Penicillin V, còn gọi là phenoxymethylpenicillin, là kháng sinh beta-lactam thuộc nhóm penicillin nhạy với beta-lactamase. Thuốc bền hơn penicillin G trong môi trường acid nên có thể sử dụng bằng đường uống. Penicillin V tiêu diệt vi khuẩn đang phát triển bằng cách gắn với các protein liên kết penicillin và cản trở giai đoạn cuối của quá trình tổng hợp thành tế bào.[1][2] Thuốc được dùng cho một số nhiễm khuẩn nhẹ đến trung bình do vi khuẩn còn nhạy cảm; CDC khuyến nghị Penicillin V là một lựa chọn hàng đầu đối với viêm họng do liên cầu nhóm A đã được xác nhận.[4] Thuốc không có tác dụng với cảm lạnh, cúm hoặc các bệnh do virus và không phù hợp để xử trí nhiễm khuẩn nặng cần nồng độ kháng sinh ổn định.[1][2] Phản ứng cần đặc biệt lưu ý là dị ứng penicillin, bao gồm phản vệ có thể đe dọa tính mạng.[1][2]
Nội dung chính
- Penicillin V là kháng sinh nhóm penicillin, tác động lên vi khuẩn nhạy cảm.
- Thường liên quan điều trị một số nhiễm khuẩn hô hấp, da hoặc dự phòng thấp tim theo chỉ định.
- Dùng đủ và đúng hướng dẫn; không tự dùng kháng sinh cho bệnh do virus.
- Dị ứng penicillin có thể nghiêm trọng và cần được khai báo trước khi dùng.
- Báo bác sĩ/dược sĩ về tiền sử dị ứng, bệnh thận, thuốc đang dùng, thai kỳ hoặc cho con bú.
Hoạt chất Penicillin V là gì?
Penicillin V là kháng sinh penicillin đường uống, có tác dụng diệt các vi khuẩn đang nhân lên và còn nhạy cảm với thuốc. Hoạt chất bền với acid dạ dày hơn penicillin G nhưng vẫn có phổ kháng khuẩn hẹp và bị bất hoạt bởi penicillinase.[1][2]
Penicillin V
INN Phenoxymethylpenicillin
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Penicillin V |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Phenoxymethylpenicillin |
| Tên IUPAC | (2S,5R,6R)-3,3-dimethyl-7-oxo-6-[(2-phenoxyacetyl)amino]-4-thia-1-azabicyclo[3.2.0]heptane-2-carboxylic acid |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Penicillin VK; penicillin V potassium; phenoxymethylpenicillin potassium; phenoxymethyl penicillin; PcV. Dạng thuốc thường sử dụng là muối kali của Penicillin V.[1][8] |
| Tên viết tắt | PNV |
| Tên Latinh / tên dược điển | Phenoxymethylpenicillinum |
| Tên USAN | penicillin V |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 87-08-1 |
|---|---|
| UNII | Z61I075U2W |
| PubChem CID | 6869 |
| RxNorm CUI | 7984 |
Dược động học của Penicillin V
Penicillin V được hấp thu nhanh nhưng không hoàn toàn qua đường tiêu hóa. Hấp thu thường tốt hơn khi uống lúc đói. Sau liều 500 mg, nồng độ đỉnh trong huyết tương được ghi nhận sau khoảng 30–60 phút ở SmPC được tra cứu. Thuốc gắn với protein huyết tương khoảng 50–80%, phân bố rộng và được đào thải nhanh chủ yếu qua thận. Thời gian bán thải sinh học khoảng 30 phút nhưng có thể kéo dài đến khoảng 4 giờ ở người suy thận.[1][2]
Giai đoạn I: Hấp thu
Thuốc bền với acid dạ dày và được hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa. Thức ăn có thể làm giảm nhẹ mức hấp thu; SmPC khuyến nghị uống ít nhất 30 phút trước hoặc 2 giờ sau bữa ăn. Hấp thu có thể giảm ở người mắc bệnh celiac hoặc bệnh đường tiêu hóa gây nôn, tiêu chảy hay tăng nhu động ruột.[1][2]
| F · Sinh khả dụng | Hấp thu đường uống không hoàn toàn. DailyMed cho biết lượng thuốc thu hồi trong nước tiểu gợi ý khoảng 25% liều uống được hấp thu, trong khi SmPC mô tả sự hấp thu nhanh nhưng không hoàn toàn.[1][2] Một giá trị sinh khả dụng tuyệt đối áp dụng cho mọi dạng bào chế và điều kiện sử dụng. |
|---|
Giai đoạn II: Phân bố
Penicillin V gắn với protein huyết tương khoảng 50–80%. Thuốc phân bố đến nhiều mô và dịch cơ thể, bao gồm dịch màng phổi và dịch cổ trướng; khả năng vào dịch não tủy tăng khi màng não bị viêm. Thuốc đi qua nhau thai và một lượng nhỏ có thể xuất hiện trong sữa mẹ.[1][2][6]
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Một phần Penicillin V được chuyển hóa tại gan. Các chất chuyển hóa đã được xác định gồm acid penicilloic.[2]
Giai đoạn IV: Thải trừ
Thuốc dưới dạng không đổi và các chất chuyển hóa được đào thải nhanh chủ yếu qua nước tiểu; một lượng rất nhỏ được bài tiết qua mật. Ở trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và người suy thận, quá trình thải trừ chậm hơn.[1][2]
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải sinh học khoảng 30 phút ở người có chức năng thận bình thường và có thể tăng đến khoảng 4 giờ khi suy thận.[2] |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Các yếu tố có thể ảnh hưởng dược động học gồm thức ăn, bệnh celiac, nôn hoặc tiêu chảy kéo dài, tăng nhu động ruột, tuổi sơ sinh và suy giảm chức năng thận. Probenecid làm giảm thải trừ qua thận, từ đó làm tăng và kéo dài nồng độ Penicillin V trong huyết tương.[1][2]
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Penicillin V
Penicillin V thuộc nhóm kháng sinh beta-lactam nhạy beta-lactamase. Thuốc có hoạt tính đối với một số liên cầu, phế cầu và các chủng tụ cầu không sản xuất penicillinase. Nhiều chủng tụ cầu sản xuất penicillinase nên kháng Penicillin V; mức độ nhạy cảm của các vi khuẩn khác có thể thay đổi theo khu vực và thời gian.[1][2]
Phần III: Cơ chế tác dụng
Penicillin V gắn với các protein liên kết penicillin nằm trong màng tế bào vi khuẩn. Sự gắn kết này ức chế giai đoạn cuối của quá trình tổng hợp và liên kết chéo peptidoglycan, làm suy yếu thành tế bào và dẫn đến ly giải vi khuẩn đang phát triển.[1][2]
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Penicillin V có tác dụng diệt khuẩn phụ thuộc thời gian. Chỉ số dược động học–dược lực học quan trọng là khoảng thời gian nồng độ thuốc tự do duy trì cao hơn nồng độ ức chế tối thiểu của vi khuẩn, thường ký hiệu là T>MIC.[2] Thuốc không hoạt động đối với vi khuẩn sản xuất penicillinase và không có tác dụng với virus.[1][2]
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Penicillin V
Theo nhãn và SmPC được tra cứu, Penicillin V có thể được chỉ định cho các nhiễm khuẩn nhẹ đến trung bình do vi khuẩn nhạy cảm, bao gồm:
- Viêm họng hoặc viêm amidan do liên cầu.
- Sốt tinh hồng nhiệt.
- Viêm quầng và một số nhiễm khuẩn da, mô mềm.
- Một số nhiễm khuẩn hô hấp do phế cầu còn nhạy.
- Viêm lợi hoặc viêm họng Vincent.
- Dự phòng tái phát thấp tim hoặc múa giật Sydenham.
- Dự phòng nhiễm phế cầu ở một số người không có lách hoặc mắc bệnh hồng cầu hình liềm, tùy nhãn và hướng dẫn.[1][2][5][7]
CDC khuyến nghị penicillin hoặc amoxicillin là kháng sinh lựa chọn cho viêm họng do liên cầu nhóm A đã được xác nhận.[4] Penicillin V không nên được dùng để xử trí giai đoạn cấp của nhiễm khuẩn nặng như nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não, viêm mủ màng phổi hoặc viêm khớp nhiễm khuẩn.[1][2]
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây được trích từ từng nguồn cụ thể, không phải liều cá nhân hóa và không được tự áp dụng:
- Viêm họng do liên cầu nhóm A theo CDC: trẻ em uống 250 mg, ngày 2 hoặc 3 lần trong 10 ngày; thanh thiếu niên và người lớn uống 250 mg, ngày 4 lần hoặc 500 mg, ngày 2 lần trong 10 ngày.[4]
- Nhãn DailyMed đối với nhiễm liên cầu nhẹ đến trung bình ở đường hô hấp trên, người lớn và trẻ từ 12 tuổi: 125–250 mg mỗi 6–8 giờ trong 10 ngày.[1]
- SmPC Anh đối với nhiễm khuẩn nhạy cảm: người lớn và trẻ trên 12 tuổi dùng 250–500 mg mỗi 6 giờ; trẻ 1–5 tuổi dùng 125 mg mỗi 6 giờ và trẻ 6–12 tuổi dùng 250 mg mỗi 6 giờ.[2]
- Dự phòng tái phát thấp tim hoặc múa giật: liều và thời gian kéo dài phải do bác sĩ chuyên khoa xác định; CDC cho biết Penicillin V đường uống hai lần mỗi ngày là một trong các lựa chọn dự phòng thứ phát.[2][5]
Liều khác nhau theo bệnh, tuổi, chức năng thận, mức độ nhiễm khuẩn, hàm lượng sản phẩm và hướng dẫn địa phương. Không tự mua, dùng lại đơn cũ hoặc thay đổi liệu trình kháng sinh.
- Uống thuốc với nước, theo đúng thời điểm và số lần được kê.
- SmPC khuyến nghị uống ít nhất 30 phút trước hoặc 2 giờ sau bữa ăn để tối ưu hấp thu.[2]
- Dung dịch uống phải được lắc kỹ trước khi đo liều; sử dụng dụng cụ đo thuốc phù hợp.
- Uống đủ số ngày được chỉ định, ngay cả khi triệu chứng đã cải thiện.
- Không dùng Penicillin V để điều trị cảm lạnh, cúm hoặc đau họng chưa xác định nguyên nhân.
- Không dùng liều gấp đôi để bù liều đã quên.
- Báo ngay cho nhân viên y tế nếu xuất hiện khó thở, phù môi hoặc lưỡi, phát ban lan rộng hay tiêu chảy nặng.
Theo dõi đáp ứng của nhiễm khuẩn, tình trạng sốt, đau và các dấu hiệu dị ứng. Cần đánh giá nếu triệu chứng không cải thiện hoặc nặng lên. Khi điều trị kéo dài, SmPC khuyến nghị theo dõi công thức máu, chức năng gan và chức năng thận. Có thể cần kiểm tra INR khi dùng cùng thuốc chống đông và kali huyết khi dùng liều cao ở người suy thận hoặc đang sử dụng thuốc giữ kali.[2]
Cảnh báo và lưu ý về Penicillin V
Chống chỉ định ở người có tiền sử quá mẫn với Penicillin V, bất kỳ penicillin nào hoặc thành phần của sản phẩm.[1][2] Cần đánh giá nguy cơ phản ứng chéo ở người từng có phản ứng dị ứng nghiêm trọng với cephalosporin hoặc kháng sinh beta-lactam khác.
Các tác dụng không mong muốn thường được ghi nhận với Penicillin V gồm:
- Buồn nôn, nôn.
- Đau hoặc khó chịu vùng thượng vị.
- Tiêu chảy.
- Viêm miệng, viêm lưỡi.
- Lưỡi đen có lông.
- Phát ban, mày đay.
- Bội nhiễm nấm hoặc vi khuẩn không nhạy khi sử dụng kéo dài.[1][2][7]
Tần suất và mức độ phản ứng có thể khác nhau giữa các cá thể và sản phẩm.
Các phản ứng nghiêm trọng được báo cáo gồm:
- Phản vệ, phù thanh quản, phù mạch hoặc phản ứng dị ứng toàn thân.
- Viêm đại tràng liên quan kháng sinh hoặc nhiễm Clostridioides difficile.
- Thiếu máu tan máu, giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu hoặc mất bạch cầu hạt.
- Viêm thận kẽ.
- Viêm gan hoặc vàng da ứ mật.
- Co giật hoặc độc tính thần kinh trung ương, đặc biệt khi dùng liều cao hay tích lũy thuốc ở người suy thận.
- Viêm da bong vảy và các phản ứng da nghiêm trọng khác.[1][2]
Khó thở, phù mặt hoặc họng, ngất, phát ban phỏng rộp hay tiêu chảy nhiều nước hoặc có máu là các dấu hiệu cần được đánh giá y tế khẩn cấp.
- Phản vệ có thể xảy ra ngay cả khi dùng penicillin đường uống; phải khai thác kỹ tiền sử dị ứng penicillin, cephalosporin và các dị nguyên khác.[1][2]
- Không dựa vào đường uống trong nhiễm khuẩn nặng hoặc khi người bệnh nôn, tiêu chảy nặng hay không thể hấp thu thuốc ổn định.[1][2]
- Thận trọng ở người suy thận nặng do nguy cơ tích lũy và bệnh não hoặc co giật.[2]
- Tiêu chảy nặng hoặc kéo dài có thể là dấu hiệu viêm đại tràng liên quan kháng sinh.[1][2]
- Dùng kéo dài có thể gây phát triển quá mức của nấm hoặc vi khuẩn không nhạy.[1][2]
- Một số dạng muối kali cần được tính đến ở người tăng kali máu, suy thận hoặc đang dùng thuốc giữ kali.[2]
- Không sử dụng thuốc khi không có bằng chứng hợp lý về nhiễm khuẩn do vi khuẩn nhạy cảm.[1]
Quá liều đường uống có thể gây buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy và hiếm khi co giật. Tăng kali máu có thể xảy ra khi dùng quá mức muối kali, đặc biệt ở người suy thận.[2]
Không có thuốc giải độc đặc hiệu. Xử trí chủ yếu là điều trị triệu chứng và hỗ trợ, theo dõi điện giải, chức năng thận và thần kinh. SmPC cho biết Penicillin V có thể được loại bỏ bằng thẩm tách máu.[2] Khi nghi ngờ quá liều, cần liên hệ cơ sở cấp cứu hoặc trung tâm chống độc; không tự gây nôn.
Đối với viên nén Penicillin V kali trong nhãn DailyMed được tra cứu: bảo quản ở 20–25°C, giữ bao bì kín và tránh ẩm. Dung dịch uống sau pha của một số sản phẩm phải được bảo quản trong tủ lạnh và loại bỏ phần còn lại sau 14 ngày.[1] SmPC của một sản phẩm viên nén tại Anh quy định không bảo quản trên 25°C.[2] Luôn ưu tiên điều kiện trên nhãn của đúng sản phẩm.
Đối tượng đặc biệt
Penicillin V được sử dụng cho trẻ em trong một số nhiễm khuẩn và chỉ định dự phòng. CDC khuyến nghị 250 mg, ngày 2 hoặc 3 lần trong 10 ngày cho trẻ bị viêm họng liên cầu nhóm A đã được xác nhận.[4] Một SmPC sử dụng liều theo nhóm tuổi, nhưng liều thực tế phải được bác sĩ xác định dựa trên tuổi, cân nặng, chỉ định, chức năng thận và dạng bào chế.[2] Trẻ nhỏ hoặc khó nuốt nên sử dụng dạng dung dịch phù hợp thay vì tự nghiền viên thuốc.
SmPC không yêu cầu giảm liều chỉ vì tuổi cao; liều thường tương tự người trưởng thành. Tuy nhiên, phải giảm liều hoặc kéo dài khoảng cách dùng khi chức năng thận suy giảm rõ rệt. Cần lưu ý nguy cơ tăng kali máu, tương tác với thuốc chống đông và thuốc giữ kali ở người dùng nhiều thuốc.[2]
Các nghiên cứu trên động vật không cho thấy tác dụng gây quái thai và Penicillin V đã có kinh nghiệm sử dụng lâm sàng rộng rãi trong thai kỳ. SmPC vẫn khuyến nghị thận trọng và chỉ kê khi có chỉ định phù hợp.[2] Phụ nữ mang thai không tự dùng kháng sinh cho đau họng hoặc sốt khi chưa được thăm khám.
Penicillin V đi vào sữa mẹ với lượng thấp. LactMed đánh giá nồng độ này không được dự kiến gây tác dụng bất lợi đáng kể và Penicillin V có thể chấp nhận ở người đang cho con bú.[6] Tuy nhiên, cần theo dõi trẻ về tiêu chảy, tưa miệng, phát ban hoặc dấu hiệu mẫn cảm.[2][6] Quyết định sử dụng vẫn phải dựa trên chỉ định của bác sĩ.
Chưa có khuyến nghị giảm liều thường quy chỉ vì suy gan đơn độc trong SmPC được tra cứu. Có thể cần điều chỉnh khi suy gan đồng thời với suy thận, vì trong tình huống này khả năng đào thải ngoài thận trở nên quan trọng hơn.[2]
Penicillin V được đào thải nhanh qua thận và thời gian bán thải kéo dài khi suy thận. SmPC khuyến nghị giảm liều nếu chức năng thận suy giảm rõ rệt; một nhãn đề xuất điều chỉnh khoảng cách dùng thành mỗi 8–12 giờ tùy mức độ suy thận.[2] Đây là hướng dẫn theo sản phẩm, không phải chế độ liều áp dụng cho mọi người bệnh. Cần theo dõi nguy cơ độc tính thần kinh và tăng kali máu.[2]
SmPC không ghi nhận ảnh hưởng trực tiếp đã biết của Penicillin V đối với khả năng lái xe và vận hành máy.[2] Tuy nhiên, không nên thực hiện công việc cần tỉnh táo nếu xuất hiện chóng mặt, yếu, phản ứng dị ứng hoặc triệu chứng bất thường trong quá trình dùng thuốc.
Tương tác thuốc của Penicillin V
Các tương tác cần lưu ý gồm:
- Probenecid và sulfinpyrazone làm giảm bài tiết Penicillin V qua thận, làm tăng và kéo dài nồng độ thuốc.[2]
- Penicillin có thể làm giảm thải trừ methotrexate, làm tăng nguy cơ độc tính; cần theo dõi phù hợp.[2]
- Thuốc kháng sinh có thể làm giảm hiệu quả của vaccine thương hàn sống đường uống.[2]
- INR có thể thay đổi khi dùng cùng warfarin hoặc các thuốc chống đông coumarin; cần theo dõi ở người có nguy cơ.[2]
- Neomycin và guar gum có thể làm giảm hấp thu Penicillin V.[2]
- SmPC cảnh báo việc phối hợp với kháng sinh kìm khuẩn như tetracyclin hoặc chloramphenicol có thể đối kháng tác dụng trong một số tình huống.[2]
- Một số chế phẩm muối kali cung cấp lượng kali đáng kể; cần thận trọng khi dùng liều cao cùng thuốc lợi tiểu giữ kali hoặc sản phẩm bổ sung kali.[2]
Người bệnh cần cung cấp đầy đủ danh sách thuốc và sản phẩm đang sử dụng cho bác sĩ hoặc dược sĩ.
Thắc mắc về hoạt chất Penicillin V
Penicillin V là kháng sinh beta-lactam đường uống, còn gọi là phenoxymethylpenicillin. Thuốc ức chế tổng hợp thành tế bào và tiêu diệt các vi khuẩn đang phát triển còn nhạy cảm với penicillin.[1][2] Thuốc không có tác dụng đối với virus.
Penicillin V là một lựa chọn hàng đầu cho viêm họng do liên cầu nhóm A đã được xác nhận bằng xét nghiệm nhanh hoặc nuôi cấy.[4] Phần lớn đau họng do virus nên không phải trường hợp nào cũng cần kháng sinh. Không nên tự dùng Penicillin V chỉ dựa trên triệu chứng đau họng.
SmPC khuyến nghị uống Penicillin V ít nhất 30 phút trước hoặc 2 giờ sau bữa ăn vì thức ăn có thể làm giảm nhẹ hấp thu.[2] Tuy nhiên, cần ưu tiên hướng dẫn trên nhãn của đúng sản phẩm và chỉ dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Không. Tiền sử quá mẫn với penicillin là chống chỉ định của Penicillin V.[1][2] Người từng phản vệ, phù mạch hoặc phản ứng da nghiêm trọng với penicillin phải thông báo rõ cho bác sĩ. Cần cấp cứu khi có khó thở, phù họng, ngất hoặc phát ban lan nhanh.
Không tự ngừng thuốc sớm. Bỏ liều hoặc không hoàn thành liệu trình có thể làm giảm hiệu quả điều trị và góp phần tạo điều kiện cho kháng kháng sinh.[1] Với viêm họng liên cầu nhóm A, CDC khuyến nghị liệu trình Penicillin V kéo dài 10 ngày.[4] Mọi thay đổi phải được bác sĩ hoặc dược sĩ hướng dẫn.

