Chủ đề: Đau họng cấp (viêm họng hoặc viêm amidan cấp)
Đau họng cấp thường do virus và tự cải thiện trong khoảng một tuần, nhưng nhiệm vụ quan trọng nhất của Dược sĩ là phân biệt trường hợp có thể giảm triệu chứng tại nhà thuốc với tình trạng cần xét nghiệm, khám khẩn hoặc cấp cứu. Khai thác tập trung vào tuổi, thời gian khởi phát, khả năng nuốt uống, khó thở, sốt, đau lệch bên, bệnh nền, thai kỳ và thuốc đang dùng. Người bệnh nhẹ, còn uống được và không có cờ đỏ có thể được tư vấn bù dịch, tránh khói thuốc và chọn một thuốc giảm đau phù hợp.
Kháng sinh không dùng thường quy cho mọi ca đau họng; điểm Centor, McIsaac hoặc FeverPAIN chỉ hỗ trợ xác định ai nên được xét nghiệm. Khó thở, thở rít, chảy dãi, không nuốt được, giọng ngậm hột thị, sưng cổ hoặc toàn trạng xấu đòi hỏi chuyển khám ngay. Theo dõi đúng mốc giúp tránh bỏ sót biến chứng và lạm dụng nhiều thuốc.
Sàng lọc và phân loại ban đầu
Xác định người bệnh phù hợp để tư vấn ban đầu tại nhà thuốc và nhận diện trường hợp cần chuyển khám.
Tiêu chí phù hợp để xử trí ban đầu tại nhà thuốc
- Người lớn hoặc trẻ em đủ tuổi dùng chế phẩm dự kiến theo nhãn; trẻ dưới 3 tuổi không mặc định thuộc phạm vi tự chăm sóc
- Đau họng khởi phát cấp, thường không quá 3 ngày và chưa kéo dài quá khoảng 1 tuần
- Mức độ nhẹ đến trung bình, người bệnh vẫn nói chuyện, ăn mềm và uống được
- Có thể kèm ho nhẹ, sổ mũi hoặc khàn tiếng ngắn ngày gợi ý nhiễm virus đường hô hấp trên
- Không khó thở, không thở rít, không chảy dãi và không mất khả năng nuốt
- Không sưng cổ tiến triển, không đau lệch một bên dữ dội, không há miệng hạn chế và không giọng ngậm hột thị
- Không sốt cao kéo dài, không rét run dữ dội, không lừ đừ và không dấu mất nước
- Không suy giảm miễn dịch, bệnh nền mất bù hoặc tiền sử biến chứng thấp tim cần đánh giá bác sĩ
- Không đang dùng carbimazole hoặc thuốc có cảnh báo mất bạch cầu hạt khi xuất hiện đau họng, sốt hay loét miệng
- Không mang thai hoặc cho con bú cần dùng thuốc ngoài lựa chọn đã được nhân viên y tế xác nhận phù hợp
- Không tái phát nhiều đợt, không khàn tiếng kéo dài và không có khối vùng miệng hoặc cổ
- Người bệnh đồng ý theo dõi, hiểu mốc đánh giá lại và có khả năng đi khám khi triệu chứng nặng lên
Tiêu chí loại trừ tự chăm sóc và cần chuyển khám
| Dấu hiệu hoặc tình huống | Lý do không phù hợp tự chăm sóc | Hướng xử trí hoặc nơi chuyển khám |
|---|---|---|
| Khó thở, thở rít, tím tái hoặc nói từng từ | Có thể tắc nghẽn đường thở hoặc nhiễm trùng sâu vùng cổ | Gọi cấp cứu 115 hoặc chuyển cấp cứu ngay |
| Không nuốt được nước bọt, chảy dãi hoặc không uống được | Nguy cơ tắc nghẽn, áp xe, viêm nắp thanh quản hoặc mất nước | Chuyển cấp cứu ngay |
| Đau lệch một bên dữ dội, giọng ngậm hột thị, há miệng hạn chế hoặc lưỡi gà lệch | Gợi ý áp xe quanh amidan | Khám tai mũi họng trong ngày |
| Sưng cổ nhanh, cứng cổ, đau cổ sâu hoặc đau lan tai kèm sốt | Có thể nhiễm trùng khoang sâu vùng cổ | Khám cấp cứu trong ngày |
| Lừ đừ, lú lẫn, tụt huyết áp, rét run hoặc diễn biến xấu nhanh | Có thể nhiễm trùng nặng hoặc nhiễm khuẩn huyết | Cấp cứu ngay |
| Mất nước, tiểu ít, chóng mặt khi đứng hoặc trẻ không uống được | Nguy cơ biến chứng do thiếu dịch | Khám trong ngày |
| Trẻ dưới 3 tuổi, đặc biệt có sốt hoặc bú kém | Biểu hiện liên cầu và bệnh nặng có thể không điển hình | Bác sĩ nhi khoa đánh giá |
| Thai kỳ có sốt cao, mất nước, khó nuốt hoặc cần dùng NSAID, kháng sinh hay thuốc tại chỗ chưa rõ an toàn | Cần cân nhắc mẹ và thai | Liên hệ bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng |
| Suy giảm miễn dịch, hóa trị, ghép tạng, HIV tiến triển hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch | Ngưỡng biến chứng thấp | Khám trong ngày |
| Đang dùng carbimazole và xuất hiện đau họng, sốt, loét miệng hoặc mệt nhiều | Có thể mất bạch cầu hạt | Ngừng thuốc theo cảnh báo nhãn và đi khám, xét nghiệm công thức máu ngay |
| Dùng nhiều thuốc, chống đông, bệnh gan thận nặng, loét hoặc xuất huyết tiêu hóa | Nguy cơ cao với thuốc giảm đau thông thường | Bác sĩ hoặc Dược sĩ lâm sàng đánh giá trước dùng |
| Không cải thiện sau khoảng 1 tuần, nặng lên sau 24–48 giờ hoặc tái phát nhiều lần | Cần đánh giá chẩn đoán khác và xét nghiệm khi phù hợp | Đặt lịch khám sớm |
| Khàn tiếng trên 3 tuần, loét miệng hoặc khối vùng cổ trên 3 tuần | Cần loại trừ tổn thương cấu trúc hoặc ác tính | Khám tai mũi họng sớm |
Quy trình sàng lọc và ra quyết định nhanh
- Xác định tuổi, thời điểm khởi phát, mức độ đau và khả năng nuốt uống.
- Loại trừ khó thở, chảy dãi, thở rít, nhiễm trùng nặng và biến chứng quanh amidan.
- Rà soát thai kỳ, bệnh nền, dị ứng, thuốc đang dùng và nguy cơ mất bạch cầu hạt.
- Nhận diện triệu chứng virus rõ; khi nghi liên cầu, dùng thang điểm để hỗ trợ quyết định chuyển xét nghiệm, không dùng điểm số để tự kê kháng sinh.
- Ưu tiên uống đủ dịch, nghỉ ngơi, tránh khói thuốc và chọn một thuốc giảm đau phù hợp nếu cần.
- Chỉ cân nhắc thuốc tại chỗ đúng tuổi, đúng nhãn và giải thích lợi ích thường ở mức khiêm tốn.
- Đặt mốc đánh giá lại trong 24–48 giờ nếu đau nhiều, hoặc sớm hơn khi diễn biến xấu.
- Chuyển khám nếu không bắt đầu cải thiện trong khoảng 1 tuần, xuất hiện cờ đỏ hoặc nghi cần kháng sinh.
02Nhận diện tình trạng và chẩn đoán phân biệtLàm rõ định nghĩa, nguyên nhân, biểu hiện thường gặp và những tình trạng cần phân biệt.
Nhận diện tình trạng và chẩn đoán phân biệt
Định nghĩa, phạm vi và đối tượng áp dụng
Đau họng cấp là cảm giác đau, rát hoặc khó chịu ở hầu họng, thường tăng khi nuốt và có thể đi kèm viêm họng hoặc viêm amidan. Phần lớn đợt cấp liên quan đến virus đường hô hấp và tự cải thiện trong khoảng một tuần; một tỷ lệ nhỏ do liên cầu nhóm A hoặc nguyên nhân khác cần đánh giá và điều trị đặc hiệu.
Đỏ họng, amidan sưng hoặc có dịch tiết không đủ để xác định chắc chắn virus hay vi khuẩn. Vai trò tại nhà thuốc là nhận diện người bệnh có thể xử trí triệu chứng an toàn, phát hiện trường hợp cần xét nghiệm hoặc khám bác sĩ, và tránh biến đau họng thành một công thức kháng sinh–corticoid áp dụng cho mọi người.
Nguyên nhân, yếu tố liên quan và cơ chế
Nguyên nhân thường gặp: virus cảm lạnh, cúm, SARS-CoV-2 và các virus hô hấp khác; liên cầu nhóm A là nguyên nhân vi khuẩn quan trọng nhưng không chiếm đa số. Các nguyên nhân khác gồm viêm thanh quản, tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng, trào ngược, kích ứng do khói thuốc hoặc không khí khô, nấm Candida và tổn thương niêm mạc.
Cơ chế: nhiễm trùng hoặc kích ứng hoạt hóa đáp ứng viêm tại niêm mạc hầu họng, làm tăng tưới máu, phù nề và nhạy cảm của đầu tận thần kinh nên gây đau khi nuốt. Khói thuốc, mất nước, nói nhiều và thở miệng có thể làm nặng cảm giác rát. Corticosteroid hít có thể góp phần gây khàn tiếng hoặc Candida miệng; carbimazole và một số thuốc gây giảm bạch cầu có thể khiến đau họng trở thành dấu hiệu cảnh báo nhiễm trùng.
Triệu chứng và diễn tiến thường gặp
| Triệu chứng hoặc dấu hiệu | Đặc điểm gợi ý | Thời điểm hoặc diễn tiến | Ý nghĩa thực hành |
|---|---|---|---|
| Đau hoặc rát họng | Tăng khi nuốt, mức độ nhẹ đến vừa | Khởi phát trong vài giờ đến vài ngày | Triệu chứng trung tâm cần lượng giá mức độ và khả năng uống |
| Đỏ họng hoặc amidan sưng | Có thể có hoặc không có dịch tiết | Xuất hiện cùng đợt đau họng | Không tự phân biệt chắc chắn virus với liên cầu |
| Ho, sổ mũi hoặc khàn tiếng | Thường đi kèm cảm lạnh | Sớm trong đợt bệnh | Gợi ý nguyên nhân virus khi biểu hiện rõ |
| Sốt và đau mỏi | Mức độ thay đổi | Thường trong 1–3 ngày đầu | Cần đánh giá toàn trạng, mất nước và nhóm nguy cơ |
| Hạch cổ trước đau | Có thể gặp trong nhiễm liên cầu hoặc virus | Trong giai đoạn cấp | Là một thành phần của thang điểm lâm sàng, không phải chẩn đoán độc lập |
| Hơi thở hôi hoặc khó chịu khi ăn | Do viêm, khô miệng hoặc giảm uống | Trong đợt cấp | Hỗ trợ tư vấn bù dịch và vệ sinh miệng |
Tình trạng cần phân biệt và dấu hiệu gợi ý
| Tình trạng cần phân biệt | Dấu hiệu gợi ý hoặc phân biệt | Nguy cơ nếu bỏ sót | Hướng xử trí của Dược sĩ |
|---|---|---|---|
| Viêm nắp thanh quản hoặc tắc nghẽn đường thở | Thở rít, chảy dãi, khó thở, tư thế ngồi chúi người | Đe dọa đường thở | Không khám họng sâu tại nhà thuốc, gọi cấp cứu |
| Áp xe quanh amidan hoặc nhiễm trùng khoang sâu cổ | Đau một bên, giọng ngậm hột thị, há miệng hạn chế, sưng cổ | Có thể lan rộng và gây tắc nghẽn | Chuyển tai mũi họng hoặc cấp cứu trong ngày |
| Viêm họng liên cầu nhóm A hoặc tinh hồng nhiệt | Khởi phát đột ngột, sốt, hạch cổ trước đau, không ho, có thể phát ban dạng giấy nhám | Nguy cơ biến chứng và lây truyền | Chuyển cơ sở có khả năng đánh giá, xét nghiệm và kê đơn |
| Tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng | Mệt nhiều, hạch lan tỏa, amidan xuất tiết, thanh thiếu niên hoặc người trẻ | Nguy cơ lách to và phát ban khi dùng aminopenicillin | Khám và xét nghiệm; không tự dùng amoxicillin |
| Cúm hoặc COVID-19 | Sốt, đau mỏi, ho, tiếp xúc dịch tễ | Có thể cần thuốc kháng virus sớm ở nhóm nguy cơ | Hướng dẫn xét nghiệm hoặc khám theo bối cảnh |
| Nấm Candida miệng họng | Mảng trắng ở lưỡi, nướu hoặc niêm mạc, dễ tái phát ở suy giảm miễn dịch hoặc dùng steroid hít | Có thể phản ánh bệnh nền hoặc kỹ thuật dùng thuốc chưa đúng | Khám nếu lan rộng, tái phát hoặc không rõ nguyên nhân |
| Viêm thanh quản | Khàn tiếng nổi bật, ho khan, đau họng nhẹ | Trẻ nhỏ có nguy cơ croup | Nghỉ giọng; chuyển khám nếu thở rít hoặc khàn tiếng kéo dài |
| Trào ngược hoặc kích ứng không nhiễm trùng | Rát họng tái diễn, ợ nóng, nặng buổi sáng, liên quan khói thuốc | Dễ bị điều trị kháng sinh không cần thiết | Tư vấn tránh kích thích và khám nếu kéo dài |
Khai thác, phân tầng nguy cơ và chuyển khám
Khai thác thông tin, phân tầng mức độ, phát hiện dấu hiệu cảnh báo và xác định thời điểm chuyển khám.
Câu hỏi khai thác và mục đích đánh giá
| Câu hỏi cần khai thác | Mục đích đánh giá | Câu trả lời hoặc dấu hiệu đáng lo | Hướng xử trí tiếp theo |
|---|---|---|---|
| Người bệnh bao nhiêu tuổi và cân nặng bao nhiêu? | Xác định nguy cơ và dạng thuốc phù hợp | Trẻ dưới 3 tuổi, trẻ bú kém hoặc người cao tuổi yếu | Hạ ngưỡng chuyển khám |
| Đau họng bắt đầu khi nào và diễn tiến nhanh hay từ từ? | Xác định đợt cấp và thang điểm lâm sàng | Nặng nhanh trong vài giờ hoặc kéo dài trên 1 tuần | Đánh giá cờ đỏ hoặc chuyển khám |
| Mức đau bao nhiêu trên thang 0–10? | Phân loại mức độ và theo dõi đáp ứng | Đau dữ dội hoặc tăng nhanh | Khám trong ngày nếu kèm dấu bất thường |
| Có nuốt được nước, thức ăn mềm và nước bọt không? | Đánh giá đường thở và mất nước | Không nuốt được, chảy dãi, tiểu ít | Cấp cứu hoặc khám trong ngày |
| Có khó thở, thở rít, tím tái hoặc nói khó không? | Loại trừ tắc nghẽn đường thở | Có bất kỳ dấu hiệu nào | Gọi cấp cứu 115 |
| Đau hai bên hay lệch một bên? Có há miệng hạn chế hoặc giọng ngậm hột thị không? | Sàng lọc áp xe quanh amidan | Đau một bên dữ dội, trismus, giọng thay đổi | Tai mũi họng trong ngày |
| Có sốt, rét run, phát ban hoặc lừ đừ không? | Đánh giá nhiễm trùng toàn thân và tinh hồng nhiệt | Sốt cao kéo dài, phát ban, rét run, lừ đừ | Khám trong ngày hoặc cấp cứu |
| Có ho, sổ mũi, khàn tiếng, loét miệng hoặc viêm kết mạc không? | Tìm triệu chứng virus rõ | Không có triệu chứng virus nhưng sốt và hạch cổ đau | Cân nhắc điểm số và chuyển xét nghiệm |
| Có hạch cổ đau, amidan sưng hoặc dịch tiết không? | Ước tính nguy cơ liên cầu | Nhiều tiêu chí cùng xuất hiện | Không tự kê kháng sinh; chuyển đánh giá |
| Có tiếp xúc người mắc liên cầu, cúm hoặc COVID-19 không? | Đánh giá dịch tễ | Tiếp xúc gần hoặc ổ dịch | Hướng dẫn xét nghiệm và cách ly phù hợp |
| Đã từng thấp tim, viêm cầu thận sau liên cầu hoặc đau họng tái phát chưa? | Nhận diện nguy cơ biến chứng | Có tiền sử hoặc nhiều đợt tái phát | Bác sĩ đánh giá sớm |
| Có thai, cho con bú hoặc đang cố gắng mang thai không? | Chọn thuốc an toàn | Có thai và dự định dùng NSAID hoặc thuốc tại chỗ | Xin ý kiến chuyên môn |
| Có bệnh gan, thận, loét dạ dày, hen do NSAID, suy tim, rối loạn đông máu hoặc suy giảm miễn dịch không? | Rà soát chống chỉ định | Có bệnh nặng hoặc mất bù | Không tự xử trí bằng thuốc thông thường |
| Đang dùng thuốc gì, đặc biệt carbimazole, hóa trị, chống đông, methotrexate, lithium, steroid hoặc nhiều sản phẩm cảm cúm? | Phát hiện tương tác và dấu hiệu cảnh báo do thuốc | Carbimazole kèm đau họng hoặc trùng paracetamol/NSAID | Ngừng theo cảnh báo nhãn hoặc điều chỉnh và chuyển khám |
| Đã dùng biện pháp hoặc thuốc gì, liều bao nhiêu và có đỡ không? | Kiểm tra dùng đúng và tránh trùng hoạt chất | Dùng quá liều, nhiều sản phẩm phối hợp hoặc không đáp ứng | Đánh giá độc tính và chuyển khám khi cần |
| Triệu chứng ảnh hưởng ngủ, ăn uống, học tập hoặc làm việc thế nào? | Đánh giá chức năng và mục tiêu điều trị | Không thể sinh hoạt hoặc uống đủ | Khám sớm |
Phân tầng mức độ và nguy cơ
Nhẹ: đau rát nhưng vẫn ăn uống và sinh hoạt gần bình thường, không khó thở, không sốt cao kéo dài, không dấu mất nước và không yếu tố nguy cơ lớn. Có thể bắt đầu bằng chăm sóc nền tảng và một lựa chọn giảm đau phù hợp.
Trung bình: đau ảnh hưởng ăn, ngủ hoặc công việc nhưng vẫn uống được; có thể sốt, hạch cổ hoặc amidan viêm. Dược sĩ cần đánh giá nguy cơ liên cầu, bệnh nền và thuốc đang dùng, đặt mốc theo dõi trong 24–48 giờ và chuyển cơ sở có xét nghiệm khi phù hợp.
Nặng: không nuốt được, chảy dãi, khó thở, thở rít, đau lệch một bên dữ dội, giọng thay đổi, sưng cổ, mất nước, toàn trạng xấu hoặc diễn tiến nhanh. Không tiếp tục xử trí tại nhà thuốc; ưu tiên chuyển khám khẩn hoặc cấp cứu.
Dấu hiệu cảnh báo cần chuyển khám
| Dấu hiệu cảnh báo | Nguy cơ có thể liên quan | Mức độ khẩn cấp | Hướng xử trí |
|---|---|---|---|
| Khó thở, tím tái, nói từng từ hoặc co kéo hô hấp | Tắc nghẽn đường thở hoặc nhiễm trùng nặng | Cấp cứu ngay | Gọi 115, không trì hoãn để thử thuốc |
| Thở rít hoặc âm thở cao | Hẹp đường thở trên, croup hoặc viêm nắp thanh quản | Cấp cứu ngay | Giữ người bệnh bình tĩnh và chuyển cấp cứu |
| Không nuốt được nước bọt, chảy dãi hoặc phải nhổ nước bọt | Tắc nghẽn, áp xe hoặc viêm nắp thanh quản | Cấp cứu ngay | Không cho ăn uống cưỡng ép |
| Triệu chứng rất nặng và xấu đi nhanh | Nhiễm trùng sâu, nhiễm khuẩn huyết hoặc biến chứng khác | Cấp cứu ngay | Gọi 115 hoặc đến khoa cấp cứu |
| Đau họng lệch một bên dữ dội, giọng ngậm hột thị, há miệng hạn chế hoặc lưỡi gà lệch | Áp xe quanh amidan | Khám trong ngày | Chuyển tai mũi họng hoặc cấp cứu |
| Sưng cổ tiến triển, cứng cổ, đau cổ sâu hoặc hạn chế quay cổ | Áp xe cạnh hầu, sau hầu hoặc Lemierre | Khám trong ngày | Chuyển cơ sở có chẩn đoán hình ảnh và tai mũi họng |
| Lừ đừ, lú lẫn, ngất, rét run dữ dội hoặc dấu tuần hoàn kém | Nhiễm trùng toàn thân hoặc nhiễm khuẩn huyết | Cấp cứu ngay | Gọi 115 |
| Không uống được, tiểu ít, nước tiểu sẫm, khô môi hoặc chóng mặt tư thế | Mất nước | Khám trong ngày | Bù dịch chỉ khi nuốt an toàn |
| Phát ban lan tỏa kèm sốt hoặc lưỡi đỏ | Tinh hồng nhiệt, phản ứng thuốc hoặc nhiễm trùng hệ thống | Khám trong ngày | Không tự dùng kháng sinh |
| Suy giảm miễn dịch, hóa trị, ghép tạng hoặc dùng ức chế miễn dịch kèm đau họng và sốt | Nguy cơ nhiễm trùng nặng và biểu hiện không điển hình | Khám trong ngày | Liên hệ cơ sở đang điều trị |
| Đang dùng carbimazole kèm đau họng, sốt, loét miệng, bầm tím hoặc mệt nhiều | Mất bạch cầu hạt | Khám trong ngày | Ngừng thuốc theo cảnh báo nhãn và xét nghiệm công thức máu khẩn |
| Trẻ dưới 3 tuổi có sốt, bú kém, khó đánh thức hoặc hô hấp bất thường | Bệnh nặng có thể không điển hình | Khám trong ngày hoặc cấp cứu | Bác sĩ nhi khoa đánh giá |
| Đau họng kéo dài không bắt đầu cải thiện sau khoảng 1 tuần | Chẩn đoán khác, biến chứng hoặc nhiễm trùng cần đánh giá | Khám trong 24–48 giờ | Khám bác sĩ |
| Khàn tiếng, loét miệng hoặc khối vùng miệng hoặc cổ kéo dài trên 3 tuần | Tổn thương cấu trúc hoặc ác tính | Đặt lịch khám sớm | Tai mũi họng hoặc răng hàm mặt |
| Đau họng tái phát nhiều đợt hoặc kèm sụt cân, vã mồ hôi đêm | Bệnh nền, nhiễm trùng mạn hoặc bệnh hệ thống | Đặt lịch khám sớm | Khám chuyên khoa phù hợp |
Chỉ định và thời điểm chuyển khám
| Tiêu chí chuyển khám | Mức độ khẩn cấp | Thời điểm chuyển | Cơ sở y tế phù hợp |
|---|---|---|---|
| Có bất kỳ dấu hiệu đe dọa đường thở hoặc suy tuần hoàn | Ngay lập tức | Khoa cấp cứu hoặc gọi 115 | Không trì hoãn vì thủ tục hoặc thử thuốc tại nhà thuốc |
| Nghi áp xe quanh amidan, áp xe sâu cổ hoặc viêm nắp thanh quản | Trong ngày, ưu tiên khẩn | Tai mũi họng hoặc khoa cấp cứu | Không chọc, nặn hoặc cố khám sâu |
| Toàn trạng rất xấu, sốt cao kéo dài, phát ban nghi tinh hồng nhiệt hoặc mất nước | Trong ngày | Cơ sở khám bệnh có bác sĩ và xét nghiệm | Mang danh sách thuốc đang dùng |
| Đang dùng carbimazole hoặc thuốc gây giảm bạch cầu kèm đau họng và sốt | Trong ngày | Cơ sở có xét nghiệm huyết học | Thực hiện đúng cảnh báo ngừng thuốc trên nhãn |
| Nguy cơ liên cầu trung bình hoặc cao nhưng không có dấu virus rõ | Sớm trong 24–48 giờ | Cơ sở có RADT, cấy họng hoặc bác sĩ đánh giá | Điểm số chỉ hỗ trợ quyết định xét nghiệm |
| Không bắt đầu cải thiện sau khoảng 1 tuần hoặc nặng lên sau 24–48 giờ điều trị triệu chứng | Trong 24–48 giờ | Bác sĩ đa khoa hoặc tai mũi họng | Rà soát dùng thuốc và chẩn đoán phân biệt |
| Đau họng tái phát, khàn tiếng hoặc tổn thương vùng miệng cổ kéo dài trên 3 tuần | Đặt lịch sớm | Tai mũi họng hoặc chuyên khoa phù hợp | Cần đánh giá nguyên nhân cấu trúc và nguy cơ ác tính |
| Thai kỳ, trẻ nhỏ, người cao tuổi yếu, suy gan thận hoặc đa bệnh lý cần dùng thuốc ngoài lựa chọn an toàn rõ ràng | Trước khi dùng thuốc | Bác sĩ hoặc Dược sĩ lâm sàng | Không tự nội suy liều |
Ra quyết định và hướng xử trí
Lựa chọn hướng xử trí theo tình huống, ưu tiên an toàn và tránh áp dụng một công thức thuốc cố định.
Mục tiêu tư vấn và xử trí ban đầu
- Giảm đau và sốt đến mức người bệnh có thể uống, ăn mềm, ngủ và sinh hoạt
- Duy trì đủ dịch và phòng mất nước
- Nhận diện sớm người bệnh cần xét nghiệm liên cầu hoặc điều trị đặc hiệu
- Tránh kháng sinh, corticosteroid, kháng histamin và phối hợp nhiều thuốc khi không có chỉ định
- Giảm nguy cơ quá liều do trùng paracetamol hoặc phối hợp nhiều NSAID
- Hạn chế lây truyền bằng vệ sinh tay, che ho và không dùng chung đồ uống
- Đặt mốc đánh giá lại và chuyển khám trước khi biến chứng tiến triển
Nguyên tắc tư vấn và xử trí ban đầu
Nền tảng là uống đủ dịch, nghỉ ngơi, tránh khói thuốc và dùng một thuốc giảm đau phù hợp khi triệu chứng ảnh hưởng chức năng. Paracetamol thường là lựa chọn đơn giản; ibuprofen có thể cân nhắc khi phù hợp và không có nguy cơ tiêu hóa, thận, tim mạch, hen do NSAID hoặc thai kỳ.
Thuốc ngậm hoặc xịt có hoạt chất có thể giảm đau thêm một mức nhỏ ở một số người, nhưng phải đúng tuổi, đúng dạng bào chế và không thay thế đánh giá cờ đỏ. Không phối hợp nhiều sản phẩm chỉ vì đau nhiều; trước hết kiểm tra liều, kỹ thuật dùng và nguyên nhân.
Kháng sinh chỉ dành cho người được bác sĩ chẩn đoán hoặc xác nhận nhiễm liên cầu theo chiến lược xét nghiệm và hướng dẫn phù hợp. Corticosteroid toàn thân không phải lựa chọn thường quy tại nhà thuốc; kháng histamin chỉ có vai trò khi có triệu chứng dị ứng đi kèm. Đánh giá lại sớm khi đau nặng, và chuyển khám nếu xấu đi hoặc không cải thiện trong khoảng một tuần.
Quy trình quyết định hướng xử trí
Bước 1. Loại trừ tình trạng nguy hiểm
Nếu khó thở, thở rít, chảy dãi, không nuốt được, sưng cổ nhanh, toàn trạng xấu hoặc đau một bên kèm giọng ngậm hột thị và há miệng hạn chế, ngừng quy trình bán thuốc và chuyển cấp cứu hoặc tai mũi họng trong ngày.
Bước 2. Xác định nhóm nguy cơ
Ghi nhận tuổi, thai kỳ, bệnh gan thận, loét tiêu hóa, hen do NSAID, suy giảm miễn dịch, tiền sử thấp tim, dị ứng và toàn bộ thuốc đang dùng. Đau họng ở người dùng carbimazole kèm sốt hoặc loét miệng là tình huống cần xét nghiệm máu khẩn, không phải đau họng thông thường.
Bước 3. Phân biệt hội chứng virus rõ với nghi liên cầu
Ho, sổ mũi, khàn tiếng, loét miệng hoặc viêm kết mạc rõ làm tăng khả năng virus. Khi không có dấu virus rõ, có thể dùng Centor, McIsaac hoặc FeverPAIN để ước tính nguy cơ và quyết định ai cần xét nghiệm; điểm số không thay thế xét nghiệm hoặc quyền kê đơn.
Bước 4. Chọn xử trí triệu chứng
- Nếu đau nhẹ: ưu tiên dịch, nghỉ, tránh kích thích và theo dõi.
- Nếu đau hoặc sốt ảnh hưởng sinh hoạt: chọn paracetamol, hoặc ibuprofen khi phù hợp; không dùng đồng thời nhiều sản phẩm trùng hoạt chất.
- Nếu người từ 12 tuổi muốn thuốc tại chỗ: có thể cân nhắc viên ngậm flurbiprofen trong tối đa 3 ngày nếu không có chống chỉ định NSAID; lựa chọn khác phải theo đúng nhãn chế phẩm.
- Benzydamine có thể dùng theo nhãn sản phẩm phù hợp tuổi; lưu ý tê, kích ứng và nguy cơ co thắt phế quản ở người có tiền sử hen.
Bước 5. Quản lý kháng sinh và thuốc kê đơn
Không bán kháng sinh hoặc corticosteroid toàn thân như một phần của công thức cắt liều. Người bệnh có xét nghiệm liên cầu dương tính hoặc được bác sĩ chẩn đoán mới dùng kháng sinh theo đơn; penicillin hoặc amoxicillin thường là lựa chọn đầu tay trong hướng dẫn quốc tế, nhưng lựa chọn cụ thể phải theo quy định và kháng thuốc địa phương.
Bước 6. Theo dõi
Đánh giá giảm đau sau liều đầu và khả năng uống trong ngày. Hẹn kiểm tra sau 24–48 giờ khi đau nhiều hoặc có yếu tố nguy cơ; đi khám nếu triệu chứng xấu nhanh, xuất hiện cờ đỏ hoặc không bắt đầu cải thiện trong khoảng một tuần.
Hướng xử trí theo từng tình huống
| Tình huống người bệnh | Hướng xử trí đề xuất | Điều kiện áp dụng | Điểm cần kiểm tra an toàn | Khi nào phải chuyển khám |
|---|---|---|---|---|
| Người lớn đau họng nhẹ kèm ho và sổ mũi, vẫn uống được | Dịch, nghỉ, tránh khói; paracetamol khi cần | Không cờ đỏ, không bệnh gan nặng, không trùng hoạt chất | Giới hạn liều và thời gian; không kháng sinh | Khám nếu nặng lên hoặc không cải thiện khoảng 1 tuần |
| Người lớn đau vừa, không ho, sốt và hạch cổ trước đau | Đánh giá điểm lâm sàng và chuyển cơ sở có xét nghiệm liên cầu | Không có biến chứng đường thở | Không tự bán kháng sinh dựa vào mủ amidan | Khám trong 24–48 giờ hoặc sớm hơn nếu xấu |
| Người từ 12 tuổi đau họng đơn thuần, muốn thuốc tại chỗ | Cân nhắc viên ngậm flurbiprofen hoặc chế phẩm khác theo nhãn | Không dị ứng NSAID, loét tiêu hóa, bệnh thận nặng, thai kỳ hoặc dùng NSAID khác | Tối đa 3 ngày với flurbiprofen; ngừng nếu kích ứng | Khám nếu đau tăng hoặc nuốt kém |
| Người có tăng huyết áp, suy thận hoặc đang dùng chống đông | Ưu tiên biện pháp không dùng thuốc và xem xét paracetamol sau rà soát | Không bệnh gan nặng, không uống rượu nhiều, không trùng thuốc | Tránh NSAID nếu chưa được đánh giá | Khám nếu cần giảm đau kéo dài |
| Đang dùng carbimazole, đau họng và sốt | Không cắt liều triệu chứng đơn thuần | Cảnh báo mất bạch cầu hạt theo nhãn | Ngừng carbimazole theo cảnh báo và xét nghiệm máu khẩn | Chuyển khám trong ngày |
| Đau lệch một bên, giọng ngậm hột thị, há miệng hạn chế | Không bán thuốc trì hoãn | Nghi áp xe quanh amidan | Nguy cơ đường thở và nhiễm trùng sâu | Tai mũi họng hoặc cấp cứu trong ngày |
| Đã dùng đúng thuốc giảm đau 48 giờ nhưng đau tăng và uống kém | Rà soát liều, trùng thuốc và chẩn đoán phân biệt; không tự thêm kháng sinh hoặc corticoid | Cần khám trực tiếp | Nguy cơ mất nước hoặc biến chứng | Khám trong ngày |
Lựa chọn thuốc và kiểm tra an toàn
Rà soát lựa chọn thuốc, liều dùng, chống chỉ định, tương tác và giới hạn sử dụng theo từng người bệnh.
Lựa chọn thuốc hoặc biện pháp theo người bệnh
| Thuốc, hoạt chất hoặc biện pháp | Vai trò trong xử trí | Khi có thể cân nhắc | Khi không nên sử dụng | Lưu ý tư vấn và theo dõi |
|---|---|---|---|---|
| Paracetamol | Giảm đau và hạ sốt | Lựa chọn đầu tay khi đau hoặc sốt ảnh hưởng sinh hoạt | Quá mẫn, quá liều hoặc bệnh gan nặng chưa được đánh giá | Kiểm tra tất cả sản phẩm phối hợp chứa paracetamol |
| Ibuprofen đường uống | Giảm đau, hạ sốt và chống viêm | Người từ 12 tuổi không có chống chỉ định và thích NSAID | Loét hoặc xuất huyết tiêu hóa, suy thận/gan/tim nặng, hen do NSAID, mất nước, ba tháng cuối thai kỳ | Dùng liều thấp nhất trong thời gian ngắn nhất |
| Flurbiprofen 8,75 mg viên ngậm | Giảm đau tại chỗ ngắn hạn | Người trên 12 tuổi, đau họng không biến chứng và không dùng NSAID khác | Chống chỉ định hoặc nguy cơ NSAID, thai kỳ, loét tiêu hóa, suy thận/gan/tim nặng | Lợi ích triệu chứng; tối đa 3 ngày theo SmPC tham khảo |
| Benzydamine dùng tại miệng họng | Giảm đau và kháng viêm tại chỗ | Khi chế phẩm được phê duyệt đúng chỉ định và độ tuổi | Quá mẫn; thận trọng hen hoặc nhạy cảm aspirin/NSAID | Có thể gây tê, châm chích hoặc kích ứng |
| Viên ngậm có thuốc tê hoặc sát khuẩn | Làm dịu và giảm đau mức nhỏ | Người đủ tuổi ngậm an toàn, dùng theo nhãn | Trẻ có nguy cơ hóc, dị ứng, tổn thương niêm mạc rộng | Không lạm dụng và không ăn uống nóng khi họng còn tê |
| Penicillin hoặc amoxicillin | Điều trị viêm họng liên cầu đã được xác nhận hoặc bác sĩ chẩn đoán | Có chỉ định kê đơn phù hợp | Nhiễm virus, dị ứng beta-lactam hoặc chưa đánh giá chẩn đoán | Không dùng dự phòng cho đau họng thông thường |
| Kháng sinh thay thế khi dị ứng penicillin | Điều trị liên cầu theo phác đồ bác sĩ | Chỉ khi dị ứng được phân loại và có đơn | Tự chọn macrolid hoặc cephalosporin không xét kiểu dị ứng và kháng thuốc | Kháng macrolid thay đổi theo địa phương |
| Corticosteroid toàn thân | Có thể giảm đau trong một số nghiên cứu nhưng không phải xử trí thường quy | Chỉ do bác sĩ cân nhắc trong tình huống chọn lọc | Tự dùng hoặc lặp liều, đái tháo đường mất kiểm soát, nhiễm trùng chưa đánh giá | Bằng chứng không đồng nhất và có nguy cơ che lấp diễn biến |
| Kháng histamin | Chỉ điều trị triệu chứng dị ứng đi kèm | Có hắt hơi, ngứa mũi, chảy mũi dị ứng rõ | Đau họng cấp đơn thuần | Có thể gây khô niêm mạc hoặc buồn ngủ tùy hoạt chất |
| Vitamin C, kẽm hoặc alpha chymotrypsin | Không phải điều trị chuẩn cho đau họng cấp | Chỉ cân nhắc khi có chỉ định khác hoặc thiếu hụt được đánh giá | Dùng thay cho đánh giá cờ đỏ hoặc kháng sinh khi cần | Không đưa vào công thức cố định |
Liều theo nguồn tham chiếu và cách sử dụng
| Thuốc hoặc hoạt chất | Đối tượng áp dụng | Liều theo nguồn tham chiếu | Cách và đường dùng | Thời điểm sử dụng | Thời gian sử dụng | Nhãn hoặc chuyên khảo tham chiếu |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Paracetamol 500 mg | Người lớn, người cao tuổi và người từ 15 tuổi theo SmPC tham khảo | 500–1.000 mg mỗi 4–6 giờ khi cần; tối đa 4 lần và 4.000 mg trong 24 giờ | Uống | Khi đau hoặc sốt, cách liều ít nhất 4 giờ | Không quá 3 ngày nếu chưa được tư vấn lại; liều thấp hơn có thể cần ở người dưới 50 kg, suy gan, suy thận, suy dinh dưỡng hoặc uống rượu | SmPC paracetamol 500 mg; đối chiếu nhãn thuốc tại Việt Nam |
| Ibuprofen 200 mg | Người lớn và người từ 12 tuổi theo SmPC tham khảo | 200–400 mg tối đa 3 lần mỗi ngày; cách ít nhất 4 giờ; tối đa 1.200 mg trong 24 giờ | Uống với nước, có thể cùng hoặc sau ăn | Khi cần giảm đau hoặc sốt | Ngắn nhất có thể; trẻ vị thành niên cần khám nếu quá 3 ngày, người lớn nếu quá 10 ngày, nhưng đau họng nên đánh giá sớm hơn khi không cải thiện | SmPC ibuprofen 200 mg; đối chiếu nhãn thuốc tại Việt Nam |
| Flurbiprofen 8,75 mg viên ngậm | Người lớn và trẻ trên 12 tuổi | 1 viên ngậm tan chậm mỗi 3–6 giờ khi cần; tối đa 5 viên trong 24 giờ | Ngậm tại miệng | Di chuyển viên trong miệng khi tan, không nhai nuốt nguyên | Tối đa 3 ngày | SmPC flurbiprofen 8,75 mg; chỉ áp dụng khi chế phẩm tại Việt Nam có nhãn tương ứng |
| Benzydamine 0,15% xịt miệng họng | Người lớn và người cao tuổi | 4–8 nhát xịt mỗi 1,5–3 giờ theo nhãn tham khảo | Xịt niêm mạc miệng họng | Tránh mắt, không hít sâu khi xịt | Theo thời gian trên nhãn; khám nếu kéo dài hoặc không đáp ứng | SmPC benzydamine 0,15%; đối chiếu nhãn chế phẩm cụ thể |
| Benzydamine 0,15% xịt miệng họng | Trẻ 6–12 tuổi | 4 nhát xịt mỗi 1,5–3 giờ theo nhãn tham khảo | Xịt niêm mạc miệng họng có người lớn giám sát | Tránh mắt và nguy cơ hít sặc | Theo thời gian trên nhãn | SmPC benzydamine 0,15%; không tự nội suy sang chế phẩm khác |
| Benzydamine 0,15% xịt miệng họng | Trẻ dưới 6 tuổi | 1 nhát cho mỗi 4 kg cân nặng, tối đa 4 nhát mỗi lần, mỗi 1,5–3 giờ theo SmPC tham khảo | Xịt niêm mạc có giám sát | Chỉ dùng khi nhãn sản phẩm tại Việt Nam cho phép và Dược sĩ xác minh cân nặng | Theo thời gian trên nhãn | SmPC benzydamine 0,15%; ưu tiên đánh giá bác sĩ ở trẻ nhỏ |
| Penicillin V | Trẻ em có viêm họng liên cầu được xác nhận và có đơn | 250 mg mỗi 12 giờ hoặc mỗi 8 giờ trong 10 ngày theo CDC | Uống | Dùng đúng giờ và hoàn thành liệu trình | 10 ngày | CDC 2025; thuốc kê đơn, bác sĩ quyết định |
| Penicillin V | Thanh thiếu niên và người lớn có viêm họng liên cầu được xác nhận và có đơn | 250 mg mỗi 6 giờ hoặc 500 mg mỗi 12 giờ trong 10 ngày theo CDC | Uống | Dùng đúng giờ và hoàn thành liệu trình | 10 ngày | CDC 2025; thuốc kê đơn, đối chiếu hướng dẫn Việt Nam |
| Amoxicillin | Người bệnh có viêm họng liên cầu được xác nhận và có đơn | 50 mg/kg một lần mỗi ngày, tối đa 1.000 mg, hoặc 25 mg/kg mỗi 12 giờ, tối đa 500 mg mỗi liều, trong 10 ngày theo CDC | Uống | Dùng đúng giờ; không dùng khi nghi tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng nếu chưa đánh giá | 10 ngày | CDC 2025; thuốc kê đơn, bác sĩ quyết định |
Chống chỉ định và trường hợp không sử dụng
| Thuốc hoặc nhóm thuốc | Chống chỉ định hoặc trường hợp không dùng | Nguy cơ chính | Hướng xử trí |
|---|---|---|---|
| Paracetamol | Quá mẫn với hoạt chất hoặc tá dược; tránh dùng vượt liều và tránh trùng nhiều sản phẩm | Tổn thương gan nặng, phản ứng da nghiêm trọng hoặc ngộ độc | Không cấp thêm; chuyển cấp cứu ngay nếu quá liều dù chưa có triệu chứng |
| Ibuprofen và NSAID đường uống | Dị ứng aspirin/NSAID, hen hoặc mày đay do NSAID, loét hoặc xuất huyết tiêu hóa tái diễn, xuất huyết do NSAID trước đây, suy tim nặng, suy gan hoặc suy thận nặng, ba tháng cuối thai kỳ | Xuất huyết, co thắt phế quản, suy thận và biến cố tim mạch | Chọn phương án khác hoặc chuyển bác sĩ |
| Flurbiprofen viên ngậm | Các chống chỉ định của NSAID, tiền sử loét hoặc chảy máu tiêu hóa, suy tim/gan/thận nặng, ba tháng cuối thai kỳ | Tác dụng toàn thân của NSAID vẫn có thể xảy ra | Không dùng |
| Benzydamine | Quá mẫn với benzydamine hoặc tá dược | Phản ứng dị ứng tại chỗ hoặc toàn thân | Ngừng và đánh giá y tế |
| Thuốc tê tại chỗ | Quá mẫn, tổn thương niêm mạc rộng hoặc trẻ không thể ngậm an toàn | Dị ứng, tê quá mức, cắn lưỡi hoặc sặc | Không dùng hoặc chọn dạng khác |
| Penicillin hoặc amoxicillin | Tiền sử phản vệ hoặc quá mẫn tức thì với beta-lactam | Phản vệ có thể đe dọa tính mạng | Bác sĩ chọn phác đồ thay thế; không thử lại tại nhà thuốc |
Thận trọng và yếu tố cần rà soát
| Thuốc hoặc nhóm thuốc | Đối tượng hoặc tình trạng cần lưu ý | Nguy cơ chính | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
| Paracetamol | Suy gan, suy thận, cân nặng dưới 50 kg, suy dinh dưỡng, mất nước, nhiễm trùng nặng hoặc uống rượu nhiều | Tăng nguy cơ độc gan hoặc toan chuyển hóa hiếm gặp khi dùng kéo dài | Giảm liều hoặc kéo dài khoảng cách theo nguồn chuyên môn và chuyển bác sĩ nếu nguy cơ cao |
| Ibuprofen và NSAID | Người cao tuổi, tăng huyết áp, bệnh tim, bệnh thận, hen, bệnh viêm ruột, mất nước hoặc dùng lợi tiểu | Xuất huyết tiêu hóa, giữ nước, tăng huyết áp, suy thận hoặc co thắt phế quản | Dùng liều thấp nhất ngắn nhất hoặc tránh |
| Flurbiprofen viên ngậm | Có bệnh tiêu hóa, tim mạch, gan thận, người cao tuổi hoặc đang dùng NSAID khác | Tác dụng không mong muốn toàn thân và tương tác | Không coi viên ngậm là hoàn toàn chỉ tác dụng tại chỗ |
| Benzydamine | Hen hoặc quá mẫn với aspirin/NSAID | Có thể gây co thắt phế quản | Dùng thận trọng và ngừng nếu khò khè |
| Thuốc tê hoặc viên ngậm | Đái tháo đường, trẻ em, người khó nuốt hoặc có nguy cơ sặc | Đường, tê họng và hóc | Kiểm tra tá dược, độ tuổi và kỹ năng ngậm |
| Kháng sinh | Dị ứng, suy thận, tiền sử tiêu chảy do Clostridioides difficile hoặc dùng thuốc tương tác | Phản ứng dị ứng, độc tính và kháng thuốc | Chỉ dùng theo đơn và theo dõi |
Tác dụng không mong muốn và cách xử trí
| Thuốc hoặc nhóm thuốc | Tác dụng không mong muốn | Mức độ hoặc tần suất | Tư vấn hoặc hướng xử trí |
|---|---|---|---|
| Paracetamol | Buồn nôn hoặc phát ban hiếm; phản ứng da nặng, phản vệ và độc gan rất hiếm nhưng nghiêm trọng | Thường nhẹ đến nghiêm trọng tùy biểu hiện | Ngừng và đi khám khi phát ban, phù, khó thở; quá liều cần cấp cứu ngay |
| Ibuprofen và NSAID | Khó tiêu, đau thượng vị, buồn nôn | Thường gặp và thường nhẹ | Uống liều thấp nhất; ngừng nếu đau bụng đáng kể |
| Ibuprofen và NSAID | Xuất huyết tiêu hóa, phản ứng dị ứng, co thắt phế quản, suy thận, phù hoặc phản ứng da nặng | Nghiêm trọng | Ngừng và cấp cứu khi nôn máu, đi ngoài phân đen, khó thở, phù mặt hoặc tiểu ít |
| Flurbiprofen viên ngậm | Kích ứng miệng, thay đổi vị giác, buồn nôn hoặc đau bụng | Nhẹ đến trung bình | Ngừng nếu kích ứng kéo dài; đánh giá như NSAID khi có dấu toàn thân |
| Benzydamine | Tê, châm chích hoặc nóng rát vùng miệng họng | Thường nhẹ và thoáng qua | Pha loãng nếu nhãn cho phép hoặc ngừng khi khó chịu nhiều |
| Benzydamine | Co thắt phế quản hoặc phản ứng quá mẫn | Hiếm nhưng nghiêm trọng | Ngừng và đi cấp cứu nếu khó thở |
| Thuốc tê tại chỗ | Tê lưỡi họng, thay đổi vị giác, dị ứng; benzocaine có nguy cơ methemoglobin máu hiếm gặp | Có thể nghiêm trọng | Tránh quá liều; cấp cứu khi tím tái, khó thở hoặc mệt bất thường |
| Kháng sinh | Tiêu chảy, buồn nôn, phát ban; phản vệ hoặc tiêu chảy nặng hiếm gặp | Từ nhẹ đến nghiêm trọng | Dùng đúng đơn; ngừng và cấp cứu khi phản vệ, liên hệ bác sĩ khi tiêu chảy nặng |
Tương tác thuốc cần rà soát
| Thuốc hoặc hoạt chất đang cân nhắc | Thuốc hoặc nhóm thuốc tương tác | Hậu quả lâm sàng | Mức độ cần lưu ý | Cách xử lý |
|---|---|---|---|---|
| Paracetamol | Các sản phẩm cảm cúm hoặc giảm đau chứa paracetamol | Cộng liều dẫn đến độc gan | Nghiêm trọng khi quá liều | Kiểm tra hoạt chất trên toàn bộ đơn và bao bì |
| Paracetamol | Warfarin hoặc coumarin khi dùng đều đặn kéo dài | Có thể tăng tác dụng chống đông và nguy cơ chảy máu | Trung bình đến nghiêm trọng | Liều ngắn thỉnh thoảng ít ảnh hưởng hơn; người dùng thường xuyên cần theo dõi INR |
| Paracetamol | Flucloxacillin ở người bệnh nặng, suy thận, suy dinh dưỡng hoặc nhiễm trùng | Nguy cơ toan chuyển hóa khoảng trống anion cao do pyroglutamate | Hiếm nhưng nghiêm trọng | Chỉ phối hợp khi có chỉ định và theo dõi |
| Ibuprofen hoặc flurbiprofen | Thuốc chống đông, kháng kết tập tiểu cầu hoặc SSRI | Tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa | Nghiêm trọng | Tránh tự dùng; bác sĩ hoặc Dược sĩ lâm sàng đánh giá |
| Ibuprofen hoặc flurbiprofen | ACEI, ARB và thuốc lợi tiểu | Giảm tưới máu thận và tăng nguy cơ suy thận, đặc biệt khi mất nước | Nghiêm trọng | Tránh ở người mất nước; theo dõi chức năng thận |
| Ibuprofen hoặc flurbiprofen | Lithium hoặc methotrexate | Có thể tăng nồng độ và độc tính | Nghiêm trọng | Không tự phối hợp |
| Ibuprofen hoặc flurbiprofen | Corticosteroid đường toàn thân | Tăng nguy cơ loét và xuất huyết tiêu hóa | Trung bình đến nghiêm trọng | Tránh phối hợp không cần thiết |
| Kháng sinh macrolid | Thuốc kéo dài QT hoặc nhiều thuốc chuyển hóa qua CYP | Tăng nguy cơ loạn nhịp hoặc độc tính thuốc | Có thể nghiêm trọng | Bác sĩ lựa chọn theo tương tác và kháng thuốc địa phương |
Phối hợp thuốc cần tránh
| Phối hợp cần tránh | Nguy cơ lâm sàng | Lý do hoặc hậu quả | Hướng xử trí hoặc phương án thay thế |
|---|---|---|---|
| Hai hoặc nhiều sản phẩm cùng chứa paracetamol | Quá liều và độc gan | Tên thương mại khác nhau dễ che giấu trùng hoạt chất | Chỉ giữ một nguồn paracetamol và tính tổng liều 24 giờ |
| Ibuprofen cùng flurbiprofen, aspirin giảm đau hoặc NSAID khác | Tăng xuất huyết tiêu hóa, suy thận và phản ứng quá mẫn | Cộng tác dụng NSAID mà không tăng lợi ích tương xứng | Chọn một NSAID duy nhất hoặc dùng paracetamol khi phù hợp |
| NSAID cùng thuốc chống đông hoặc kháng kết tập tiểu cầu mà không được đánh giá | Tăng nguy cơ chảy máu | Tác dụng trên niêm mạc và đông máu | Tránh tự dùng, xin ý kiến chuyên môn |
| Kháng sinh cùng corticosteroid và kháng histamin như công thức cố định | Che lấp triệu chứng, tăng tác dụng phụ và thúc đẩy dùng kháng sinh không hợp lý | Không dựa trên chẩn đoán cá thể hóa | Loại bỏ công thức; xử trí theo triệu chứng và nguyên nhân |
| Nhiều viên ngậm hoặc xịt họng khác hoạt chất cùng lúc | Tăng kích ứng, tê và nguy cơ quá liều | Khó xác định sản phẩm gây phản ứng | Chọn một chế phẩm, dùng đúng nhãn |
| Amoxicillin khi nghi tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng | Nguy cơ phát ban cao và không điều trị được nguyên nhân virus | Dễ nhầm với dị ứng penicillin | Chuyển khám và xét nghiệm trước dùng |
Thời gian dùng, giới hạn tự chăm sóc và mốc đánh giá lại
| Thuốc hoặc biện pháp | Thời gian sử dụng thông thường | Giới hạn trước khi đánh giá lại | Hướng xử trí khi vượt mốc |
|---|---|---|---|
| Paracetamol tự chăm sóc | Dùng khi cần trong thời gian ngắn | Tối đa 3 ngày trước khi đánh giá lại nếu vẫn cần dùng liên tục | Kiểm tra nguyên nhân, liều và bệnh gan thận |
| Ibuprofen tự chăm sóc | Dùng liều thấp nhất trong thời gian ngắn nhất | Trẻ vị thành niên tối đa 3 ngày; người lớn không quá 10 ngày theo SmPC tham khảo, nhưng đau họng cần đánh giá sớm hơn nếu không cải thiện | Ngừng hoặc chuyển khám |
| Flurbiprofen 8,75 mg viên ngậm | Tối đa 3 ngày | Đánh giá lại sớm nếu vẫn đau hoặc cần dùng đủ liều tối đa | Không kéo dài hoặc phối hợp NSAID khác |
| Benzydamine hoặc thuốc tại chỗ | Theo nhãn chế phẩm cụ thể | Đánh giá lại nếu cần dùng kéo dài hoặc không cải thiện trong vài ngày | Loại trừ bệnh khác và kích ứng do thuốc |
| Kháng sinh điều trị liên cầu | Theo đủ liệu trình được kê, thường 10 ngày với penicillin hoặc amoxicillin trong hướng dẫn CDC | Không tự rút ngắn, kéo dài hoặc lặp lại | Liên hệ người kê đơn nếu không đáp ứng hoặc có tác dụng phụ |
| Biện pháp tự chăm sóc tổng thể | Theo dõi trong đợt cấp | Nếu không bắt đầu cải thiện sau khoảng 1 tuần | Khám bác sĩ |
Phân loại kê đơn, không kê đơn và giới hạn tư vấn
Tại Việt Nam, từ ngày 1/7/2025 việc xác định thuốc kê đơn hoặc không kê đơn cần đối chiếu thông tin phân loại do Cục Quản lý Dược công bố, số đăng ký lưu hành và nhãn hoặc tờ hướng dẫn sử dụng đã được phê duyệt của từng sản phẩm. Không dùng tình trạng OTC của một chế phẩm ở nước ngoài để mặc định cho sản phẩm tại Việt Nam.
Paracetamol và một số chế phẩm ibuprofen có thể có sản phẩm được phân loại không kê đơn, nhưng giới hạn hàm lượng, dạng bào chế, độ tuổi và chỉ định phải kiểm tra trên sản phẩm cụ thể. Kháng sinh và corticosteroid toàn thân là thuốc kê đơn và chỉ được sử dụng theo chỉ định phù hợp. Tình trạng lưu hành và phân loại có thể thay đổi; Dược sĩ cần tra cứu cơ sở dữ liệu hiện hành trước khi cấp phát.
06Tư vấn, chăm sóc hỗ trợ và phòng ngừaHướng dẫn chăm sóc hỗ trợ, sử dụng thuốc an toàn và phòng ngừa tái phát hoặc làm nặng triệu chứng.
Tư vấn, chăm sóc hỗ trợ và phòng ngừa
Biện pháp chăm sóc không dùng thuốc
| Biện pháp | Cách thực hiện | Lợi ích dự kiến | Giới hạn và lưu ý an toàn |
|---|---|---|---|
| Uống đủ dịch | Chia nhiều ngụm nước mát hoặc ấm tùy dễ chịu | Giảm khô rát và phòng mất nước | Không ép uống khi người bệnh không nuốt được |
| Súc họng nước muối ấm | Người lớn và trẻ đủ khả năng súc rồi nhổ, dùng dung dịch không quá mặn | Có thể làm dịu và làm sạch dịch tiết | Không nuốt; không dùng cho trẻ dễ sặc |
| Thức ăn mềm, mát hoặc ấm | Chọn cháo, súp, sữa chua hoặc thức ăn dễ nuốt | Duy trì năng lượng và giảm đau khi ăn | Tránh đồ quá nóng, cay, chua nếu kích ứng |
| Nghỉ giọng và ngủ đủ | Hạn chế nói to, la hét và khạc họng | Giảm kích thích thanh quản và hỗ trợ hồi phục | Khàn tiếng kéo dài cần khám |
| Tăng ẩm không khí | Dùng máy tạo ẩm sạch hoặc tránh phòng quá khô | Giảm khô niêm mạc | Vệ sinh máy để tránh nấm và vi khuẩn |
| Tránh khói thuốc, thuốc lá điện tử và rượu | Ngừng tiếp xúc trong đợt bệnh và tư vấn cai thuốc | Giảm kích ứng và nguy cơ kéo dài triệu chứng | Chuyển chương trình hỗ trợ cai thuốc khi sẵn có |
| Vệ sinh tay và che ho | Rửa tay, dùng khăn giấy, không dùng chung cốc hoặc dụng cụ ăn | Giảm lây virus và liên cầu | Không thay thế cách ly theo hướng dẫn bệnh truyền nhiễm |
| Nghỉ học hoặc làm khi sốt hoặc toàn trạng xấu | Ở nhà đến khi đủ khỏe; nếu điều trị liên cầu, theo hướng dẫn bác sĩ về thời điểm trở lại | Giảm lây truyền và giúp hồi phục | Tuân thủ quy định địa phương |
Hướng dẫn sử dụng và tư vấn cho người bệnh
Dùng thuốc: kiểm tra tên hoạt chất, hàm lượng, khoảng cách liều và tổng liều 24 giờ. Không dùng đồng thời nhiều thuốc cảm cúm chứa paracetamol; không phối hợp ibuprofen, flurbiprofen hoặc NSAID khác. Thuốc ngậm phải để tan chậm và chỉ dùng khi đủ tuổi ngậm an toàn.
Theo dõi: ghi nhận mức đau, sốt, khả năng uống và số lần dùng thuốc. Ngừng thuốc và đi khám khi phát ban, phù mặt, khó thở, đau bụng dữ dội, nôn máu, phân đen, tiểu ít hoặc chóng mặt nhiều. Quá liều paracetamol cần cấp cứu ngay dù người bệnh còn cảm thấy bình thường.
Đi khám: đi cấp cứu khi khó thở, thở rít, chảy dãi hoặc không nuốt được. Khám trong ngày khi đau một bên dữ dội, giọng thay đổi, sưng cổ, mất nước, toàn trạng xấu hoặc đang dùng carbimazole kèm sốt và đau họng. Đánh giá lại nếu đau tăng sau 24–48 giờ hoặc không bắt đầu cải thiện trong khoảng một tuần.
Phòng ngừa tái phát và điều cần tránh
| Yếu tố hoặc hành vi | Khuyến cáo phòng ngừa | Lý do | Đối tượng cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Khói thuốc và thuốc lá điện tử | Tránh hoàn toàn trong đợt bệnh và khuyến khích cai thuốc | Làm khô, kích ứng và kéo dài triệu chứng | Người hút thuốc và trẻ phơi nhiễm thụ động |
| Dùng chung cốc, thìa, bàn chải hoặc khăn | Không dùng chung và vệ sinh bề mặt thường chạm | Giảm lây qua dịch tiết | Gia đình, trường học và nơi ở đông người |
| Ho hoặc hắt hơi không che | Che bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay và rửa tay | Giảm phát tán giọt bắn | Mọi người bệnh |
| Tự dùng kháng sinh còn thừa | Không dùng và không chia sẻ thuốc | Có thể sai chỉ định, sai liều và tăng kháng thuốc | Mọi người, đặc biệt gia đình có trẻ nhỏ |
| Lạm dụng thuốc ngậm có đường | Chọn sản phẩm phù hợp và vệ sinh răng miệng | Giảm nguy cơ sâu răng và tăng đường huyết | Người đái tháo đường và dùng nhiều lần |
| Kỹ thuật dùng corticosteroid hít không đúng | Súc miệng sau dùng và kiểm tra buồng đệm khi phù hợp | Giảm Candida và khàn tiếng | Người hen hoặc COPD |
| Thiếu ngủ và mất nước | Nghỉ đủ và uống đều | Hỗ trợ niêm mạc và khả năng hồi phục | Người sốt hoặc làm việc trong môi trường khô |
07Lưu ý theo từng nhóm người bệnhĐiều chỉnh tư vấn theo tuổi, thai kỳ, chức năng gan thận, bệnh đồng mắc và khả năng lái xe.
Lưu ý theo từng nhóm người bệnh
Lưu ý khi tư vấn cho trẻ em
Trẻ em cần đánh giá theo tuổi và toàn trạng. Trẻ dưới 3 tuổi không áp dụng thang điểm liên cầu như người lớn và không mặc định xử trí tại nhà thuốc; trẻ dưới 5 tuổi có sốt cần được phân loại theo hướng dẫn sốt ở trẻ nhỏ. Trẻ khó thở, thở rít, chảy dãi, bú kém, lừ đừ hoặc mất nước phải chuyển khám khẩn.
Không dùng aspirin cho trẻ em hoặc thanh thiếu niên trong bệnh do virus. Không cho viên ngậm khi trẻ chưa đủ khả năng ngậm an toàn. Liều paracetamol, ibuprofen và thuốc tại chỗ phải dựa trên cân nặng, tuổi, dạng bào chế và nhãn đã được phê duyệt; không bẻ hoặc nội suy viên người lớn khi chưa có nguồn. Khi nghi liên cầu, trẻ từ 3 tuổi trở lên có thể cần RADT hoặc cấy họng; kháng sinh chỉ dùng theo chẩn đoán và đơn.
Lưu ý khi tư vấn cho người cao tuổi
Người cao tuổi có thể biểu hiện nhiễm trùng không điển hình và dễ mất nước. Cần hỏi kỹ bệnh tim, tăng huyết áp, loét tiêu hóa, suy gan thận, thuốc chống đông, lợi tiểu, ACEI hoặc ARB và các thuốc không kê đơn đang dùng.
NSAID làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, suy thận, giữ nước và biến cố tim mạch; nếu phải dùng cần liều thấp nhất trong thời gian ngắn nhất, nhưng nhiều người nên ưu tiên phương án khác. Paracetamol cũng cần giảm liều hoặc kéo dài khoảng cách ở người nhẹ cân, suy dinh dưỡng, uống rượu, suy gan hoặc suy thận. Ngưỡng chuyển khám thấp hơn khi người bệnh yếu, lú lẫn, uống kém hoặc triệu chứng tiến triển.
Sử dụng trong thai kỳ và cho con bú
Thai kỳ: ưu tiên biện pháp không dùng thuốc. Paracetamol có thể được cân nhắc khi cần ở liều hiệu quả thấp nhất và thời gian ngắn nhất sau khi kiểm tra bệnh gan, liều dùng và sản phẩm phối hợp. Tránh ibuprofen và các NSAID trong thai kỳ trừ khi bác sĩ chỉ định; chống chỉ định trong ba tháng cuối và có nguy cơ từ khoảng tuần 20 trở đi. Không dùng viên ngậm flurbiprofen hoặc sản phẩm chứa iodine khi chưa được đánh giá.
Cho con bú: paracetamol thường là lựa chọn ưu tiên; ibuprofen có thể dùng trong nhiều trường hợp nhưng nên kiểm tra với nhân viên y tế. An toàn của thuốc tại chỗ phụ thuộc hoạt chất, liều và nhãn sản phẩm. Đau họng kèm sốt cao, mất nước, khó nuốt hoặc cần kháng sinh phải được bác sĩ đánh giá; không kết luận bất kỳ lựa chọn nào an toàn tuyệt đối.
Điều chỉnh lựa chọn ở người suy gan hoặc suy thận
Suy gan: tránh tự dùng paracetamol ở bệnh gan nặng, uống rượu nhiều, suy dinh dưỡng hoặc nhiễm trùng nặng nếu chưa được đánh giá; có thể cần giảm tổng liều và kéo dài khoảng cách. NSAID và flurbiprofen chống chỉ định trong suy gan nặng.
Suy thận: paracetamol có thể cần kéo dài khoảng cách liều khi chức năng thận giảm. NSAID và flurbiprofen có thể làm giảm tưới máu thận, đặc biệt khi mất nước, dùng lợi tiểu, ACEI hoặc ARB; tránh trong suy thận nặng và thận trọng ở suy thận nhẹ đến vừa. Người bệnh thiểu niệu, phù, mất nước hoặc chức năng thận không rõ nên chuyển bác sĩ trước khi dùng thuốc.
Bệnh đồng mắc, đa thuốc và nguy cơ tương tác
Ở người loét hoặc xuất huyết tiêu hóa, hen do aspirin/NSAID, suy tim, tăng huyết áp khó kiểm soát, bệnh thận, bệnh gan hoặc rối loạn đông máu, tránh tự chọn NSAID. Người dùng warfarin, thuốc kháng kết tập tiểu cầu, SSRI, lợi tiểu, ACEI/ARB, lithium hoặc methotrexate cần rà soát tương tác trước dùng.
Đái tháo đường và suy giảm miễn dịch làm hạ ngưỡng chuyển khám khi sốt, mất nước hoặc nhiễm trùng nặng. Thuốc kháng histamin không nên thêm thường quy vì có thể gây khô miệng, buồn ngủ và tăng nguy cơ té ngã ở người cao tuổi; chỉ dùng khi có triệu chứng dị ứng thực sự. Luôn kiểm tra thuốc cảm cúm phối hợp để tránh trùng paracetamol, NSAID hoặc hoạt chất an thần.
Ảnh hưởng đến sự tỉnh táo, lái xe và vận hành máy
Paracetamol, ibuprofen và các lựa chọn giảm đau đơn thành phần thường không ảnh hưởng đáng kể đến lái xe khi dùng đúng liều. Tuy nhiên, chóng mặt, mệt, phản ứng dị ứng hoặc toàn trạng nhiễm trùng có thể làm giảm khả năng lái xe.
Thuốc kháng histamin an thần và một số sản phẩm cảm cúm phối hợp có thể gây buồn ngủ, giảm phản xạ hoặc nhìn mờ; không lái xe hay vận hành máy cho đến khi biết rõ đáp ứng. Thuốc gây tê tại chỗ có thể làm tê họng, vì vậy tránh ăn uống nóng và thận trọng với hoạt động cần nuốt an toàn ngay sau dùng.
Theo dõi và đánh giá lại
Đặt mốc theo dõi rõ ràng, nhận diện thất bại xử trí và không tự tăng liều hoặc phối hợp thêm thuốc.
Nội dung cần theo dõi sau tư vấn
| Nội dung cần theo dõi | Cách đánh giá | Thời điểm hoặc tần suất | Dấu hiệu cần đánh giá lại |
|---|---|---|---|
| Mức đau họng | Chấm điểm 0–10 và so với trước dùng | Trước và 1–2 giờ sau thuốc, sau đó mỗi ngày | Đau tăng nhanh hoặc đau một bên dữ dội |
| Khả năng nuốt và uống | Số cốc uống, có nuốt nước bọt và ăn mềm được không | Mỗi vài giờ trong ngày đầu khi đau nhiều | Chảy dãi, không uống được hoặc tiểu ít |
| Nhiệt độ và toàn trạng | Đo nhiệt độ khi có sốt, quan sát tỉnh táo và rét run | 2–3 lần mỗi ngày hoặc khi xấu | Sốt cao kéo dài, lừ đừ hoặc lú lẫn |
| Hô hấp | Quan sát khó thở, thở rít, co kéo và màu da | Liên tục khi có triệu chứng | Bất kỳ khó thở hoặc tím tái |
| Tổng liều thuốc | Ghi giờ và hàm lượng của mọi sản phẩm | Mỗi lần dùng | Trùng paracetamol, dùng hai NSAID hoặc vượt liều |
| Tác dụng phụ | Đau bụng, phân đen, phát ban, phù, khò khè, chóng mặt, tiểu ít | Mỗi ngày và sau liều mới | Phản vệ, xuất huyết, suy thận hoặc phản ứng da nặng |
| Dấu hiệu nhiễm liên cầu hoặc biến chứng | Sốt, hạch cổ, phát ban, đau lệch bên, giọng thay đổi | Mỗi lần đánh giá lại | Tăng điểm nguy cơ hoặc xuất hiện biến chứng |
| Tiến triển theo thời gian | Số ngày bệnh và xu hướng tốt lên hay xấu đi | Hằng ngày | Không cải thiện khoảng 1 tuần hoặc tái phát |
Dấu hiệu cải thiện mong đợi
| Dấu hiệu cải thiện | Mốc thời gian dự kiến | Ý nghĩa | Hướng xử trí tiếp theo |
|---|---|---|---|
| Giảm đau có ý nghĩa để uống và ăn mềm | Trong ngày đầu | Xử trí triệu chứng có lợi | Tiếp tục liều thấp nhất khi cần |
| Giảm sốt và cải thiện tỉnh táo | Trong 24–48 giờ | Toàn trạng ổn hơn | Tiếp tục theo dõi, không cần thêm thuốc nếu không cần |
| Duy trì lượng nước tiểu và không dấu mất nước | Liên tục | Uống đủ và nuốt an toàn | Duy trì bù dịch |
| Không xuất hiện khó thở, chảy dãi, đau lệch bên hoặc sưng cổ | Trong suốt đợt bệnh | Chưa có dấu biến chứng | Tiếp tục kế hoạch theo dõi |
| Nhu cầu thuốc giảm dần | Sau 2–3 ngày | Đợt bệnh có xu hướng tự hồi phục | Giảm hoặc ngừng thuốc khi không cần |
| Triệu chứng bắt đầu cải thiện | Trong khoảng 1 tuần | Phù hợp diễn biến thường gặp | Tiếp tục hồi phục và phòng lây |
Khi nào ngừng thuốc, đổi biện pháp hoặc chuyển khám
| Dấu hiệu hoặc tình trạng | Thuốc hoặc biện pháp liên quan | Hướng xử trí | Lý do |
|---|---|---|---|
| Phát ban, phù mặt, khó thở hoặc khò khè sau thuốc | Bất kỳ thuốc nào | Ngừng và cấp cứu | Nghi phản ứng quá mẫn |
| Nôn máu, phân đen hoặc đau bụng dữ dội | Ibuprofen, flurbiprofen hoặc NSAID | Ngừng và cấp cứu | Nghi xuất huyết hoặc loét tiêu hóa |
| Tiểu ít, phù, chóng mặt nhiều hoặc mất nước | NSAID | Ngừng và khám trong ngày | Nguy cơ suy thận |
| Đã dùng hoặc nghi dùng quá liều paracetamol | Paracetamol | Ngừng và đến cấp cứu ngay dù chưa có triệu chứng | Độc gan có thể xuất hiện muộn |
| Tê họng quá mức, sặc hoặc kích ứng tăng | Thuốc tê hoặc benzydamine | Ngừng và đổi sang biện pháp không dùng thuốc | Nguy cơ chấn thương hoặc hít sặc |
| Không giảm đau có ý nghĩa sau dùng đúng hoặc cần tăng liều liên tục | Mọi thuốc giảm triệu chứng | Không tự tăng hay phối hợp; đánh giá lại chẩn đoán | Có thể sai nguyên nhân hoặc vượt phạm vi |
| Xuất hiện khó thở, chảy dãi, giọng ngậm hột thị, sưng cổ hoặc toàn trạng xấu | Mọi biện pháp | Ngừng tự xử trí và chuyển cấp cứu hoặc khám trong ngày | Cờ đỏ mới xuất hiện |
| Đã đạt thời gian tối đa trên nhãn mà vẫn còn triệu chứng | Thuốc tự chăm sóc | Ngừng hoặc không lặp lại trước khi được đánh giá | Tránh kéo dài che lấp bệnh |
Đánh giá lại khi không cải thiện
Khi không đáp ứng, trước hết xác nhận người bệnh đã dùng đúng hoạt chất, liều, khoảng cách và dạng bào chế; kiểm tra trùng paracetamol, phối hợp nhiều NSAID, thuốc ngậm dùng sai kỹ thuật hoặc bỏ qua bù dịch. Rà soát lại thời điểm khởi phát, khả năng nuốt, triệu chứng virus, điểm nguy cơ liên cầu, thuốc đang dùng và các chẩn đoán phân biệt như áp xe, tăng bạch cầu đơn nhân, Candida, cúm hoặc COVID-19.
Không tự tăng liều, thêm kháng sinh, corticosteroid hoặc đổi liên tiếp nhiều thuốc để che triệu chứng. Chuyển khám trong ngày nếu đau tăng, uống kém, sốt cao, toàn trạng xấu hoặc có bệnh nền nguy cơ; khám sớm nếu không bắt đầu cải thiện sau khoảng một tuần. Bất kỳ dấu hiệu đường thở hoặc biến chứng sâu vùng cổ nào đều cần cấp cứu.
Chỉ định chuyển khám sau thời gian theo dõi
| Tình trạng sau theo dõi | Thời điểm chuyển khám | Mức độ khẩn cấp | Cơ sở y tế phù hợp |
|---|---|---|---|
| Khó thở, thở rít, chảy dãi hoặc không nuốt được sau theo dõi | Ngay lập tức | Cấp cứu ngay | Khoa cấp cứu hoặc gọi 115 |
| Đau một bên tăng, giọng ngậm hột thị, há miệng hạn chế hoặc sưng cổ | Trong ngày | Khẩn | Tai mũi họng hoặc khoa cấp cứu |
| Sốt cao kéo dài, lừ đừ, phát ban hoặc mất nước | Trong ngày | Khẩn | Cơ sở khám bệnh có xét nghiệm |
| Đang dùng carbimazole và xuất hiện sốt, loét miệng hoặc đau họng | Trong ngày | Khẩn | Cơ sở có công thức máu |
| Đau không giảm hoặc nặng hơn sau 24–48 giờ dù dùng đúng | Trong 24–48 giờ | Khám sớm | Bác sĩ đa khoa hoặc tai mũi họng |
| Không bắt đầu cải thiện sau khoảng 1 tuần | Trong 24–48 giờ | Khám sớm | Bác sĩ đa khoa |
| Khàn tiếng, loét miệng hoặc khối vùng cổ kéo dài trên 3 tuần | Đặt lịch sớm | Không cấp cứu nếu ổn định nhưng cần đánh giá | Tai mũi họng hoặc răng hàm mặt |
| Đau họng tái phát nhiều đợt | Đặt lịch khám | Khám chuyên khoa | Tai mũi họng hoặc miễn dịch tùy bối cảnh |
09Tình huống thực hành tại nhà thuốcCác tình huống minh họa cách Dược sĩ khai thác, phân tầng nguy cơ và ra quyết định trong phạm vi nhà thuốc.
Tình huống thực hành tại nhà thuốc
Tình huống 1: phù hợp xử trí ban đầu tại nhà thuốc
Tình huống
Nam 28 tuổi đau rát họng 2 ngày, kèm sổ mũi và ho nhẹ. Không sốt cao, vẫn uống và ăn mềm được, không bệnh nền và không dùng thuốc thường xuyên.
Khai thác
Dược sĩ hỏi khả năng nuốt, khó thở, đau lệch bên, thuốc đã dùng, dị ứng và tiếp xúc dịch tễ. Không có cờ đỏ; triệu chứng virus rõ và nguy cơ liên cầu thấp.
Đánh giá
Đau họng cấp có thể xử trí ban đầu tại nhà thuốc. Kháng sinh và corticosteroid không có chỉ định dựa trên thông tin hiện tại.
Quyết định của Dược sĩ
Tư vấn uống đủ dịch, tránh khói thuốc, nghỉ ngơi và dùng paracetamol khi đau theo nhãn sau khi kiểm tra không trùng hoạt chất. Hẹn đánh giá lại nếu đau tăng sau 24–48 giờ hoặc không cải thiện trong khoảng một tuần.
Bài học thực hành
Triệu chứng virus rõ giúp giảm xét nghiệm và kháng sinh không cần thiết, nhưng chỉ sau khi đã kiểm tra đầy đủ khả năng nuốt và cờ đỏ.
Tình huống 2: có dấu hiệu cảnh báo cần chuyển khám
Tình huống
Nữ 34 tuổi đau họng 3 ngày, hôm nay đau lệch bên phải tăng nhanh, sốt, nói giọng ngậm hột thị và khó há miệng. Người bệnh xin mua kháng sinh và corticoid giống lần trước.
Khai thác
Dược sĩ ghi nhận người bệnh vẫn thở được nhưng nuốt nước bọt khó, đau lan tai và cổ bên phải. Không cố quan sát sâu hoặc chạm vào vùng họng.
Đánh giá
Các dấu hiệu gợi ý áp xe quanh amidan hoặc nhiễm trùng sâu vùng cổ, vượt phạm vi xử trí tại nhà thuốc và có nguy cơ ảnh hưởng đường thở.
Quyết định của Dược sĩ
Không bán công thức thuốc trì hoãn. Hướng dẫn người bệnh đến khoa tai mũi họng hoặc khoa cấp cứu trong ngày; nếu xuất hiện khó thở, chảy dãi hoặc diễn biến xấu nhanh thì gọi 115.
Bài học thực hành
Đau một bên, giọng thay đổi và há miệng hạn chế quan trọng hơn việc amidan có mủ hay không; quyết định đúng là chuyển khám, không phải tăng số thuốc.
Tình huống 3: nhóm người bệnh đặc biệt hoặc vấn đề liên quan đến thuốc
Tình huống
Nam 52 tuổi đang dùng carbimazole điều trị cường giáp, xuất hiện đau họng, sốt 38,5°C, loét miệng và mệt nhiều từ hôm qua. Người bệnh nghĩ bị cảm và muốn mua paracetamol cùng kháng sinh.
Khai thác
Dược sĩ xác nhận tên thuốc, thời gian dùng, triệu chứng sốt, loét miệng, bầm tím và thuốc khác. Người bệnh không khó thở nhưng toàn trạng mệt.
Đánh giá
Đau họng và sốt khi dùng carbimazole có thể là dấu hiệu mất bạch cầu hạt, phản ứng hiếm nhưng đe dọa tính mạng. Điều trị triệu chứng đơn thuần có thể làm chậm xét nghiệm.
Quyết định của Dược sĩ
Hướng dẫn ngừng carbimazole theo cảnh báo nhãn và đến cơ sở y tế trong ngày để làm công thức máu, đồng thời mang theo toàn bộ thuốc. Không tự dùng lại carbimazole cho đến khi bác sĩ cho phép.
Bài học thực hành
Danh sách thuốc đang dùng là một phần của phân loại đau họng; cùng một triệu chứng có thể là nhiễm virus nhẹ hoặc tín hiệu cảnh giác dược khẩn.
Câu hỏi thường gặp
Đau họng trường hợp nào có thể xử trí ban đầu tại nhà thuốc?
Có thể cân nhắc xử trí ban đầu khi đau họng mới xuất hiện, mức độ nhẹ đến trung bình, người bệnh vẫn uống và ăn mềm được, không khó thở, không chảy dãi, không đau lệch một bên dữ dội và không có bệnh nền nguy cơ cao. Dược sĩ vẫn phải hỏi tuổi, thai kỳ, thuốc đang dùng, dị ứng và thời gian mắc bệnh. Xử trí thường gồm uống đủ dịch, tránh khói thuốc và chọn một thuốc giảm đau phù hợp. Người bệnh cần biết mốc đánh giá lại và đi khám ngay khi triệu chứng xấu nhanh hoặc xuất hiện dấu hiệu cảnh báo.
Khi nào đau họng cần đi khám ngay?
Đi cấp cứu khi khó thở, thở rít, tím tái, không nuốt được nước bọt, chảy dãi hoặc triệu chứng nặng lên nhanh. Khám trong ngày nếu đau lệch một bên kèm giọng ngậm hột thị, há miệng hạn chế, sưng cổ, mất nước, sốt cao kéo dài, lừ đừ hoặc phát ban. Người suy giảm miễn dịch và người đang dùng carbimazole có sốt hoặc loét miệng cũng cần đánh giá khẩn. Nếu đau họng không bắt đầu cải thiện sau khoảng một tuần, tái phát nhiều lần hoặc khàn tiếng kéo dài trên 3 tuần, nên đặt lịch khám chuyên khoa.
Có nên dùng kháng sinh ngay khi amidan có mủ?
Không. Dịch tiết hoặc mủ amidan có thể gặp trong cả nhiễm virus và nhiễm liên cầu, nên quan sát họng đơn thuần không đủ để quyết định kháng sinh. Khi không có triệu chứng virus rõ, bác sĩ có thể dùng thang điểm lâm sàng để xác định ai nên làm xét nghiệm nhanh hoặc cấy họng. Kháng sinh được dùng khi nhiễm liên cầu được xác nhận hoặc bác sĩ đánh giá có chỉ định phù hợp. Tự dùng amoxicillin trong tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng còn có thể gây phát ban, vì vậy không dùng đơn cũ hoặc thuốc còn thừa.
Thuốc giảm đau họng nên dùng trong bao lâu?
Dùng liều thấp nhất có hiệu quả và trong thời gian ngắn nhất. Paracetamol tự chăm sóc nên được đánh giá lại nếu vẫn phải dùng liên tục sau khoảng 3 ngày. Ibuprofen ở thanh thiếu niên cần khám nếu dùng quá 3 ngày; ở người lớn nhãn có thể cho phép dài hơn, nhưng đau họng không cải thiện cần được xem lại sớm. Viên ngậm flurbiprofen 8,75 mg thường giới hạn tối đa 3 ngày theo SmPC tham khảo. Không kéo dài thuốc chỉ vì chưa hết đau; cần khám nếu nặng lên hoặc không bắt đầu cải thiện trong khoảng một tuần.
Đau họng không đỡ sau 48 giờ thì nên làm gì?
Trước hết kiểm tra người bệnh đã dùng đúng liều, đúng khoảng cách và có trùng paracetamol hoặc phối hợp nhiều NSAID hay không. Đánh giá lại khả năng uống, sốt, đau lệch bên, giọng thay đổi, sưng cổ, phát ban, khó thở và thuốc đang dùng. Không tự thêm kháng sinh hoặc corticosteroid để làm giảm triệu chứng nhanh. Khám trong ngày nếu đau tăng, uống kém, toàn trạng xấu hoặc có bệnh nền nguy cơ; đi cấp cứu khi có dấu đường thở. Nếu triệu chứng ổn định nhưng chưa cải thiện, cần hẹn khám và xét nghiệm khi phù hợp.
Tài liệu tham khảo
- NICE – Sore throat (acute): antimicrobial prescribing, recommendations
- NICE – Sore throat (acute): update information
- CDC – Clinical guidance for group A streptococcal pharyngitis
- IDSA – 2025 guideline update on group A streptococcal pharyngitis
- NHS – Sore throat: symptoms, self-care and urgent advice
- electronic Medicines Compendium – Paracetamol 500 mg SmPC
- electronic Medicines Compendium – Ibuprofen 200 mg SmPC
- electronic Medicines Compendium – Flurbiprofen 8.75 mg lozenges SmPC
- electronic Medicines Compendium – Benzydamine 0.15% spray SmPC
- electronic Medicines Compendium – Carbimazole 5 mg SmPC
- Cục Quản lý Dược – Công bố danh mục thuốc không kê đơn tại Việt Nam

