Clorpheniramin maleat (chlorpheniramine/chlorphenamine maleate) là muối maleat của thuốc kháng histamin H1 thế hệ một, có thêm tác dụng kháng cholinergic và dễ gây buồn ngủ. Thuốc giúp giảm triệu chứng dị ứng như hắt hơi, sổ mũi, ngứa mũi hoặc họng và chảy nước mắt; một số nhãn tại Anh còn nêu mày đay, viêm mũi vận mạch, phản ứng do thức ăn hoặc thuốc và côn trùng đốt. Sau uống, tác dụng có thể bắt đầu khoảng 30 phút, mạnh nhất sau 1–2 giờ và kéo dài khoảng 4–6 giờ. Liều, độ tuổi sử dụng và tình trạng kê đơn phụ thuộc dạng bào chế, hàm lượng và nhãn thuốc từng quốc gia. Tại Việt Nam, cần kiểm tra từng sản phẩm cụ thể trong dữ liệu đăng ký chính thức. Không tự phối hợp với rượu, thuốc an thần hoặc sản phẩm cảm cúm khác chứa kháng histamin vì có thể tăng buồn ngủ hoặc dùng trùng hoạt chất. ([Medicines.org.uk])
Nội dung chính
- Hoạt chất: Clorpheniramin maleat, còn được viết là chlorpheniramine maleate hoặc chlorphenamine maleate
- Nhóm thuốc: Kháng histamin H1 thế hệ một, dẫn xuất alkylamin, có tác dụng kháng cholinergic
- Công dụng chính: Giảm triệu chứng dị ứng như hắt hơi, sổ mũi, ngứa mũi-họng, chảy nước mắt; phạm vi chỉ định cụ thể tùy nhãn
- Tác dụng thường gặp: Buồn ngủ, giảm chú ý, chóng mặt, khô miệng, nhìn mờ và buồn nôn
- Tương tác đáng chú ý: Thuốc ức chế MAO, rượu, thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc giải lo âu, phenytoin và sản phẩm khác chứa kháng histamin
- Lưu ý quan trọng: Không tự tăng liều, dùng trùng thuốc cảm cúm hoặc lái xe khi thuốc gây buồn ngủ; thai kỳ, cho con bú, trẻ em, người cao tuổi, suy gan hoặc suy thận cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ
Hoạt chất Clorpheniramin maleat là gì?
Clorpheniramin maleat là một thuốc kháng histamin H1 thế hệ một. Thuốc làm giảm tác động của histamin tại thụ thể H1, qua đó giúp giảm một số triệu chứng dị ứng. Do đi vào hệ thần kinh trung ương và có hoạt tính kháng cholinergic, thuốc có thể gây buồn ngủ, khô miệng, nhìn mờ hoặc bí tiểu. ([Medicines.org.uk])
Clorpheniramin maleat
INN Chlorpheniramine maleate. Tên chlorphenamine maleate được sử dụng phổ biến trong tài liệu Anh và hệ thống ATC của WHO . ([Medicines.org.uk])
Danh pháp · định danh phân tử · tính chất vật lý · tính chất lý–hóa · độ ổn định · tiêu chuẩn dược điển
Danh pháp
Hệ thống tên gọi chuẩn của dược chất
| Tên hoạt chất | Clorpheniramin maleat |
|---|---|
| Tên tiếng Anh / tên chung quốc tế (INN) | Chlorpheniramine maleate. Tên chlorphenamine maleate được sử dụng phổ biến trong tài liệu Anh và hệ thống ATC của WHO . ([Medicines.org.uk]) |
| Tên IUPAC | (Z)-but-2-enedioic acid;3-(4-chlorophenyl)-N,N-dimethyl-3-pyridin-2-ylpropan-1-amine |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Chlorphenamine maleate; chlorpheniramine maleate; clorphenamine maleate; CPM. Phần base không ở dạng muối được gọi là chlorpheniramine hoặc chlorphenamine . ([ATC DDD]) |
| Tên viết tắt | CPM |
| Tên Latinh / tên dược điển | Chlorphenamini maleas |
Định danh & cấu trúc phân tử
Mã định danh và biểu diễn cấu trúc phân tử
| Số đăng ký CAS | 113-92-8 |
|---|---|
| UNII | V1Q0O9OJ9Z |
| PubChem CID | 5281068 |
| RxNorm CUI | Chưa xác minh |
Dược động học của Clorpheniramin maleat
Sau khi uống, chlorphenamine được hấp thu qua đường tiêu hóa. Tác dụng có thể xuất hiện trong khoảng 30 phút, đạt mức cao nhất sau 1–2 giờ và kéo dài khoảng 4–6 giờ. Thuốc phân bố rộng, kể cả vào hệ thần kinh trung ương; chuyển hóa chủ yếu tại gan và được thải trừ chủ yếu qua nước tiểu dưới dạng thuốc hoặc chất chuyển hóa. ([Medicines.org.uk])
Giai đoạn I: Hấp thu
Thuốc được hấp thu tốt qua đường tiêu hóa. Theo một SmPC viên nén, tác dụng bắt đầu trong khoảng 30 phút, đạt tối đa sau 1–2 giờ và kéo dài khoảng 4–6 giờ. ([Medicines.org.uk])
Giai đoạn II: Phân bố
Clorpheniramin phân bố rộng trong cơ thể, bao gồm hệ thần kinh trung ương. Sự thâm nhập vào hệ thần kinh trung ương phù hợp với nguy cơ gây an thần, buồn ngủ và suy giảm khả năng tâm thần-vận động. ([Medicines.org.uk])
Giai đoạn III: Chuyển hóa
Chuyển hóa chủ yếu diễn ra tại gan. Các chất chuyển hóa được nêu trong SmPC gồm dẫn xuất monodesmethyl và didesmethyl. ([Medicines.org.uk])
Giai đoạn IV: Thải trừ
Thuốc và các chất chuyển hóa được bài tiết chủ yếu qua nước tiểu. Một SmPC nêu khoảng 22% liều uống được bài tiết dưới dạng không đổi, nhưng đoạn kế tiếp của cùng tài liệu lại mô tả rất ít hoặc không có thuốc không đổi trong nước tiểu. Do sự không thống nhất nội bộ này, không nên coi tỷ lệ 22% là kết luận tuyệt đối; dữ liệu thống nhất hơn là phần lớn sản phẩm phân hủy được bài tiết gần hoàn toàn trong vòng 24 giờ. ([Medicines.org.uk])
| t½ · Thời gian bán thải | Thời gian bán thải trong huyết tương được một SmPC ước tính khoảng 12–15 giờ. Thời gian tác dụng lâm sàng thường ngắn hơn, khoảng 4–6 giờ. ([Medicines.org.uk]) |
|---|
Yếu tố ảnh hưởng đến dược động học
Thông số dược động học cần được đọc cùng đường dùng, liều, dạng bào chế, quần thể và nguồn dữ liệu. Hàng chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Dược lý và cơ chế của Clorpheniramin maleat
Clorpheniramin thuộc nhóm đối kháng thụ thể histamin H1 thế hệ một, phân nhóm alkylamin thay thế. Nhóm này có tác dụng chống dị ứng nhưng dễ gây an thần và các tác dụng kháng cholinergic hơn nhiều thuốc kháng histamin thế hệ sau. ([Medicines.org.uk])
Phần III: Cơ chế tác dụng
Clorpheniramin cạnh tranh và phong bế có hồi phục các vị trí thụ thể histamin H1 tại mô. Thuốc không trung hòa histamin đã có trong cơ thể mà hạn chế histamin gắn vào thụ thể và phát huy tác dụng. Clorpheniramin còn có hoạt tính kháng cholinergic. ([Medicines.org.uk])
Phần IV: Dược lực học và đáp ứng
Phong bế thụ thể H1 giúp hạn chế tác động của histamin lên cơ trơn và tính thấm mao mạch, từ đó giảm phù, sẩn phù và một số biểu hiện quá mẫn. Tác dụng lên hệ thần kinh trung ương và hệ cholinergic có thể gây an thần, giảm chú ý, chóng mặt, nhìn mờ và khô miệng. ([Medicines.org.uk])
Ki, Kd, IC50, EC50 và ED50 chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đúng đích, loài, assay, đơn vị và nguồn. Field chưa có dữ liệu sẽ tự động được ẩn.
Chỉ định của Clorpheniramin maleat
Theo nhãn OTC tại Hoa Kỳ, chlorpheniramine maleate được dùng để tạm thời giảm sổ mũi, hắt hơi, ngứa mũi hoặc họng và ngứa, chảy nước mắt do sốt cỏ khô hoặc dị ứng đường hô hấp trên.
Một số SmPC tại Anh có phạm vi chỉ định rộng hơn, gồm kiểm soát triệu chứng của viêm mũi dị ứng, viêm mũi vận mạch, mày đay, phản ứng do thức ăn, thuốc hoặc huyết thanh, ngứa và phản ứng do côn trùng đốt.
Phạm vi chỉ định được phê duyệt có thể khác nhau giữa các sản phẩm và quốc gia; phải ưu tiên nhãn của thành phẩm đang sử dụng. ([Medicines.org.uk])
Một số nghiên cứu tiền lâm sàng và nghiên cứu lâm sàng quy mô hạn chế đang đánh giá khả năng kháng virus hoặc các dạng dùng tại chỗ trong nhiễm virus đường hô hấp. Đây là ứng dụng đang nghiên cứu, không phải chỉ định điều trị virus đã được xác lập trong các nhãn thuốc được đối chiếu và không phải căn cứ để tự sử dụng thuốc phòng hoặc điều trị COVID-19, cúm hay bệnh nhiễm virus khác. ([PMC])
Liều dùng và cách sử dụng
Liều dưới đây áp dụng cho viên giải phóng ngay chứa 4 mg clorpheniramin maleat và chỉ nhằm trình bày thông tin từ nhãn, không phải liều cá nhân hóa:
| Đối tượng | Liều tham khảo theo nhãn |
|---|---|
| Người lớn và trẻ từ 12 tuổi | 4 mg mỗi 4–6 giờ; tối đa 24 mg trong 24 giờ |
| Trẻ từ 6 đến dưới 12 tuổi | 2 mg mỗi 4–6 giờ; tối đa 12 mg trong 24 giờ |
| Trẻ dưới 6 tuổi | Không được khuyến nghị hoặc ghi “không dùng” trong các nhãn được đối chiếu |
| Người cao tuổi | Một SmPC dùng liều như người lớn; SmPC Piriton khuyến nghị cân nhắc liều hằng ngày thấp hơn, ví dụ tối đa 12 mg/24 giờ, do nguy cơ tác dụng kháng cholinergic thần kinh cao hơn |
Có khác biệt giữa các nhãn đối với người cao tuổi. Không tự áp dụng bảng này cho viên giải phóng kéo dài, dạng lỏng có nồng độ khác, thuốc phối hợp hoặc người có bệnh nền. Hãy dùng đúng nhãn và hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. ([Medicines.org.uk])
Dùng đường uống theo đúng liều và khoảng cách ghi trên nhãn. Không vượt quá liều tối đa và không dùng liên tục quá hai tuần nếu chưa tham khảo bác sĩ theo khuyến cáo của một số SmPC.
Không dùng đồng thời nhiều thuốc dị ứng, cảm cúm hoặc ho chứa cùng hoạt chất hay chứa kháng histamin khác. Với dạng lỏng, sử dụng dụng cụ đo liều chuyên dụng, không dùng thìa ăn thông thường. Viên hoặc nang tác dụng kéo dài phải được nuốt nguyên nếu nhãn yêu cầu, không nghiền, nhai hoặc mở nang. ([Medicines.org.uk])
Theo dõi mức độ buồn ngủ, chóng mặt, giảm chú ý, nhìn mờ, khô miệng, táo bón hoặc bí tiểu. Ở trẻ em và người cao tuổi, cần chú ý kích thích nghịch thường như bồn chồn, tăng hoạt động, căng thẳng hoặc lú lẫn.
Ngừng dùng và liên hệ cơ sở y tế nếu xuất hiện khó thở, phù mặt hoặc họng, phát ban nặng, tim đập nhanh hoặc không đều, vàng da, bí tiểu rõ rệt, co giật hoặc thay đổi ý thức. Việc dùng kéo dài hoặc triệu chứng không cải thiện cần được bác sĩ đánh giá. ([Medicines.org.uk])
Cảnh báo và lưu ý về Clorpheniramin maleat
Các chống chỉ định được nêu trong SmPC gồm:
- Quá mẫn với chlorphenamine, các thuốc kháng histamin hoặc bất kỳ thành phần nào của sản phẩm.
- Đang dùng hoặc đã dùng thuốc ức chế monoamine oxidase trong vòng 14 ngày, vì tác dụng kháng cholinergic có thể tăng lên .
Các chống chỉ định bổ sung có thể khác nhau theo dạng bào chế và nhãn sản phẩm. Không tự suy rộng chống chỉ định của một thành phẩm cho mọi thuốc chứa hoạt chất này. ([Medicines.org.uk])
Tác dụng thường gặp hoặc rất thường gặp trong SmPC gồm buồn ngủ, an thần, giảm khả năng chú ý, chóng mặt, đau đầu, phối hợp động tác bất thường, nhìn mờ, buồn nôn, khô miệng và mệt mỏi.
Các phản ứng khác có tần suất chưa xác định gồm nôn, đau bụng, tiêu chảy, khó tiêu, ù tai, hồi hộp, hạ huyết áp, phát ban, nhạy cảm ánh sáng, yếu cơ, dày dịch tiết phế quản, kích thích, lú lẫn, ác mộng và bí tiểu. ([Medicines.org.uk])
Các phản ứng nghiêm trọng đã được báo cáo sau lưu hành gồm phản vệ, phù mạch, rối loạn nhịp tim, rối loạn tạo máu hoặc thiếu máu tan máu, viêm gan hoặc vàng da và bí tiểu.
Khó thở, phù mặt-họng, ngất, co giật, tim đập bất thường, vàng da, xuất huyết hoặc bầm tím bất thường cần được đánh giá y tế khẩn cấp. Tần suất của nhiều phản ứng nghiêm trọng chưa thể ước tính từ dữ liệu hiện có. ([Medicines.org.uk])
Thận trọng ở người mắc động kinh, tăng nhãn áp hoặc glôcôm, phì đại tuyến tiền liệt, khó tiểu, tăng huyết áp nặng, bệnh tim mạch, viêm phế quản, giãn phế quản, hen, khí phế thũng, bệnh phổi mạn, suy gan hoặc suy thận.
Trẻ em và người cao tuổi dễ gặp tác dụng thần kinh kháng cholinergic hoặc kích thích nghịch thường. Người cao tuổi đang lú lẫn cần tránh dùng theo một số SmPC. Không dùng thuốc với mục đích làm trẻ buồn ngủ. ([Medicines.org.uk])
Quá liều có thể gây an thần sâu hoặc kích thích nghịch thường, rối loạn tâm thần, co giật, ngừng thở, biểu hiện kháng cholinergic, phản ứng loạn trương lực, tụt huyết áp, rối loạn nhịp và trụy tim mạch.
Đây là tình trạng cần cấp cứu. Xử trí chủ yếu là điều trị triệu chứng và hỗ trợ, đặc biệt theo dõi đường thở, hô hấp, tim mạch, chức năng gan-thận, dịch và điện giải. Than hoạt chỉ được cân nhắc bởi nhân viên y tế khi uống quá liều gần đây và không có chống chỉ định. Không tự gây nôn hoặc tự xử trí tại nhà. ([Medicines.org.uk])
Điều kiện bảo quản phụ thuộc từng sản phẩm. Một SmPC yêu cầu bảo quản dưới 25°C và tránh ánh sáng; một SmPC khác yêu cầu dưới 30°C; nhãn DailyMed được đối chiếu ghi 15–30°C.
Ưu tiên điều kiện ghi trên bao bì sản phẩm, giữ thuốc trong bao bì gốc, tránh ẩm, nhiệt quá mức và để xa tầm nhìn, tầm với của trẻ em. ([Medicines.org.uk])
Đối tượng đặc biệt
Các nhãn viên 4 mg được đối chiếu cho phép liều tham khảo ở trẻ từ 6 đến dưới 12 tuổi là 2 mg mỗi 4–6 giờ, tối đa 12 mg/ngày. Trẻ dưới 6 tuổi được ghi “không dùng” hoặc “không khuyến nghị”.
Trẻ em dễ gặp kích thích nghịch thường, bồn chồn hoặc tăng hoạt động. Không dùng thuốc để làm trẻ buồn ngủ và không tự phối hợp nhiều thuốc ho-cảm có thể chứa cùng hoạt chất. ([Medicines.org.uk])
Người cao tuổi nhạy cảm hơn với buồn ngủ, lú lẫn, chóng mặt, bí tiểu và các tác dụng kháng cholinergic thần kinh. Một SmPC khuyến nghị cân nhắc liều hằng ngày thấp hơn, ví dụ tối đa 12 mg trong 24 giờ, trong khi một SmPC khác ghi liều như người lớn.
MedlinePlus lưu ý người từ 65 tuổi thường không nên dùng chlorpheniramine khi có lựa chọn khác an toàn hoặc phù hợp hơn. Việc lựa chọn và liều dùng cần do bác sĩ hoặc dược sĩ đánh giá. ([Medicines.org.uk])
Dữ liệu sử dụng clorpheniramin maleat ở phụ nữ mang thai còn hạn chế. SmPC nêu nguy cơ tiềm tàng ở người chưa được xác định đầy đủ và sử dụng trong ba tháng cuối có thể gây phản ứng ở trẻ sơ sinh hoặc trẻ sinh non. Chỉ dùng khi bác sĩ đánh giá là thực sự cần thiết.
Nhãn OTC tại Hoa Kỳ yêu cầu người mang thai hỏi chuyên gia y tế trước khi dùng. Không tự dùng thuốc hoặc áp dụng liều chung trong thai kỳ. ([Medicines.org.uk])
Clorpheniramin maleat và các thuốc kháng histamin khác có thể ức chế tiết sữa và có thể được bài tiết vào sữa mẹ. Một số SmPC khuyến cáo không sử dụng trong thời kỳ cho con bú trừ khi bác sĩ đánh giá là thiết yếu.
Nhãn OTC tại Hoa Kỳ yêu cầu hỏi chuyên gia y tế trước khi dùng. Cần cân nhắc nguy cơ gây buồn ngủ hoặc kích thích ở trẻ bú mẹ và ảnh hưởng đến nguồn sữa. ([Medicines.org.uk])
SmPC yêu cầu thận trọng ở người suy gan và khuyến cáo hỏi bác sĩ trước khi dùng. Chưa có chế độ điều chỉnh liều định lượng được xác minh trong các nhãn viên nén được đối chiếu; liều cho từng người phải do bác sĩ quyết định. ([Medicines.org.uk])
SmPC yêu cầu thận trọng ở người suy thận và khuyến cáo hỏi bác sĩ trước khi dùng. Chưa có chế độ điều chỉnh liều định lượng được xác minh trong các nhãn viên nén được đối chiếu; không tự giảm hoặc tăng liều. ([Medicines.org.uk])
Clorpheniramin có thể gây buồn ngủ, chóng mặt, nhìn mờ và suy giảm tâm thần-vận động, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng lái xe hoặc vận hành máy.
Không lái xe, vận hành máy hoặc thực hiện công việc cần tỉnh táo cho đến khi biết rõ thuốc ảnh hưởng như thế nào. Rượu và thuốc an thần có thể làm nguy cơ này tăng thêm. ([Medicines.org.uk])
Tương tác thuốc của Clorpheniramin maleat
- Thuốc ức chế monoamine oxidase làm tăng tác dụng kháng cholinergic; chống chỉ định dùng clorpheniramin trong vòng 14 ngày sau khi dùng nhóm này .
- Thuốc ngủ, thuốc giải lo âu, thuốc an thần và các chất ức chế hệ thần kinh trung ương có thể làm tăng buồn ngủ .
- Rượu có thể làm tăng tác dụng an thần và nên tránh .
- Clorpheniramin có thể ức chế chuyển hóa phenytoin và làm tăng nguy cơ độc tính phenytoin .
- Tránh dùng cùng sản phẩm khác chứa kháng histamin, bao gồm một số thuốc ho và cảm lạnh .
Người đang sử dụng thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn hoặc sản phẩm thảo dược nên cung cấp danh sách đầy đủ cho bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng. ([Medicines.org.uk])
Thắc mắc về hoạt chất Clorpheniramin maleat
Đây là thuốc kháng histamin H1 thế hệ một, dùng để giảm một số triệu chứng dị ứng. Thuốc có tác dụng kháng cholinergic và có thể gây buồn ngủ, khô miệng hoặc nhìn mờ. ([Medicines.org.uk])
Có. An thần và buồn ngủ được ghi nhận là tác dụng rất thường gặp trong một số SmPC. Không lái xe hoặc vận hành máy khi bị buồn ngủ; tránh rượu và thận trọng với thuốc ngủ, thuốc an thần hoặc thuốc giải lo âu. ([Medicines.org.uk])
Theo một SmPC viên nén, tác dụng có thể bắt đầu trong khoảng 30 phút, đạt tối đa sau 1–2 giờ và kéo dài khoảng 4–6 giờ. Thời gian thực tế có thể khác nhau giữa từng người và dạng bào chế. ([Medicines.org.uk])
Việc phân loại phải dựa trên từng thành phẩm. Phụ lục V của Thông tư 12/2025/TT-BYT quy định chữ số thứ năm của số đăng ký là 0 đối với thuốc không kê đơn. Sản phẩm Chlorpheniramine 4mg số đăng ký 893100148025 có chữ số thứ năm là 0 và được liệt kê trong quyết định gia hạn của Cục Quản lý Dược năm 2025.
Điều này không có nghĩa mọi dạng hoặc mọi thuốc phối hợp chứa clorpheniramin đều tự động là thuốc không kê đơn. Cần kiểm tra nhãn và dữ liệu quản lý của đúng sản phẩm.
Các nhãn viên 4 mg được đối chiếu không khuyến nghị hoặc ghi không dùng cho trẻ dưới 6 tuổi; trẻ lớn hơn phải dùng đúng liều theo nhãn và có hướng dẫn chuyên môn. Phụ nữ mang thai chỉ nên dùng khi bác sĩ đánh giá thực sự cần thiết vì dữ liệu còn hạn chế, đặc biệt cần thận trọng trong ba tháng cuối. ([Medicines.org.uk])

