Cắt liều cảm cúm

Thực hành cắt liều cho Dược sĩ

Chủ đề: Cảm lạnh và cúm mùa

Cảm lạnh và cúm mùa đều gây triệu chứng hô hấp, nhưng khác nhau về nguy cơ và nhu cầu điều trị; vai trò quan trọng nhất của Dược sĩ là phân loại đúng trước khi chọn thuốc. Cảm lạnh thường nổi bật bởi sổ mũi, nghẹt mũi, đau họng và ho nhẹ, trong khi cúm dễ khởi phát đột ngột với sốt, đau cơ, mệt lả và ho khan. Những trường hợp nhẹ, không có bệnh nền đáng lo và vẫn ăn uống được có thể được tư vấn nghỉ ngơi, bù dịch, vệ sinh mũi và thuốc đơn chất theo triệu chứng. Người khó thở, đau ngực, lú lẫn, mất nước, bệnh nền mất kiểm soát hoặc thuộc nhóm nguy cơ cúm nặng cần được chuyển khám sớm. Đánh giá thuốc đang dùng, tránh trùng hoạt chất và đặt mốc theo dõi 24–48 giờ giúp giảm điều trị quá mức và phát hiện biến chứng kịp thời.

Bài trong series
Số 5
Loại bài
Hướng dẫn xử trí tại nhà thuốc
Trạng thái
Đã kiểm duyệt
Loại nguồn bằng chứng chính
Kinh nghiệm thực hành
Phiên bản
2
Đối tượng đọc:Dược sĩ nhà thuốc/cộng đồng
01

Sàng lọc và phân loại ban đầu

Xác định người bệnh phù hợp để tư vấn ban đầu tại nhà thuốc và nhận diện trường hợp cần chuyển khám.

Tiêu chí phù hợp để xử trí ban đầu tại nhà thuốc

  • Người từ 12 tuổi trở lên, hoặc trẻ nhỏ đã được đánh giá riêng và chỉ dùng biện pháp/thuốc đúng nhãn theo tuổi
  • Triệu chứng mới xuất hiện, mức độ nhẹ, người bệnh vẫn tỉnh táo, ăn uống và sinh hoạt được
  • Biểu hiện phù hợp nhiễm virus đường hô hấp trên không biến chứng như sổ mũi, nghẹt mũi, đau họng nhẹ, ho nhẹ, đau nhức hoặc sốt nhẹ
  • Không khó thở, đau ngực, tím tái, lú lẫn, co giật, mất nước hoặc suy kiệt
  • Không thuộc nhóm nguy cơ cao của biến chứng cúm cần bác sĩ đánh giá sớm
  • Không mang thai hoặc trong 2 tuần sau sinh khi nghi cúm; nếu chỉ cảm lạnh nhẹ vẫn cần lựa chọn thuốc thận trọng
  • Không có bệnh nền mất bù, suy giảm miễn dịch, COPD/hen đang nặng lên hoặc đa thuốc phức tạp
  • Không dùng trùng hoạt chất trong nhiều sản phẩm cảm cúm và không có tương tác quan trọng đã biết
  • Có thể theo dõi lại sau 24–48 giờ và hiểu rõ tiêu chí ngừng thuốc hoặc chuyển khám

Tiêu chí loại trừ tự chăm sóc và cần chuyển khám

Tiêu chí loại trừ tự chăm sóc và cần chuyển khám
Dấu hiệu hoặc tình huốngLý do không phù hợp tự chăm sócHướng xử trí hoặc nơi chuyển khám
Khó thở, thở nhanh, tím tái hoặc đau/đè nặng ngựcCó thể liên quan suy hô hấp, viêm phổi hoặc biến chứng tim phổiChuyển cấp cứu
Lú lẫn, khó đánh thức, co giật hoặc yếu liệt mới xuất hiệnCó thể liên quan thiếu oxy hoặc biến chứng thần kinhChuyển cấp cứu
Không uống được, nôn liên tục, tiểu rất ít hoặc dấu mất nướcNguy cơ mất nước và suy tuần hoànKhám trong ngày hoặc cấp cứu theo mức độ
Trẻ dưới 3 tháng có sốt hoặc trẻ có biểu hiện bú kém, thở rút lõmNhóm tuổi nguy cơ cao, diễn biến có thể nhanhKhám ngay
Người mang thai hoặc trong 2 tuần sau sinh nghi cúmNguy cơ biến chứng cúm cao hơn và có thể cần thuốc kháng virus sớmLiên hệ bác sĩ trong ngày
Người từ 65 tuổi, trẻ dưới 2 tuổi hoặc có bệnh tim phổi, đái tháo đường, suy thận, suy gan, suy giảm miễn dịchNhóm nguy cơ biến chứng cúmĐánh giá y tế sớm
Sốt kéo dài trên 4 ngày, triệu chứng trên 10 ngày không cải thiện, hoặc đỡ rồi sốt/ho nặng lạiCó thể có biến chứng hoặc chẩn đoán khácKhám sớm
Đau tai dữ dội, chảy mủ tai, đau mặt một bên nhiều, sưng quanh mắt hoặc đau họng kèm khó nuốt nước bọtCó thể có biến chứng tai mũi họngKhám trong ngày
Đã dùng thuốc đúng cách nhưng không đáp ứng hoặc xuất hiện tác dụng phụ đáng kểCần đánh giá lại chẩn đoán và an toàn thuốcNgừng tự xử trí và chuyển khám

Quy trình sàng lọc và ra quyết định nhanh

  1. Xác định tuổi, thời điểm khởi phát, triệu chứng chính và thuốc đã dùng.
  2. Loại trừ cờ đỏ và nhận diện nhóm nguy cơ cao của biến chứng cúm.
  3. Phân biệt cảm lạnh điển hình với hội chứng gợi ý cúm hoặc bệnh hô hấp khác.
  4. Nếu nhẹ và nguy cơ thấp, ưu tiên nghỉ ngơi, bù dịch, vệ sinh mũi và thuốc đơn chất theo triệu chứng.
  5. Tránh kháng sinh, corticoid và thuốc kháng virus khi chưa có chỉ định phù hợp.
  6. Kiểm tra chống chỉ định, tương tác và trùng hoạt chất trước khi bán thuốc.
  7. Hẹn đánh giá lại sau 24–48 giờ; chuyển khám khi không cải thiện hoặc diễn biến xấu.
02

Nhận diện tình trạng và chẩn đoán phân biệtLàm rõ định nghĩa, nguyên nhân, biểu hiện thường gặp và những tình trạng cần phân biệt.

Nhận diện tình trạng và chẩn đoán phân biệt

Định nghĩa, phạm vi và đối tượng áp dụng

“Cảm cúm” trong thực hành nhà thuốc thường được người bệnh dùng để chỉ nhiều hội chứng hô hấp khác nhau. Cảm lạnh là nhiễm virus đường hô hấp trên, thường nổi bật bởi sổ mũi, nghẹt mũi, hắt hơi, đau họng và ho nhẹ. Cúm mùa do virus influenza thường khởi phát đột ngột hơn, với sốt, ớn lạnh, đau cơ, đau đầu, mệt lả và ho khan.

Triệu chứng đơn thuần không luôn phân biệt được cúm, COVID-19, RSV hoặc các nhiễm trùng khác. Vì vậy, mục tiêu tại nhà thuốc không phải chẩn đoán chắc chắn mà là nhận diện nguy cơ, hỗ trợ triệu chứng phù hợp và chuyển khám đúng thời điểm.

Nguyên nhân, yếu tố liên quan và cơ chế

Cảm lạnh có thể do nhiều virus hô hấp; cúm mùa do virus influenza A hoặc B. Virus lây chủ yếu qua giọt bắn, hạt khí dung gần và bàn tay/bề mặt nhiễm dịch tiết rồi chạm mắt, mũi hoặc miệng.

Phản ứng viêm tại niêm mạc gây phù nề, tăng tiết dịch và kích thích đường thở, tạo sổ mũi, nghẹt mũi, đau họng và ho. Ở cúm, đáp ứng viêm toàn thân thường rõ hơn nên đau cơ, sốt và mệt mỏi nổi bật. Khói thuốc, thiếu ngủ, mất nước, không khí khô và bệnh nền hô hấp có thể làm triệu chứng nặng hơn. Dịch mũi đổi màu đơn độc không chứng minh nhiễm khuẩn và không phải chỉ định kháng sinh.

Triệu chứng và diễn tiến thường gặp

Triệu chứng và diễn tiến thường gặp
Triệu chứng hoặc dấu hiệuĐặc điểm gợi ýThời điểm hoặc diễn tiếnÝ nghĩa thực hành
Sổ mũi hoặc nghẹt mũiDịch thường trong lúc đầu, có thể đặc dầnThường sớm trong cảm lạnhGợi ý viêm đường hô hấp trên nhưng không xác định tác nhân
Đau họng nhẹRát họng, nuốt vẫn đượcCó thể là triệu chứng đầu tiênThường tự giới hạn nếu không có dấu hiệu nặng
HoCó thể khan hoặc kèm ít đờm do kích thích/chảy dịch sau mũiXuất hiện sớm hoặc sau vài ngàyCó thể kéo dài hơn các triệu chứng khác
Sốt và ớn lạnhThường rõ hơn ở cúm, nhưng người cao tuổi có thể không sốtKhởi phát đột ngột gợi ý cúmCần đánh giá mức độ và nhóm nguy cơ
Đau đầu, đau cơ, mệt mỏiThường nổi bật ở cúm hơn cảm lạnhCó thể xuất hiện cùng sốtMức độ ảnh hưởng sinh hoạt giúp phân tầng
Hắt hơi, chảy nước mắtThường gặp trong cảm lạnh hoặc viêm mũi dị ứngCó thể tăng khi tiếp xúc dị nguyênCần hỏi ngứa mũi, tính mùa vụ

Tình trạng cần phân biệt và dấu hiệu gợi ý

Tình trạng cần phân biệt và dấu hiệu gợi ý
Tình trạng cần phân biệtDấu hiệu gợi ý hoặc phân biệtNguy cơ nếu bỏ sótHướng xử trí của Dược sĩ
COVID-19Triệu chứng có thể giống cảm lạnh/cúm; xét nghiệm và dịch tễ giúp phân biệtCó thể nặng ở nhóm nguy cơTư vấn xét nghiệm/chuyển khám theo hướng dẫn hiện hành
Viêm phổiKhó thở, đau ngực, thở nhanh, sốt cao kéo dài, giảm oxy hoặc ran khu trúNguy cơ suy hô hấpChuyển khám khẩn
Cơn hen hoặc đợt cấp COPDKhò khè, khó thở tăng, tăng dùng thuốc cắt cơn, giảm khả năng nói/vận độngCó thể diễn biến nhanhTheo kế hoạch hành động và chuyển khám
Viêm mũi dị ứngNgứa mũi/mắt, hắt hơi thành tràng, dịch trong, không sốtDễ dùng nhầm thuốc cảm cúmKhai thác dị nguyên và điều trị theo bệnh cảnh dị ứng
Viêm họng do liên cầuĐau họng nổi bật, không ho, hạch cổ đau, xuất tiết amidan; cần xét nghiệm để xác nhậnCó biến chứng nếu bỏ sótKhông tự kê kháng sinh, chuyển cơ sở có xét nghiệm
Viêm xoang biến chứngĐau mặt một bên dữ dội, sưng quanh mắt, nhìn đôi hoặc đau đầu nặngNguy cơ biến chứng ổ mắt/nội sọChuyển khám trong ngày hoặc cấp cứu
Viêm tai giữaĐau tai, nghe kém, trẻ quấy khóc; chảy mủ tai là dấu hiệu đáng loCó thể cần khám taiGiảm đau phù hợp và chuyển khám theo mức độ
03

Khai thác, phân tầng nguy cơ và chuyển khám

Khai thác thông tin, phân tầng mức độ, phát hiện dấu hiệu cảnh báo và xác định thời điểm chuyển khám.

Câu hỏi khai thác và mục đích đánh giá

Câu hỏi khai thác và mục đích đánh giá
Câu hỏi cần khai thácMục đích đánh giáCâu trả lời hoặc dấu hiệu đáng loHướng xử trí tiếp theo
Người bệnh bao nhiêu tuổi và cân nặng bao nhiêu?Xác định nhóm nguy cơ và giới hạn dùng thuốcTrẻ rất nhỏ, người cao tuổi yếu, cân nặng bất thườngHạ ngưỡng chuyển khám và kiểm tra liều theo nhãn
Triệu chứng bắt đầu khi nào, đột ngột hay từ từ?Phân biệt kiểu cảm lạnh với cúm và cửa sổ điều trị sớmKhởi phát đột ngột trong 48 giờ ở nhóm nguy cơLiên hệ bác sĩ sớm về thuốc kháng virus
Có khó thở, đau ngực, tím tái, lú lẫn, co giật hoặc không uống được không?Sàng lọc biến chứng nặngCó bất kỳ dấu hiệu nàoChuyển cấp cứu
Nhiệt độ cao nhất, sốt bao lâu và đáp ứng thuốc ra sao?Đánh giá mức độ, thời gian và nguy cơSốt kéo dài, rất cao hoặc tái xuất hiện sau khi đã đỡChuyển khám
Ho khan hay có đờm, có máu, khò khè hoặc đau khi thở không?Phân biệt kích thích đường trên với bệnh đường hô hấp dướiHo ra máu, khò khè nặng, đau kiểu màng phổiChuyển khám khẩn
Người bệnh còn ăn uống, đi lại và sinh hoạt được không?Đánh giá ảnh hưởng toàn thân và mất nướcKiệt sức, tiểu ít, chóng mặt khi đứngKhám trong ngày
Có bệnh tim, phổi, thận, gan, đái tháo đường, suy giảm miễn dịch hoặc béo phì nặng không?Nhận diện nhóm nguy cơ cúm nặng và chống chỉ định thuốcCó bệnh nền liên quanƯu tiên đánh giá y tế sớm
Có đang mang thai, cho con bú hoặc trong 2 tuần sau sinh không?Xác định nhóm đặc biệtNghi cúm trong thai kỳ/hậu sảnLiên hệ bác sĩ trong ngày
Đang dùng thuốc kê đơn, OTC, thảo dược hoặc sản phẩm cảm cúm nào?Phát hiện trùng hoạt chất và tương tácDùng nhiều sản phẩm phối hợp, MAOI, chống đông, thuốc an thầnKhông bán thêm trước khi rà soát
Đã thử biện pháp nào và có tác dụng phụ không?Đánh giá đáp ứng, tuân thủ và an toànKhông đáp ứng, dùng quá liều, phát ban, khó thởNgừng thuốc liên quan và xử trí phù hợp
Có tiếp xúc người mắc cúm/COVID-19 hoặc ổ dịch không?Ước tính khả năng tác nhân và nhu cầu xét nghiệmPhơi nhiễm rõ ở nhóm nguy cơKhuyên xét nghiệm và liên hệ cơ sở y tế sớm
Phân tầng mức độ và nguy cơ

Nhẹ: triệu chứng khu trú đường hô hấp trên, sốt không cao hoặc không sốt, vẫn uống được, không khó thở và sinh hoạt chỉ giảm nhẹ. Có thể cân nhắc xử trí ban đầu nếu không thuộc nhóm nguy cơ.

Trung bình: sốt rõ, đau mỏi nhiều, ho ảnh hưởng ngủ, giảm ăn uống hoặc không thể làm việc bình thường nhưng chưa có dấu hiệu suy hô hấp. Cần đánh giá nhóm nguy cơ, thời điểm khởi phát và hẹn theo dõi sớm; ngưỡng chuyển khám thấp hơn.

Nặng: có dấu hiệu suy hô hấp, rối loạn ý thức, mất nước, đau ngực, co giật, suy kiệt hoặc bệnh nền mất bù. Không tiếp tục cắt liều; chuyển cấp cứu hoặc khám trong ngày tùy mức độ.

Dấu hiệu cảnh báo cần chuyển khám

Dấu hiệu cảnh báo cần chuyển khám
Dấu hiệu cảnh báoNguy cơ có thể liên quanMức độ khẩn cấpHướng xử trí
Khó thở, thở nhanh, co kéo cơ hô hấp hoặc tím táiSuy hô hấp, viêm phổi hoặc đợt cấp bệnh phổiCấp cứu ngayGọi 115 hoặc chuyển khoa cấp cứu
Đau hoặc đè nặng ngực/bụng kéo dàiBiến chứng tim phổi hoặc bệnh cấp khácCấp cứu ngayKhông trì hoãn để thử thêm thuốc
Lú lẫn, khó đánh thức, ngất, co giật hoặc yếu liệt mới xuất hiệnThiếu oxy hoặc biến chứng thần kinhCấp cứu ngayBảo đảm đường thở và chuyển viện
Không tiểu, tiểu rất ít, khô môi nhiều, mắt trũng, chóng mặt nặng hoặc không uống đượcMất nước đáng kểKhám trong ngày đến cấp cứuĐánh giá tuần hoàn và bù dịch y tế
Ho ra máu, đờm bọt hồng hoặc đau tăng khi hít sâuTổn thương đường hô hấp dưới hoặc tim phổiCấp cứu ngayChuyển viện
Sốt/ho đã cải thiện rồi quay lại nặng hơnBội nhiễm hoặc biến chứng sau nhiễm virusKhám trong ngàyĐánh giá viêm phổi và biến chứng
Trẻ thở rút lõm, rên, bỏ bú, không tương tác, tím môi hoặc sốt ở trẻ dưới 3 thángBệnh nặng ở trẻ nhỏCấp cứu ngayChuyển cơ sở nhi khoa
Đau đầu dữ dội bất thường, cứng gáy, sợ ánh sáng hoặc ban xuất huyếtViêm màng não hoặc nhiễm trùng nặngCấp cứu ngayKhông dùng thuốc che lấp triệu chứng
Sưng quanh mắt, nhìn đôi, giảm thị lực hoặc đau mặt một bên tăng nhanhBiến chứng xoang/ổ mắtKhám trong ngàyChuyển tai mũi họng hoặc cấp cứu
Đau họng kèm chảy dãi, khó há miệng, giọng ngậm hột thị hoặc khó nuốt nước bọtTắc nghẽn đường thở hoặc áp xe quanh amidanCấp cứu ngayChuyển cấp cứu
Bệnh nền tim phổi, đái tháo đường hoặc hen/COPD đột ngột mất kiểm soátĐợt cấp do nhiễm virusKhám trong ngàyTheo kế hoạch bệnh nền và chuyển tuyến
Phụ nữ mang thai/hậu sản nghi cúm, người suy giảm miễn dịch hoặc người cao tuổi suy yếu có triệu chứng toàn thân rõNguy cơ biến chứng cúm caoKhám trong ngàyĐánh giá chỉ định thuốc kháng virus sớm

Chỉ định và thời điểm chuyển khám

Chỉ định và thời điểm chuyển khám
Tiêu chí chuyển khámMức độ khẩn cấpThời điểm chuyểnCơ sở y tế phù hợp
Có cờ đỏ đe dọa tính mạngNgay lập tứcKhoa cấp cứu hoặc gọi 115Không chờ đáp ứng thuốc tại nhà thuốc
Nghi cúm ở người mang thai, trong 2 tuần sau sinh, trẻ dưới 2 tuổi, người từ 65 tuổi hoặc có bệnh nền nguy cơTrong ngày, càng sớm càng tốtCơ sở khám chữa bệnh có khả năng kê đơn và xét nghiệmThuốc kháng virus có lợi nhất khi khởi trị sớm
Triệu chứng mức trung bình, ảnh hưởng ăn uống/sinh hoạt hoặc không chắc chẩn đoánTrong 24–48 giờPhòng khám đa khoa hoặc chuyên khoa phù hợpCần đánh giá lại nếu diễn biến xấu trước hẹn
Sốt trên 4 ngày hoặc triệu chứng trên 10 ngày không cải thiệnKhám sớmPhòng khám đa khoaLoại trừ biến chứng hoặc chẩn đoán khác
Đỡ rồi sốt hoặc ho nặng trở lạiTrong ngàyCơ sở y tếNghĩ đến biến chứng sau virus
Ho kéo dài trên 3 tuần, tái phát nhiều đợt hoặc kèm sút cânĐặt lịch khám sớmNội hô hấp hoặc đa khoaKhông tiếp tục dùng thuốc ho lặp lại
Đau tai kéo dài, chảy mủ tai hoặc đau mặt khu trúTrong ngày hoặc 24–48 giờ tùy mức độTai mũi họng/đa khoaCần khám trực tiếp
Xuất hiện tác dụng phụ nghiêm trọng hoặc nghi quá liềuNgay lập tứcCấp cứu hoặc trung tâm chống độcMang theo bao bì thuốc
04

Ra quyết định và hướng xử trí

Lựa chọn hướng xử trí theo tình huống, ưu tiên an toàn và tránh áp dụng một công thức thuốc cố định.

Mục tiêu tư vấn và xử trí ban đầu

  • Giảm sốt, đau đầu, đau cơ, đau họng, ho hoặc nghẹt mũi đủ để người bệnh nghỉ ngơi và uống được
  • Duy trì bù dịch, dinh dưỡng và giấc ngủ
  • Phát hiện sớm cúm ở nhóm nguy cơ để chuyển bác sĩ trong cửa sổ điều trị thích hợp
  • Tránh trùng hoạt chất, quá liều, tương tác và tác dụng phụ do sản phẩm phối hợp
  • Không dùng kháng sinh, corticoid hoặc thuốc kháng virus khi chưa có chỉ định phù hợp
  • Hạn chế lây truyền cho người thân và cộng đồng
  • Đặt mốc đánh giá lại và chuyển khám khi bệnh không diễn tiến như dự kiến
Nguyên tắc tư vấn và xử trí ban đầu

Phần lớn cảm lạnh không biến chứng tự cải thiện. Nền tảng xử trí là nghỉ ngơi, uống đủ dịch, vệ sinh mũi bằng nước muối, làm ẩm không khí và dùng mật ong cho người từ 1 tuổi khi ho phù hợp.

Chỉ chọn một thuốc đơn chất cho triệu chứng gây khó chịu nhất, dùng liều thấp nhất có hiệu quả trong thời gian ngắn nhất. Trước khi bán, Dược sĩ phải rà soát hoạt chất trong mọi sản phẩm đang dùng để tránh trùng paracetamol, thuốc thông mũi, kháng histamine hoặc thuốc ho.

Kháng sinh không có vai trò trong cảm lạnh/cúm do virus không biến chứng. Corticoid toàn thân không dùng thường quy. Thuốc kháng virus cúm là thuốc kê đơn, cần đánh giá bác sĩ sớm ở người bệnh nặng, tiến triển hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao. Hẹn đánh giá lại sau 24–48 giờ và chuyển khám sớm nếu triệu chứng không cải thiện hoặc nặng lên.

Quy trình quyết định hướng xử trí

Bước 1. Sàng lọc khẩn cấp

Hỏi trực tiếp về khó thở, đau ngực, rối loạn ý thức, co giật, mất nước, tím tái và bệnh nền mất kiểm soát. Có dấu hiệu nguy hiểm thì dừng tư vấn thuốc và chuyển cấp cứu.

Bước 2. Nhận diện nhóm nguy cơ cúm nặng

Kiểm tra tuổi, thai kỳ/hậu sản, bệnh tim phổi, đái tháo đường, suy thận/suy gan, suy giảm miễn dịch và béo phì nặng. Nếu nghi cúm, đặc biệt khởi phát trong 48 giờ, liên hệ cơ sở y tế trong ngày để đánh giá thuốc kháng virus.

Bước 3. Phân loại bệnh cảnh

  • Nếu sổ mũi, nghẹt mũi, đau họng nhẹ, khởi phát từ từ và toàn trạng tốt: nghĩ nhiều đến cảm lạnh không biến chứng.
  • Nếu khởi phát đột ngột với sốt, đau cơ, mệt lả và ho khan: nghĩ đến cúm nhưng không khẳng định nếu chưa xét nghiệm/đánh giá.
  • Nếu có ngứa mắt, hắt hơi thành tràng, không sốt: cân nhắc viêm mũi dị ứng.

Bước 4. Chọn xử trí theo triệu chứng

Ưu tiên biện pháp không dùng thuốc. Nếu cần, chọn paracetamol hoặc ibuprofen cho đau/sốt; nước muối hoặc thuốc thông mũi ngắn ngày cho nghẹt; dextromethorphan cho ho khan khó chịu; guaifenesin chỉ khi đờm đặc và người bệnh uống đủ nước. Không phối hợp theo công thức cố định.

Bước 5. Kiểm tra an toàn

Đối chiếu tuổi, bệnh gan thận, loét/xuất huyết tiêu hóa, tăng huyết áp, glaucoma, phì đại tiền liệt tuyến, thai kỳ, thuốc chống đông, MAOI và thuốc an thần. Tránh sản phẩm đa thành phần khi không cần.

Bước 6. Theo dõi

Dặn người bệnh đánh giá đáp ứng sau liều đầu và sau 24–48 giờ. Không tự tăng liều hoặc thêm thuốc. Chuyển khám nếu sốt kéo dài, triệu chứng trên 10 ngày, đỡ rồi nặng lại hoặc xuất hiện cờ đỏ.

Hướng xử trí theo từng tình huống

Hướng xử trí theo từng tình huống
Tình huống người bệnhHướng xử trí đề xuấtĐiều kiện áp dụngĐiểm cần kiểm tra an toànKhi nào phải chuyển khám
Người lớn khỏe mạnh, cảm lạnh nhẹ, nghẹt mũi và đau họngNước muối mũi, uống đủ dịch; cân nhắc một thuốc đơn chất cho triệu chứng chínhKhông cờ đỏ, không bệnh nền, không thai kỳKiểm tra trùng hoạt chất và giới hạn thời gianKhám nếu không cải thiện sau 7–10 ngày hoặc nặng lên
Người lớn nghi cúm, khởi phát đột ngột dưới 48 giờ nhưng không thuộc nhóm nguy cơĐiều trị triệu chứng và khuyên liên hệ bác sĩ nếu muốn đánh giá thuốc kháng virusToàn trạng ổn, không cờ đỏKhông tự bán oseltamivir như thuốc OTCChuyển khám nếu sốt/đau mỏi tăng hoặc không uống được
Người tăng huyết áp đang dùng nhiều thuốc, nghẹt mũiƯu tiên nước muối; tránh hoặc chỉ cân nhắc thuốc co mạch sau khi đánh giá kỹHuyết áp kiểm soát và không có bệnh tim nếu dùngPseudoephedrine/oxymetazoline có thể làm tăng huyết áp hoặc tim nhanhChuyển bác sĩ nếu khó kiểm soát hoặc triệu chứng kéo dài
Người dùng warfarin có sốt và đau mỏiƯu tiên đánh giá bác sĩ/dược sĩ lâm sàng; tránh tự dùng NSAIDCần rà soát nguy cơ chảy máu và tổng liều paracetamolIbuprofen làm tăng nguy cơ xuất huyết; paracetamol kéo dài có thể ảnh hưởng INRTheo dõi hoặc chuyển khám tùy mức độ
Phụ nữ mang thai nghi cúmKhông tiếp tục cắt liều thông thường; liên hệ bác sĩ trong ngàyBất kỳ tam cá nguyệt nàoCúm thai kỳ là nhóm nguy cơ, oseltamivir cần bác sĩ đánh giá sớmCấp cứu nếu khó thở, đau ngực, giảm cử động thai hoặc không uống được
Người đã dùng thuốc cảm 3 ngày nhưng sốt quay lại và ho nặng hơnDừng tự phối hợp, kiểm tra hoạt chất đã dùng và chuyển khámCó diễn tiến hai phaNghĩ biến chứng hoặc chẩn đoán khác, không tự thêm kháng sinh/corticoidKhám trong ngày
05

Lựa chọn thuốc và kiểm tra an toàn

Rà soát lựa chọn thuốc, liều dùng, chống chỉ định, tương tác và giới hạn sử dụng theo từng người bệnh.

Lựa chọn thuốc hoặc biện pháp theo người bệnh

Lựa chọn thuốc hoặc biện pháp theo người bệnh
Thuốc, hoạt chất hoặc biện phápVai trò trong xử tríKhi có thể cân nhắcKhi không nên sử dụngLưu ý tư vấn và theo dõi
ParacetamolGiảm sốt và đauKhi sốt/đau ảnh hưởng nghỉ ngơi hoặc uống nướcBệnh gan nặng, uống rượu nhiều, đang dùng sản phẩm khác chứa paracetamolTổng liều từ mọi nguồn, không mặc định dạng sủi tác dụng tốt hơn
IbuprofenGiảm sốt và đau, có tác dụng chống viêmNgười từ 12 tuổi không chống chỉ định, cần lựa chọn thay thếLoét/xuất huyết tiêu hóa, suy thận, mất nước, dị ứng NSAID, 3 tháng cuối thai kỳDùng liều thấp nhất, ngắn nhất; tránh cùng NSAID khác
Pseudoephedrine đường uốngGiảm nghẹt mũi tạm thờiNghẹt nhiều ở người lớn/người từ 12 tuổi sau đánh giá nguy cơMAOI trong 14 ngày, tăng huyết áp/bệnh tim không kiểm soát, cường giáp, bí tiểuCó thể gây mất ngủ, tim nhanh; tránh dùng buổi tối
Oxymetazoline xịt mũiCo mạch tại chỗ giảm nghẹt nhanhNghẹt mũi ngắn hạn khi nước muối không đủThận trọng bệnh tim, tăng huyết áp, cường giáp, glaucoma; không dùng kéo dàiTối đa 3 ngày để tránh nghẹt mũi hồi ứng
DextromethorphanGiảm ho khan, ho kích thíchHo khan ảnh hưởng ngủ ở người từ 12 tuổiĐang dùng MAOI/14 ngày sau ngừng, ho nhiều đờm hoặc bệnh hô hấp mạn chưa đánh giáCó thể chóng mặt, buồn ngủ; nguy cơ lạm dụng và hội chứng serotonin
GuaifenesinHỗ trợ làm loãng đờmHo có đờm đặc, người bệnh uống đủ nướcHo mạn do hen/COPD/hút thuốc chưa đánh giáBằng chứng lợi ích hạn chế; không thay thế bù dịch
Kháng histamine thế hệ 1Có thể giảm chảy mũi/hắt hơi ngắn hạnChỉ khi triệu chứng rõ và chấp nhận nguy cơ buồn ngủNgười cao tuổi, glaucoma góc đóng, bí tiểu, dùng thuốc an thầnKhông dùng thường quy cho mọi cảm lạnh
OseltamivirThuốc kháng virus cúm kê đơnCúm nghi ngờ/xác định ở người nặng, tiến triển hoặc nguy cơ cao; cân nhắc sớm ở người khácCần bác sĩ đánh giá, điều chỉnh suy thậnKhông dùng để điều trị cảm lạnh và không tự mua dự phòng
Kháng sinh và corticoid toàn thânKhông phải lựa chọn thường quyChỉ khi bác sĩ chẩn đoán chỉ định khác hoặc biến chứng phù hợpCảm lạnh/cúm virus không biến chứngKhông dùng theo combo cố định

Liều theo nguồn tham chiếu và cách sử dụng

Liều theo nguồn tham chiếu và cách sử dụng
Thuốc hoặc hoạt chấtĐối tượng áp dụngLiều theo nguồn tham chiếuCách và đường dùngThời điểm sử dụngThời gian sử dụngNhãn hoặc chuyên khảo tham chiếu
Paracetamol 500 mgNgười lớn và trẻ từ 12 tuổi theo nhãn tham khảo1.000 mg mỗi 6 giờ khi cần, tối đa 3.000 mg/24 giờ theo nhãn được trích dẫn; chọn liều thấp hơn nếu đủ đáp ứngUốngKhi sốt/đauKhông quá 10 ngày nếu không có chỉ định, nhưng cảm cúm cần đánh giá sớm hơnDailyMed, nhãn acetaminophen 500 mg cập nhật 2026
Ibuprofen 200 mgNgười lớn và trẻ từ 12 tuổi200 mg mỗi 4–6 giờ; nếu một liều không đủ có thể 400 mg; tối đa 1.200 mg/24 giờ nếu không có chỉ định bác sĩUống, cùng thức ăn/sữa nếu kích ứng dạ dàyKhi sốt/đauSốt quá 3 ngày hoặc đau quá 10 ngày phải đánh giáDailyMed, nhãn ibuprofen 200 mg sửa đổi 2025
Pseudoephedrine 30 mgNgười lớn và trẻ từ 12 tuổi60 mg mỗi 4–6 giờ; tối đa 240 mg/24 giờUốngƯu tiên ban ngày, tránh gần giờ ngủKhông quá 7 ngày trước khi đánh giá lạiDailyMed, nhãn pseudoephedrine 30 mg cập nhật 2026
Oxymetazoline 0,05%Người lớn và trẻ 6–11 tuổi có giám sát người lớn theo nhãn tham khảo2–3 nhát mỗi bên mũi, không thường hơn mỗi 10–12 giờ; tối đa 2 liều/24 giờXịt mũiKhi nghẹt nhiềuTối đa 3 ngàyDailyMed, nhãn oxymetazoline 0,05% cập nhật 2026
Dextromethorphan HBr 15 mgNgười lớn và trẻ từ 12 tuổi30 mg mỗi 6–8 giờ khi cần; tối đa 120 mg/24 giờUốngKhi ho khan ảnh hưởng nghỉ ngơiKhông quá 7 ngày trước khi đánh giáDailyMed, nhãn dextromethorphan 15 mg
OseltamivirNgười lớn có chức năng thận bình thường, thuốc kê đơn75 mg hai lần/ngày trong 5 ngày; phải điều chỉnh khi giảm độ thanh thải creatininUốngKhởi trị càng sớm càng tốt theo quyết định bác sĩ5 ngày cho cúm không biến chứng; có thể khác ở ca nặngCDC 2026
OseltamivirTrẻ từ 1 tuổi, thuốc kê đơn≤15 kg: 30 mg hai lần/ngày; >15–23 kg: 45 mg hai lần/ngày; >23–40 kg: 60 mg hai lần/ngày; >40 kg: 75 mg hai lần/ngàyUốngKhởi trị càng sớm càng tốt5 ngày, không tự nội suy cho trẻ sinh non hoặc dưới 1 tuổiCDC 2026

Chống chỉ định và trường hợp không sử dụng

Chống chỉ định và trường hợp không sử dụng
Thuốc hoặc nhóm thuốcChống chỉ định hoặc trường hợp không dùngNguy cơ chínhHướng xử trí
ParacetamolQuá mẫn; bệnh gan nặng hoặc đang dùng trùng nhiều sản phẩm chứa paracetamol cần tránh tự điều trịTổn thương gan, quá liều không chủ ýKhông bán thêm, chuyển đánh giá nếu nghi quá liều
Ibuprofen/NSAIDDị ứng ibuprofen/aspirin hoặc NSAID, ngay trước/sau phẫu thuật bắc cầu mạch vành; 3 tháng cuối thai kỳ trừ khi bác sĩ chỉ địnhPhản vệ, xuất huyết, biến cố tim mạch và biến chứng thaiChọn phương án khác hoặc chuyển bác sĩ
PseudoephedrineĐang dùng MAOI hoặc trong 14 ngày sau ngừngCơn tăng huyết áp và tương tác nghiêm trọngKhông dùng
DextromethorphanĐang dùng MAOI hoặc trong 14 ngày sau ngừngHội chứng serotonin và phản ứng nghiêm trọngKhông dùng
OxymetazolineQuá mẫn với hoạt chất; các chống chỉ định khác phụ thuộc nhãn sản phẩmPhản ứng tại chỗ hoặc toàn thânKiểm tra nhãn và bệnh nền trước dùng
OseltamivirQuá mẫn nghiêm trọng với thuốc; không tự dùng khi chưa có chỉ địnhPhản ứng dị ứng nghiêm trọng, dùng sai đối tượngChuyển bác sĩ

Thận trọng và yếu tố cần rà soát

Thận trọng và yếu tố cần rà soát
Thuốc hoặc nhóm thuốcĐối tượng hoặc tình trạng cần lưu ýNguy cơ chínhCách xử lý
ParacetamolBệnh gan, uống rượu thường xuyên, suy dinh dưỡng, người nhẹ cân hoặc dùng warfarin kéo dàiTăng nguy cơ độc gan hoặc thay đổi INRDùng liều thấp nhất, ngắn nhất; hỏi bác sĩ khi dùng lặp lại
IbuprofenNgười từ 60 tuổi, loét dạ dày, bệnh tim, tăng huyết áp, suy thận, hen, mất nước, đang dùng lợi tiểuXuất huyết tiêu hóa, suy thận, giữ nước, co thắt phế quảnTránh hoặc tham khảo bác sĩ
PseudoephedrineTăng huyết áp, bệnh tim, đái tháo đường, cường giáp, phì đại tiền liệt tuyếnTim nhanh, tăng huyết áp, bí tiểu, mất ngủƯu tiên nước muối; chỉ dùng sau đánh giá
OxymetazolineTăng huyết áp, bệnh tim, cường giáp, đái tháo đường, bí tiểuHấp thu toàn thân và nghẹt mũi hồi ứngDùng đúng liều, tối đa 3 ngày
DextromethorphanHo mạn do hút thuốc, hen, COPD hoặc ho nhiều đờmChe lấp bệnh nền, ứ đờmKhông tự dùng kéo dài, chuyển đánh giá
GuaifenesinHo kéo dài, sốt, phát ban, đau đầu dai dẳngCó thể là bệnh nghiêm trọng hơnNgừng và khám nếu quá 7 ngày hoặc kèm dấu hiệu đáng lo
OseltamivirSuy thận, người cao tuổi yếu, trẻ sinh nonTích lũy thuốc hoặc sai liềuBác sĩ điều chỉnh theo chức năng thận/tuổi thai

Tác dụng không mong muốn và cách xử trí

Tác dụng không mong muốn và cách xử trí
Thuốc hoặc nhóm thuốcTác dụng không mong muốnMức độ hoặc tần suấtTư vấn hoặc hướng xử trí
ParacetamolBuồn nôn, phát ban; hiếm gặp phản ứng da nặng hoặc tổn thương gan do quá liềuTừ nhẹ đến nghiêm trọngNgừng thuốc và đi khám nếu phát ban lan rộng; cấp cứu khi nghi quá liều
IbuprofenĐau thượng vị, buồn nôn, giữ nước; xuất huyết tiêu hóa, phản vệ, biến cố tim mạch hoặc tổn thương thậnThường gặp đến nghiêm trọngNgừng và khám ngay nếu phân đen, nôn máu, khó thở hoặc phù
PseudoephedrineBồn chồn, mất ngủ, chóng mặt, tim nhanh, tăng huyết ápThường nhẹ nhưng có thể đáng kểNgừng nếu hồi hộp, chóng mặt hoặc mất ngủ; khám nếu đau ngực
OxymetazolineRát mũi, hắt hơi, tăng tiết; nghẹt hồi ứng khi dùng kéo dàiThường nhẹ, biến chứng do lạm dụngDừng sau tối đa 3 ngày, không tăng tần suất
DextromethorphanChóng mặt, buồn ngủ, buồn nôn; quá liều có thể gây kích động, rối loạn ý thứcNhẹ đến nghiêm trọngTránh lái xe nếu ảnh hưởng; cấp cứu khi dùng quá liều
GuaifenesinBuồn nôn, khó chịu tiêu hóa, chóng mặtThường nhẹUống đủ nước, ngừng nếu không dung nạp
OseltamivirBuồn nôn, nôn, đau đầu; hiếm gặp phản ứng da hoặc hành vi thần kinh bất thườngThường nhẹ đến nghiêm trọng hiếm gặpUống cùng thức ăn có thể giảm buồn nôn; báo bác sĩ khi có bất thường

Tương tác thuốc cần rà soát

Tương tác thuốc cần rà soát
Thuốc hoặc hoạt chất đang cân nhắcThuốc hoặc nhóm thuốc tương tácHậu quả lâm sàngMức độ cần lưu ýCách xử lý
DextromethorphanMAOI; thuốc tăng serotonin như một số SSRI/SNRI, tramadol, linezolidTăng serotonin, có thể gây kích động, tăng thân nhiệt, run, cứng cơNghiêm trọngChống chỉ định với MAOI; rà soát thuốc serotonergic khác
PseudoephedrineMAOI và thuốc kích thích giao cảm khácTăng huyết áp, tim nhanh, kích thích thần kinhNghiêm trọngTránh phối hợp
IbuprofenThuốc chống đông, corticosteroid, aspirin/NSAID khácTăng nguy cơ xuất huyết; có thể giảm lợi ích kháng kết tập của aspirinQuan trọngTránh tự phối hợp, tham khảo bác sĩ
ParacetamolSản phẩm cảm cúm/giảm đau khác chứa paracetamolCộng dồn liều gây độc ganNghiêm trọng nếu quá liềuKiểm tra toàn bộ nhãn hoạt chất
Kháng histamine thế hệ 1Rượu, opioid, benzodiazepine và thuốc an thầnTăng buồn ngủ, suy giảm phản xạ, có thể ức chế hô hấpQuan trọngTránh phối hợp và không lái xe
OseltamivirVaccine cúm sống giảm độc lực đường mũiThuốc kháng virus có thể làm giảm hiệu quả vaccine sốngQuan trọngTuân thủ khoảng cách theo hướng dẫn CDC
BaloxavirChế phẩm chứa calci, sắt, magnesi, kẽm hoặc thuốc kháng acid đa hóa trịGiảm hấp thu baloxavirQuan trọngChỉ dùng theo đơn và tránh dùng đồng thời

Phối hợp thuốc cần tránh

Phối hợp thuốc cần tránh
Phối hợp cần tránhNguy cơ lâm sàngLý do hoặc hậu quảHướng xử trí hoặc phương án thay thế
Hai hoặc nhiều sản phẩm cảm cúm cùng chứa paracetamolQuá liều và độc ganHoạt chất bị che trong sản phẩm phối hợpChọn một sản phẩm đơn chất và tính tổng liều
Ibuprofen cùng aspirin/naproxen hoặc NSAID khácXuất huyết tiêu hóa và tổn thương thậnCộng gộp tác dụng NSAIDKhông phối hợp khi tự điều trị
Pseudoephedrine cùng oxymetazoline hoặc chất kích thích khácTim nhanh, tăng huyết áp, mất ngủCộng gộp co mạch giao cảmChỉ chọn một biện pháp, ưu tiên nước muối
Dextromethorphan cùng MAOI hoặc nhiều thuốc tăng serotoninHội chứng serotoninTương tác dược lực họcKhông dùng, chuyển bác sĩ nếu có triệu chứng
Kháng histamine thế hệ 1 cùng rượu/thuốc ngủ/opioidBuồn ngủ sâu, té ngã, giảm hô hấpCộng gộp ức chế thần kinh trung ươngTránh phối hợp
Thuốc ho ức chế ho cùng thuốc long đờm trong ho nhiều đờm mà không đánh giáỨ đọng đờm hoặc điều trị không hợp lýMục tiêu điều trị đối nghịch trong một số bệnh cảnhChọn theo kiểu ho và bệnh nền
Kháng sinh hoặc corticoid cộng vào “combo cảm cúm”Tác dụng phụ, kháng thuốc, che lấp bệnh nặngKhông có chỉ định thường quy trong nhiễm virus không biến chứngKhông sử dụng nếu chưa có chẩn đoán và đơn phù hợp

Thời gian dùng, giới hạn tự chăm sóc và mốc đánh giá lại

Thời gian dùng, giới hạn tự chăm sóc và mốc đánh giá lại
Thuốc hoặc biện phápThời gian sử dụng thông thườngGiới hạn trước khi đánh giá lạiHướng xử trí khi vượt mốc
Paracetamol/ibuprofen cho sốtDùng khi cầnĐánh giá nếu sốt kéo dài quá 3–4 ngày hoặc sớm hơn nếu nặngChuyển khám
PseudoephedrineVài ngàyTối đa 7 ngày trước khi đánh giáNgừng nếu tim nhanh, mất ngủ hoặc không cải thiện
Oxymetazoline1–3 ngàyTối đa 3 ngàyNgừng để tránh nghẹt hồi ứng
DextromethorphanNgắn ngàyTối đa 7 ngày trước khi đánh giáKhám nếu ho kéo dài, tái phát hoặc kèm sốt/phát ban
GuaifenesinNgắn ngàyTối đa 7 ngày trước khi đánh giáKhám nếu đờm nhiều, khó thở hoặc không cải thiện
Thuốc kháng histamine thế hệ 1Chỉ dùng ngắn khi thật cầnĐánh giá sau 1–3 ngàyNgừng nếu buồn ngủ, lú lẫn hoặc bí tiểu
OseltamivirTheo đơnThường 5 ngày cho cúm không biến chứngKhông kéo dài hoặc lặp lại khi chưa có bác sĩ
Xử trí cảm lạnh tại nhà thuốcTheo dõi từng ngàyNếu quá 10 ngày không cải thiện hoặc đỡ rồi nặng lạiChuyển khám
Phân loại kê đơn, không kê đơn và giới hạn tư vấn

Tình trạng OTC hay thuốc kê đơn tại Việt Nam phải được xác định theo từng thuốc, hàm lượng, dạng bào chế và số đăng ký lưu hành trên cơ sở dữ liệu của Cục Quản lý Dược; không suy diễn từ nhãn OTC của Hoa Kỳ hoặc quốc gia khác.

Paracetamol, ibuprofen và một số thuốc triệu chứng có thể có sản phẩm không kê đơn, nhưng điều kiện bán và giới hạn dùng phụ thuộc hồ sơ sản phẩm. Oseltamivir và các thuốc kháng virus cúm không được tự ý sử dụng; Bộ Y tế đã khuyến cáo người dân không tự mua thuốc kháng virus để điều trị cúm mùa. Tình trạng lưu hành và phân loại có thể thay đổi, vì vậy Dược sĩ cần kiểm tra dữ liệu hiện hành trước khi cấp thuốc.

06

Tư vấn, chăm sóc hỗ trợ và phòng ngừaHướng dẫn chăm sóc hỗ trợ, sử dụng thuốc an toàn và phòng ngừa tái phát hoặc làm nặng triệu chứng.

Tư vấn, chăm sóc hỗ trợ và phòng ngừa

Biện pháp chăm sóc không dùng thuốc

Biện pháp chăm sóc không dùng thuốc
Biện phápCách thực hiệnLợi ích dự kiếnGiới hạn và lưu ý an toàn
Nghỉ ngơi và ngủ đủGiảm hoạt động, ưu tiên giấc ngủHỗ trợ hồi phục và giảm mệtKhông thay thế khám khi có cờ đỏ
Uống đủ nướcChia nhiều lần, ưu tiên nước ấm hoặc dung dịch phù hợpHạn chế mất nước, làm loãng dịch tiếtThận trọng người suy tim/suy thận cần giới hạn dịch
Nước muối sinh lý nhỏ/xịt mũiDùng đúng kỹ thuật, dụng cụ sạchLàm ẩm và hỗ trợ thông mũiKhông dùng chung đầu xịt
Máy tạo ẩm mát hoặc không khí đủ ẩmVệ sinh thiết bị hằng ngàyGiảm khô mũi họngThiết bị bẩn có thể phát tán vi sinh vật
Mật ong cho người từ 1 tuổi1 thìa nhỏ khi cần, nhất là trước ngủCó thể làm dịu hoKhông dùng cho trẻ dưới 1 tuổi
Súc họng nước ấm, viên ngậm phù hợp tuổiDùng khi đau rát họngGiảm khó chịu tạm thờiTránh viên ngậm ở trẻ nhỏ có nguy cơ hóc
Tránh khói thuốc và rượuKhông hút thuốc, tránh môi trường khóiGiảm kích thích đường thở và mất nướcCần hỗ trợ cai thuốc nếu phù hợp
Ăn thức ăn dễ chịu, đủ năng lượngChia bữa nhỏ nếu chán ănDuy trì dinh dưỡngKhông có thực phẩm nào thay thế điều trị biến chứng

Hướng dẫn sử dụng và tư vấn cho người bệnh

Giải thích rằng thuốc OTC chỉ giảm triệu chứng, không “diệt virus” và không rút ngắn chắc chắn thời gian bệnh. Đọc từng hoạt chất trên nhãn, dùng dụng cụ đong kèm theo và không dùng hai sản phẩm có cùng thành phần.

Dùng thuốc đúng triệu chứng, liều thấp nhất có hiệu quả và ngừng khi không còn cần. Không tự thêm kháng sinh, corticoid, oseltamivir hoặc thuốc phối hợp nhiều thành phần. Tránh rượu và lái xe khi dùng thuốc gây buồn ngủ; tránh thuốc thông mũi gần giờ ngủ.

Theo dõi nhiệt độ, khả năng thở, lượng nước uống/tiểu và mức độ sinh hoạt. Đánh giá lại sau 24–48 giờ; đi khám sớm nếu sốt kéo dài, triệu chứng trên 10 ngày, đỡ rồi nặng lại hoặc xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào.

Phòng ngừa tái phát và điều cần tránh

Phòng ngừa tái phát và điều cần tránh
Yếu tố hoặc hành viKhuyến cáo phòng ngừaLý doĐối tượng cần lưu ý
Tiêm vaccine cúm hằng nămKhuyến khích người từ 6 tháng tuổi trở lên theo khuyến cáo và chỉ định tại Việt NamGiảm nguy cơ mắc và biến chứng cúmĐặc biệt quan trọng ở nhóm nguy cơ và nhân viên y tế
Ở nhà khi đang sốt hoặc triệu chứng hô hấp rõHạn chế tiếp xúc gần cho đến khi tình trạng cải thiệnGiảm lây truyềnBảo vệ người cao tuổi, trẻ nhỏ và người suy giảm miễn dịch
Đeo khẩu trang vừa vặn khi phải ở gần người khácChe kín mũi miệng, thay khi ẩm/bẩnGiảm phát tán dịch tiếtQuan trọng ở không gian kín hoặc gia đình có người nguy cơ cao
Rửa tay và che ho/hắt hơiDùng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, che bằng khăn/khủy tayGiảm truyền qua tay và giọt bắnThực hiện thường xuyên
Thông khí và làm sạch bề mặt chạm nhiềuMở cửa phù hợp, vệ sinh tay nắm/điện thoạiGiảm nồng độ virus và tiếp xúc gián tiếpTránh trộn hóa chất tẩy rửa
Không dùng chung cốc, khăn, dụng cụ cá nhânTách đồ dùng khi đang bệnhGiảm lây trong hộ gia đìnhVệ sinh sau sử dụng
Không dự phòng bằng kháng sinh hoặc thuốc kháng virus khi chưa có chỉ địnhChỉ dùng theo bác sĩTránh tác dụng phụ và kháng thuốcNhóm phơi nhiễm đặc biệt cần đánh giá y tế
07

Lưu ý theo từng nhóm người bệnhĐiều chỉnh tư vấn theo tuổi, thai kỳ, chức năng gan thận, bệnh đồng mắc và khả năng lái xe.

Lưu ý theo từng nhóm người bệnh

Lưu ý khi tư vấn cho trẻ em

Trẻ nhỏ có nguy cơ mất nước và suy hô hấp nhanh hơn người lớn. Trẻ dưới 2 tuổi thuộc nhóm nguy cơ biến chứng cúm; trẻ dưới 3 tháng có sốt cần khám ngay. Không tự suy liều từ người lớn và phải tính theo cân nặng, nồng độ sản phẩm và hướng dẫn chính thức.

FDA không khuyến cáo thuốc ho/cảm OTC cho trẻ dưới 2 tuổi; nhiều nhãn ghi không dùng dưới 4 tuổi, và CDC 2026 không khuyến cáo các thuốc ho/cảm OTC cho trẻ dưới 6 tuổi. Ưu tiên nước muối, hút mũi đúng cách, bù dịch và mật ong chỉ cho trẻ từ 1 tuổi. Paracetamol hoặc ibuprofen cho sốt/đau chỉ dùng đúng nhãn hoặc theo nhân viên y tế.

Chuyển khám khi trẻ thở nhanh/rút lõm, tím tái, bỏ bú, li bì, co giật, tiểu ít, sốt kéo dài hoặc bệnh nền nặng lên.

Lưu ý khi tư vấn cho người cao tuổi

Người cao tuổi có thể mắc cúm mà không sốt rõ, nhưng dễ lú lẫn, chán ăn, suy giảm vận động hoặc mất bù bệnh nền. Cần rà soát toàn bộ thuốc đang dùng, chức năng gan thận và nguy cơ té ngã.

Tránh sản phẩm đa thành phần và hạn chế kháng histamine thế hệ 1 do buồn ngủ, lú lẫn, bí tiểu và hạ huyết áp tư thế. NSAID làm tăng nguy cơ xuất huyết, suy thận và biến cố tim mạch; thuốc thông mũi có thể gây tim nhanh hoặc tăng huyết áp. Dùng liều thấp nhất, thời gian ngắn nhất và hẹn đánh giá sớm.

Người từ 65 tuổi nghi cúm nên được liên hệ cơ sở y tế sớm để đánh giá thuốc kháng virus, không chờ bệnh nặng.

Sử dụng trong thai kỳ và cho con bú

Thai kỳ: phụ nữ mang thai thuộc nhóm nguy cơ biến chứng cúm và cần liên hệ bác sĩ sớm khi có hội chứng giống cúm; CDC ưu tiên oseltamivir khi cần điều trị. Không trì hoãn chỉ để chờ xét nghiệm. Ưu tiên biện pháp không dùng thuốc và tránh tự phối hợp nhiều thuốc.

Paracetamol thường được cân nhắc cho sốt/đau theo hướng dẫn chuyên môn, nhưng cần kiểm tra tổng liều. Ibuprofen không dùng trong 3 tháng cuối nếu không có chỉ định và cần thận trọng sớm hơn trong thai kỳ. Thuốc thông mũi, thuốc ho và kháng histamine cần đánh giá từng hoạt chất và giai đoạn thai.

Cho con bú: lựa chọn thuốc dựa trên tuổi trẻ, liều, thời gian dùng và nguy cơ giảm tiết sữa hoặc buồn ngủ ở trẻ. Không khẳng định thuốc hoàn toàn không có rủi ro; tham khảo bác sĩ/dược sĩ lâm sàng trước khi dùng thuốc phối hợp.

Điều chỉnh lựa chọn ở người suy gan hoặc suy thận

Suy gan: tránh tự dùng paracetamol liều tối đa ở người bệnh gan, uống rượu nhiều, suy dinh dưỡng hoặc nhẹ cân; cần bác sĩ xác định giới hạn phù hợp. Không dùng nhiều sản phẩm chứa paracetamol.

Suy thận: tránh hoặc thận trọng với ibuprofen/NSAID, đặc biệt khi mất nước hoặc đang dùng lợi tiểu/thuốc ức chế hệ renin–angiotensin. Pseudoephedrine và một số thuốc khác có thể tích lũy hoặc gây biến cố ở bệnh nhân nặng.

Oseltamivir cần điều chỉnh khi độ thanh thải creatinin giảm; CDC 2026 khuyến cáo 30 mg hai lần/ngày khi CrCl 31–60 mL/phút và 30 mg một lần/ngày khi CrCl 11–30 mL/phút cho điều trị người lớn. Việc kê và điều chỉnh liều phải do bác sĩ thực hiện.

Bệnh đồng mắc, đa thuốc và nguy cơ tương tác

Bệnh tim mạch/tăng huyết áp: tránh tự dùng thuốc co mạch nếu chưa đánh giá; theo dõi tim nhanh, huyết áp và đau ngực. Đái tháo đường: lưu ý mất nước, đường trong siro và nguy cơ bệnh nặng. Loét hoặc xuất huyết tiêu hóa, dùng chống đông hoặc corticosteroid: tránh NSAID nếu không có chỉ định.

Hen/COPD: nhiễm virus có thể gây đợt cấp; ho, khò khè hoặc khó thở tăng cần theo kế hoạch bệnh nền và chuyển khám. Glaucoma góc đóng, phì đại tiền liệt tuyến: tránh thuốc kháng cholinergic/kháng histamine thế hệ 1 và thuốc thông mũi nếu có nguy cơ. Suy giảm miễn dịch: hạ ngưỡng chuyển khám.

Đa thuốc: rà soát MAOI, thuốc tăng serotonin, thuốc an thần, thuốc chống đông, aspirin và mọi sản phẩm cảm cúm. Không thêm thuốc mới nếu chưa xác định đầy đủ hoạt chất và chỉ định.

Ảnh hưởng đến sự tỉnh táo, lái xe và vận hành máy

Dextromethorphan và kháng histamine thế hệ 1 có thể gây buồn ngủ, chóng mặt, nhìn mờ hoặc giảm phản xạ. Pseudoephedrine có thể gây bồn chồn, run hoặc mất ngủ. Người bệnh cần thử phản ứng cá nhân trước và không lái xe, làm việc trên cao hoặc vận hành máy khi thấy ảnh hưởng.

Không phối hợp thuốc gây buồn ngủ với rượu, opioid, thuốc ngủ hoặc thuốc an thần. Thời gian thận trọng phụ thuộc hoạt chất, dạng bào chế và đáp ứng; đọc nhãn và tiếp tục tránh lái xe cho đến khi tỉnh táo hoàn toàn.

08

Theo dõi và đánh giá lại

Đặt mốc theo dõi rõ ràng, nhận diện thất bại xử trí và không tự tăng liều hoặc phối hợp thêm thuốc.

Thời gian bắt đầu tác dụng dự kiếnThuốc giảm đau/hạ sốt và thuốc thông mũi thường bắt đầu giảm triệu chứng trong khoảng 30–60 phút, nhưng đáp ứng khác nhau. Oxymetazoline có thể thông mũi nhanh hơn, trong khi ho và mệt do virus có thể cần nhiều ngày mới giảm. Thuốc không làm bệnh khỏi ngay và không được dùng thêm liều chỉ vì chưa thấy tác dụng tức thì.
Thời điểm đánh giá lạiĐánh giá sau liều đầu về hiệu quả và tác dụng phụ; rà soát lại sau 24–48 giờ. Chuyển khám sớm hơn nếu thuộc nhóm nguy cơ, nghi cúm trong 48 giờ đầu, sốt/khó thở tăng hoặc không uống được. Nếu cảm lạnh không cải thiện trong 7–10 ngày, sốt quá 4 ngày, ho kéo dài trên 3 tuần hoặc triệu chứng đỡ rồi nặng lại, cần khám.

Nội dung cần theo dõi sau tư vấn

Nội dung cần theo dõi sau tư vấn
Nội dung cần theo dõiCách đánh giáThời điểm hoặc tần suấtDấu hiệu cần đánh giá lại
Nhiệt độ và thời gian sốtĐo đúng cách, ghi mức cao nhất2–3 lần/ngày hoặc khi rét runSốt kéo dài trên 4 ngày, tái sốt hoặc tăng dần
Hô hấpTheo dõi khó thở, thở nhanh, đau ngực, khò khèMỗi lần đánh giá và khi vận động nhẹKhó thở lúc nghỉ, tím tái, không nói đủ câu
Bù dịchTheo dõi lượng uống, tiểu, khô miệng, chóng mặtHằng ngàyTiểu rất ít, không uống được, nôn liên tục
Mức độ hoạt độngKhả năng đi lại, làm việc, ăn và ngủHằng ngàyKiệt sức, lú lẫn, yếu tăng
Triệu chứng mũi/họng/hoGhi mức độ và xu hướngSau 24–48 giờĐỡ rồi nặng lại, ho ra máu, đau tai hoặc đau mặt tăng
Tác dụng phụ thuốcHỏi buồn ngủ, tim nhanh, đau bụng, phát ban, phân đenSau mỗi liều mới và mỗi ngàyKhó thở, phù mặt, nôn máu, phân đen, rối loạn ý thức
Tổng hoạt chất đã dùngKiểm tra nhãn và số liều 24 giờMỗi lần dùng sản phẩm mớiVượt liều tối đa hoặc trùng paracetamol/NSAID

Dấu hiệu cải thiện mong đợi

Dấu hiệu cải thiện mong đợi
Dấu hiệu cải thiệnMốc thời gian dự kiếnÝ nghĩaHướng xử trí tiếp theo
Giảm sốt hoặc đau đủ để ngủ và uống nướcTrong vài giờ sau thuốc phù hợpCó đáp ứng triệu chứngTiếp tục khi cần trong giới hạn
Nghẹt mũi giảm mà không tim nhanh/mất ngủSau liều đầu hoặc trong ngàyLựa chọn phù hợpNgừng sớm khi không còn cần
Ho bớt ảnh hưởng giấc ngủ, không tăng đờm hoặc khó thởSau 1–2 ngàyKiểm soát triệu chứng chấp nhận đượcDuy trì biện pháp nền tảng
Khả năng ăn uống và sinh hoạt cải thiệnTrong 24–48 giờDiễn tiến thuận lợiTiếp tục theo dõi
Triệu chứng tổng thể giảm dần, không xuất hiện cờ đỏTrong 3–7 ngàyPhù hợp bệnh tự giới hạnNgừng thuốc khi không cần

Khi nào ngừng thuốc, đổi biện pháp hoặc chuyển khám

Khi nào ngừng thuốc, đổi biện pháp hoặc chuyển khám
Dấu hiệu hoặc tình trạngThuốc hoặc biện pháp liên quanHướng xử tríLý do
Phát ban, phù môi mặt, khó thở hoặc phản vệBất kỳ thuốc nàoNgừng ngay và cấp cứuNghi phản ứng dị ứng nghiêm trọng
Đau thượng vị dữ, nôn máu, phân đen, tiểu ít hoặc phùIbuprofen/NSAIDNgừng và khám ngayNguy cơ xuất huyết hoặc tổn thương thận
Tim nhanh, đau ngực, tăng huyết áp, mất ngủ nặngPseudoephedrine/oxymetazolineNgừng và đánh giáTác dụng giao cảm
Buồn ngủ nhiều, lú lẫn, bí tiểu hoặc nhìn mờKháng histamine thế hệ 1/dextromethorphanNgừng, tránh lái xe và đánh giáTác dụng thần kinh/kháng cholinergic
Nghẹt mũi nặng hơn sau dùng kéo dàiOxymetazolineNgừng, không tăng liềuNghẹt hồi ứng
Không đáp ứng sau 24–48 giờ hoặc triệu chứng nặng hơnMọi biện phápKhông tự thêm thuốc, đánh giá lạiCó thể sai chẩn đoán hoặc biến chứng
Dùng đủ thời gian tối đa trên nhãnThuốc triệu chứngNgừng và chuyển khám nếu còn triệu chứngTránh lạm dụng
Xuất hiện bất kỳ cờ đỏ nàoMọi thuốc/biện phápDừng tự xử trí và chuyển tuyếnVượt phạm vi nhà thuốc
Đánh giá lại khi không cải thiện

Khi không đáp ứng, trước tiên kiểm tra người bệnh có dùng đúng hoạt chất, đúng liều, đúng khoảng cách và đủ biện pháp nền tảng hay không. Rà soát trùng thuốc, tương tác, sản phẩm đa thành phần và việc dùng thuốc quá ngắn hoặc quá lâu.

Đánh giá lại chẩn đoán phân biệt: cúm, COVID-19, viêm phổi, hen/COPD, viêm xoang, viêm tai hoặc viêm họng do liên cầu. Không tự tăng liều, đổi sang combo mạnh hơn, thêm kháng sinh, corticoid hoặc thuốc kháng virus.

Chuyển khám nếu sốt kéo dài, không cải thiện sau 7–10 ngày, ho trên 3 tuần, đỡ rồi nặng lại, bệnh nền mất kiểm soát hoặc xuất hiện cờ đỏ.

Chỉ định chuyển khám sau thời gian theo dõi

Chỉ định chuyển khám sau thời gian theo dõi
Tình trạng sau theo dõiThời điểm chuyển khámMức độ khẩn cấpCơ sở y tế phù hợp
Không cải thiện sau 24–48 giờ ở người nguy cơ cao hoặc nghi cúmTrong ngàyKhám khẩn không cấp cứuCơ sở có bác sĩ kê đơn/xét nghiệm
Sốt kéo dài trên 4 ngàyTrong 24 giờKhám sớmPhòng khám đa khoa
Triệu chứng trên 10 ngày không cải thiệnĐặt lịch sớmKhông cấp cứu nếu ổn địnhĐa khoa hoặc tai mũi họng
Đỡ rồi sốt/ho nặng lạiTrong ngàyKhám khẩnCơ sở y tế
Ho trên 3 tuần hoặc tái phát nhiều đợtTrong vài ngàyKhám chuyên khoaNội hô hấp/đa khoa
Tác dụng phụ nghiêm trọng hoặc nghi quá liềuNgay lập tứcCấp cứuKhoa cấp cứu/trung tâm chống độc
Xuất hiện khó thở, đau ngực, lú lẫn, co giật hoặc tím táiNgay lập tứcCấp cứuGọi 115 hoặc khoa cấp cứu
09

Tình huống thực hành tại nhà thuốcCác tình huống minh họa cách Dược sĩ khai thác, phân tầng nguy cơ và ra quyết định trong phạm vi nhà thuốc.

Tình huống thực hành tại nhà thuốc

Tình huống 1: phù hợp xử trí ban đầu tại nhà thuốc

Tình huống

Nam 28 tuổi, sổ mũi, đau họng nhẹ và ho khan 2 ngày, không sốt cao, vẫn ăn uống và làm việc được.

Khai thác

Không khó thở, đau ngực hay bệnh nền. Không dùng thuốc kê đơn; đã uống một gói cảm cúm nhưng không nhớ thành phần.

Đánh giá

Phù hợp cảm lạnh nhẹ, nguy cơ thấp. Điểm an toàn quan trọng là xác định thành phần gói thuốc trước khi dùng thêm paracetamol hoặc thuốc ho.

Quyết định của Dược sĩ

Tư vấn nghỉ ngơi, bù dịch, nước muối mũi và mật ong trước ngủ. Chỉ cân nhắc một thuốc đơn chất nếu triệu chứng ảnh hưởng nhiều; không bán thêm cho đến khi kiểm tra nhãn gói thuốc cũ.

Bài học thực hành

Không phải trường hợp cảm lạnh nào cũng cần nhiều thuốc; rà soát trùng hoạt chất quan trọng hơn tạo một “đơn cảm cúm”.

Tình huống 2: có dấu hiệu cảnh báo cần chuyển khám

Tình huống

Nữ 67 tuổi có COPD và tăng huyết áp, sốt, đau mỏi, ho khan khởi phát đột ngột từ tối qua; sáng nay khó thở hơn bình thường.

Khai thác

Người bệnh phải tăng dùng thuốc hít cắt cơn, mệt nhiều, ăn kém. Không đau ngực nhưng nói câu dài khó hơn.

Đánh giá

Nghi cúm ở nhóm nguy cơ cao kèm dấu hiệu đợt cấp bệnh phổi. Đây không còn là phạm vi xử trí triệu chứng tại nhà thuốc.

Quyết định của Dược sĩ

Không bán combo cảm cúm hoặc tự khởi trị kháng sinh/corticoid. Hướng dẫn người nhà đưa người bệnh đi khám trong ngày; nếu khó thở tăng, tím tái hoặc lơ mơ thì gọi 115.

Bài học thực hành

Nhóm nguy cơ và diễn biến hô hấp quyết định chuyển tuyến; cửa sổ thuốc kháng virus cần bác sĩ đánh giá sớm.

Tình huống 3: nhóm người bệnh đặc biệt hoặc vấn đề liên quan đến thuốc

Tình huống

Nữ 35 tuổi đang dùng sertraline, đến mua thuốc ho vì ho khan ban đêm và nghẹt mũi 3 ngày.

Khai thác

Không sốt, không khó thở. Người bệnh định mua sản phẩm phối hợp chứa dextromethorphan, pseudoephedrine và chlorpheniramine.

Đánh giá

Dextromethorphan có thể tăng nguy cơ serotonin khi phối hợp thuốc serotonergic; pseudoephedrine có thể gây mất ngủ và chlorpheniramine gây buồn ngủ. Sản phẩm phối hợp tạo nhiều nguy cơ không cần thiết.

Quyết định của Dược sĩ

Ưu tiên nước muối mũi, làm ẩm và mật ong; không chọn sản phẩm phối hợp. Nếu ho ảnh hưởng kéo dài, cần bác sĩ/dược sĩ lâm sàng đánh giá lựa chọn tương thích với sertraline.

Bài học thực hành

Tiền sử thuốc quyết định lựa chọn; “một viên đủ triệu chứng” không đồng nghĩa an toàn.

FAQ

Câu hỏi thường gặp

Cảm cúm nhẹ có thể xử trí tại nhà thuốc không?

Có thể tư vấn ban đầu khi người bệnh có triệu chứng nhẹ, vẫn ăn uống và sinh hoạt được, không thuộc nhóm nguy cơ cao và không có dấu hiệu cảnh báo. Dược sĩ nên ưu tiên biện pháp không dùng thuốc và chọn một thuốc đơn chất cho triệu chứng gây khó chịu nhất sau khi rà soát bệnh nền, thai kỳ và thuốc đang dùng. Không nên dùng một combo cố định, kháng sinh, corticoid hoặc thuốc kháng virus theo thói quen. Hẹn đánh giá lại sau 24–48 giờ và chuyển khám nếu bệnh nặng lên, sốt kéo dài hoặc triệu chứng không cải thiện.

Khi nào người nghi cúm cần đi khám sớm?

Người bệnh cần khám ngay khi khó thở, đau ngực, tím tái, lú lẫn, co giật, mất nước hoặc không uống được. Ngoài ra, người mang thai hoặc trong 2 tuần sau sinh, trẻ dưới 2 tuổi, người từ 65 tuổi, người suy giảm miễn dịch hoặc có bệnh tim phổi, đái tháo đường, bệnh thận hay gan nên liên hệ cơ sở y tế sớm nếu nghi cúm. Thuốc kháng virus có lợi nhất khi khởi trị sớm và phải do bác sĩ đánh giá; không chờ xét nghiệm nếu bệnh nặng hoặc thuộc nhóm nguy cơ.

Thuốc cảm cúm nên dùng trong bao lâu?

Thời gian dùng phụ thuộc hoạt chất. Oxymetazoline xịt mũi không nên quá 3 ngày vì có thể gây nghẹt hồi ứng. Pseudoephedrine, dextromethorphan và guaifenesin chỉ nên dùng ngắn ngày, thường cần đánh giá nếu sau khoảng 7 ngày vẫn còn triệu chứng. Thuốc giảm sốt/đau dùng khi cần và phải đi khám nếu sốt kéo dài quá 3–4 ngày. Không tiếp tục lặp lại sản phẩm cảm cúm chỉ vì ho còn kéo dài; ho trên 3 tuần hoặc đỡ rồi nặng lại cần đánh giá nguyên nhân khác.

Trẻ em, người cao tuổi hoặc phụ nữ mang thai có dùng thuốc cảm cúm được không?

Có thể có lựa chọn phù hợp, nhưng không áp dụng công thức của người lớn. Trẻ nhỏ cần liều theo cân nặng và nhãn; thuốc ho/cảm phối hợp không phù hợp cho trẻ nhỏ và trẻ dưới 3 tháng có sốt phải khám. Người cao tuổi dễ gặp buồn ngủ, lú lẫn, bí tiểu, xuất huyết hoặc tương tác do đa thuốc nên tránh sản phẩm nhiều thành phần. Phụ nữ mang thai nghi cúm cần liên hệ bác sĩ sớm; lựa chọn thuốc phải theo từng tam cá nguyệt, bệnh nền và mức độ triệu chứng. Không nên tự dùng thuốc kháng virus.

Không đáp ứng sau khi dùng thuốc cảm cúm thì nên làm gì?

Không tự tăng liều hoặc thêm thuốc khác. Dược sĩ cần kiểm tra lại hoạt chất, liều, khoảng cách dùng, trùng sản phẩm, tương tác và việc người bệnh có thực hiện bù dịch, nghỉ ngơi hay không. Sau đó đánh giá lại chẩn đoán phân biệt như cúm, COVID-19, viêm phổi, hen/COPD, viêm xoang hoặc viêm tai. Chuyển khám nếu không cải thiện sau 7–10 ngày, sốt quá 4 ngày, ho trên 3 tuần, triệu chứng đã đỡ rồi nặng lại hoặc xuất hiện khó thở, đau ngực, lú lẫn, mất nước hay tác dụng phụ đáng kể.

Nguồn

Tài liệu tham khảo

Đã có 6 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *