứng nặng hơn, xuất hiện sốt cao, đau mặt, dịch hôi một bên hoặc khò khèMọi biện phápDừng tự xử trí và chuyển khámXuất hiện chẩn đoán khác hoặc cờ đỏ
Dùng oxymetazoline đủ 3 ngàyThuốc co mạch xịt mũiNgừng, không kéo dàiPhòng nghẹt dội ngược
Thay đổi khí sắc, hành vi, giấc ngủ hoặc ý nghĩ tự hạiMontelukastNgừng và liên hệ bác sĩ ngay; cấp cứu khi có nguy cơ tự hạiCảnh báo tâm thần kinh nghiêm trọng
Đánh giá lại khi không cải thiện

Khi không đáp ứng, trước hết xác nhận người bệnh đã dùng đúng hoạt chất, đúng liều, đủ số ngày và đúng kỹ thuật. Quan sát lại cách xịt, kiểm tra chai đã được mồi, hướng vòi tránh vách ngăn và hỏi việc dùng đều mỗi ngày. Rà soát trùng hoạt chất, rượu, thuốc an thần, antacid nhôm/magie, nước trái cây với fexofenadine và thuốc ức chế CYP3A4 với fluticasone.

Đánh giá lại chẩn đoán: cảm virus, viêm mũi xoang, viêm mũi không dị ứng, viêm mũi do thuốc, dị vật, polyp hoặc hen đồng mắc. Không tự tăng liều, ghép thêm nhiều kháng histamin, thêm corticosteroid toàn thân, kháng sinh hoặc montelukast. Nếu corticosteroid xịt mũi đã dùng đúng 7 ngày mà không cải thiện, triệu chứng ảnh hưởng rõ chức năng hoặc cần phối hợp kê đơn, chuyển bác sĩ Dị ứng hoặc Tai Mũi Họng.

Chỉ định chuyển khám sau thời gian theo dõi

Chỉ định chuyển khám sau thời gian theo dõi
Tình trạng sau theo dõiThời điểm chuyển khámMức độ khẩn cấpCơ sở y tế phù hợp
Xuất hiện khó thở, phù môi lưỡi, hen nặng hoặc choángNgay lập tứcCấp cứu ngayGọi 115 hoặc khoa Cấp cứu
Xuất hiện đau mắt, giảm thị lực, sưng quanh mắt, sốt cao hoặc đau mặt dữ dộiTrong ngàyKhẩnMắt, Tai Mũi Họng hoặc Cấp cứu
Không cải thiện sau 7 ngày corticosteroid xịt đúng kỹ thuậtĐặt lịch trong vài ngàyKhám sớmBác sĩ điều trị, Dị ứng hoặc Tai Mũi Họng
Cần dùng thuốc liên tục, tái phát nhiều hoặc triệu chứng kéo dài trên 4 tuầnĐặt lịch sớmKhông cấp cứu nhưng cần đánh giá chuyên khoaDị ứng hoặc Tai Mũi Họng
Chảy máu mũi tái diễn, triệu chứng một bên hoặc giảm ngửi tiến triểnTrong 24–48 giờKhám sớmTai Mũi Họng
Trẻ nhỏ, thai kỳ, cho con bú, suy gan thận hoặc đa thuốc không kiểm soát bằng biện pháp nền tảngTrước khi thêm hoặc đổi thuốcKhám có kế hoạchBác sĩ phù hợp hoặc dược sĩ lâm sàng
Nghi viêm mũi do thuốc sau dùng xịt co mạch kéo dàiTrong vài ngàyKhám sớmTai Mũi Họng hoặc bác sĩ điều trị
09

Tình huống thực hành tại nhà thuốcCác tình huống minh họa cách Dược sĩ khai thác, phân tầng nguy cơ và ra quyết định trong phạm vi nhà thuốc.

Tình huống thực hành tại nhà thuốc

Tình huống 1: phù hợp xử trí ban đầu tại nhà thuốc

Tình huống

Nam 28 tuổi đến nhà thuốc vì hắt hơi, ngứa mũi, chảy mũi trong và nghẹt hai bên trong 5 ngày sau khi dọn kho nhiều bụi. Không sốt, không đau mặt, không khó thở; giấc ngủ hơi ảnh hưởng.

Khai thác

Không bệnh nền, không dùng thuốc, không dị ứng thuốc, công việc cần lái xe. Trước đây có các đợt tương tự khi tiếp xúc bụi. Không có triệu chứng một bên hoặc cờ đỏ.

Đánh giá

Biểu hiện phù hợp viêm mũi dị ứng mức độ nhẹ đến trung bình, có nghẹt mũi nổi trội và đủ điều kiện xử trí ban đầu.

Quyết định của Dược sĩ

Tư vấn giảm phơi nhiễm bụi, nước muối và cân nhắc corticosteroid xịt mũi đúng nhãn thay vì phối hợp nhiều thuốc. Hướng dẫn kỹ thuật xịt, nhắc hiệu quả đầy đủ cần vài ngày và hẹn đánh giá lại sau 3–7 ngày.

Bài học thực hành

Chọn thuốc theo triệu chứng ưu thế và nghề nghiệp; không mặc định thêm kháng histamin uống khi chưa cần.

Tình huống 2: có dấu hiệu cảnh báo cần chuyển khám

Tình huống

Bé 4 tuổi có dịch mũi hôi và lẫn máu ở bên phải trong 2 ngày. Người nhà nghĩ trẻ bị dị ứng và muốn mua thuốc xịt.

Khai thác

Triệu chứng chỉ một bên, trẻ thường chơi với hạt nhỏ, không hắt hơi thành tràng và không ngứa mắt. Không ghi nhận sốt nhưng trẻ khó chịu khi chạm mũi.

Đánh giá

Dịch hôi một bên ở trẻ nhỏ gợi ý dị vật mũi, không phù hợp viêm mũi dị ứng điển hình.

Quyết định của Dược sĩ

Không cấp thuốc cắt liều, không cố lấy dị vật hoặc bơm rửa áp lực. Chuyển khám Tai Mũi Họng trong ngày; dặn đi cấp cứu nếu trẻ khó thở, sặc hoặc chảy máu nhiều.

Bài học thực hành

Triệu chứng một bên là tín hiệu quan trọng để dừng tự xử trí và chuyển khám.

Tình huống 3: nhóm người bệnh đặc biệt hoặc vấn đề liên quan đến thuốc

Tình huống

Nam 72 tuổi bị hắt hơi và chảy mũi theo mùa, đang dùng thuốc ngủ, thuốc điều trị tăng huyết áp và có phì đại tiền liệt tuyến.

Khai thác

Người bệnh đã tự dùng chlorpheniramine và thấy buồn ngủ, chóng mặt. Không khó thở, không sốt, nhưng có nguy cơ té ngã và đang lái xe máy hằng ngày.

Đánh giá

Kháng histamin thế hệ một không phù hợp do an thần, tác dụng kháng cholinergic, đa thuốc và nguy cơ té ngã. Thuốc co mạch cũng cần tránh do tăng huyết áp và phì đại tiền liệt tuyến.

Quyết định của Dược sĩ

Tư vấn không tiếp tục tự dùng chlorpheniramine, rà soát toàn bộ thuốc đang sử dụng và ưu tiên biện pháp tại chỗ phù hợp sau đánh giá. Chuyển bác sĩ nếu cần thuốc toàn thân hoặc triệu chứng kéo dài.

Bài học thực hành

Ở người cao tuổi, đánh giá đa thuốc và nguy cơ té ngã quan trọng hơn áp dụng một công thức cắt liều cố định.

FAQ

Câu hỏi thường gặp

Viêm mũi dị ứng nào có thể được xử trí ban đầu tại nhà thuốc?

Có thể cân nhắc xử trí ban đầu khi người bệnh có hắt hơi, ngứa mũi, chảy mũi trong hoặc nghẹt mũi hai bên, liên quan dị nguyên hợp lý, toàn trạng ổn và không có dấu hiệu cảnh báo. Dược sĩ vẫn phải hỏi tuổi, thời gian kéo dài, mức ảnh hưởng, hen, bệnh nền, thai kỳ, thuốc đang dùng và điều trị đã thử. Trẻ dưới 2 tuổi, triệu chứng một bên, dịch hôi hoặc máu, sốt cao, đau mặt dữ dội, đau mắt, giảm thị lực, khó thở hoặc hen mất kiểm soát cần chuyển khám thay vì tiếp tục cắt liều.

Khi nào viêm mũi dị ứng cần đi khám ngay?

Gọi cấp cứu 115 nếu có khó thở, thở rít, tím tái, phù môi lưỡi, choáng hoặc hen nặng. Khám trong ngày khi có sốt cao kèm đau mặt dữ dội, sưng quanh mắt, đau mắt, giảm thị lực, chảy máu mũi nhiều, cứng gáy hoặc đau đầu bất thường. Tắc mũi một bên kéo dài, dịch hôi hoặc lẫn máu, nghi dị vật, chảy dịch trong một bên sau chấn thương và triệu chứng không đáp ứng dù dùng đúng kỹ thuật cũng cần bác sĩ hoặc chuyên khoa Tai Mũi Họng đánh giá.

Thuốc xịt mũi cần dùng bao lâu mới đánh giá được hiệu quả?

Kháng histamin xịt mũi có thể giúp một số triệu chứng sớm, nên đánh giá ban đầu trong 24–48 giờ. Corticosteroid xịt mũi có thể bắt đầu cải thiện từ ngày đầu nhưng hiệu quả đầy đủ thường cần vài ngày dùng đều và đúng kỹ thuật; nên đánh giá sau 3–7 ngày. Nếu không cải thiện trong 7 ngày, cần kiểm tra lại chẩn đoán, cách xịt, tuân thủ và tương tác trước khi đổi thuốc. Oxymetazoline chỉ dùng tối đa 3 ngày theo nhãn được kiểm chứng vì dùng kéo dài có thể gây nghẹt dội ngược.

Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú có dùng thuốc viêm mũi dị ứng được không?

Ưu tiên tránh dị nguyên và nước muối trước. Trong thai kỳ, corticosteroid xịt mũi có phơi nhiễm toàn thân thấp và là nhóm hiệu quả, nhưng lựa chọn sản phẩm và liều cần đánh giá cá thể hóa; tránh tự dùng thuốc co mạch. Khi cần kháng histamin uống, một số hướng dẫn ưu tiên cetirizine hoặc loratadine. Khi cho con bú, SPS cũng ưu tiên cetirizine hoặc loratadine ở mẹ nuôi con đủ tháng khỏe mạnh, đồng thời theo dõi trẻ về buồn ngủ, kích thích, bú kém và tăng cân. Không nên tự phối hợp nhiều thuốc.

Không đáp ứng với thuốc dị ứng thì có nên tự thêm thuốc khác không?

Không. Trước khi đổi hoặc thêm thuốc, cần xác nhận đúng chẩn đoán, đủ thời gian dùng, đúng liều và đúng kỹ thuật. Dược sĩ nên kiểm tra việc xịt vào vách ngăn, bỏ liều, trùng hoạt chất, dùng rượu hoặc thuốc an thần, antacid nhôm/magie và nước trái cây với fexofenadine. Nếu vẫn không kiểm soát sau 3–7 ngày, triệu chứng ảnh hưởng rõ chức năng hoặc cần phối hợp kê đơn, chuyển bác sĩ. Không tự thêm kháng sinh, corticosteroid toàn thân, hai kháng histamin hoặc montelukast.

Nguồn

Tài liệu tham khảo

Đã có 2 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *