Bài12: Điều Trị Cắt Liều Tiêu Chảy

Dưới đây là bài viết tổng quan về cắt liều tiêu chảy chi tiết mà mình áp dụng cho phòng khám của mình. Tỷ lệ thành công hầu như là chắc chắn và chưa có phản hồi thất bại nào.

Xin chào! Mình là Dược sĩ Tuấn – Tốt nghiệp trường Đại học Dược Hà Nội khóa 72. Hiện tại, mình đang làm quản lý tại Phòng khám Nội Tổng Quát Health Center. Công việc chính của mình về mảng Marketing với vị trí Chuyên Viên SEO Marketing. Mình quyết định lập trang web duocsituan.vn nhằm mục đích chia sẽ kinh nghiệm làm việc mà mình tích lũy được sau quảng thời gian làm việc tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.

Sau quảng thời gian là việc tại công ty Dược cũng như các nhà thuốc thì mình nhận thấy chất lượng chuyên môn của dược sĩ nhà thuốc còn khá thấp. Hầu như các bạn cắt liều theo kiểu máy móc, rập khuôn chứ không tìm hiểu kĩ bản chất tình trạng mà bệnh nhân đang gặp phải.

Bản thân tác giả cũng từng gặp phải tình trạng như vậy nhưng do không có sách hay chương trình đạo tạo phổ biến. Do đó, mình quyết định sẽ viết ra trọn bộ các triệu chứng phổ biến thường gặp tại nhà thuốc và phòng khám từ cơ bản đến nâng cao. Từ việc đưa ra phác đồ cụ thể, phân tích từng loại thuốc trong đơn cho đến tìm hiểu cơ chế bệnh sinh và điều trị nguyên nhân.

Những vấn đề cần khai thác trong điều trị cắt liều tiêu chảy

Dược sĩ cộng đồng thường được bệnh nhân hỏi về cách quản lý tiêu chảy hiện tại hoặc xin lời khuyên khi bị tiêu chảy, ví dụ như khi đi du lịch. Tiêu chảy được hiểu là sự gia tăng tần suất đại tiện kèm theo việc thải ra phân mềm hoặc lỏng không bình thường. Phương pháp cắt liều tiêu chảy chủ yếu là bù đắp nước và chất điện giải. Ngoài ra, các thuốc chống tiêu chảy cũng có thể mang lại lợi ích cho người lớn và trẻ em lớn tuổi.

Khai thác chi tiết để cắt liều tiêu chảy hiệu quả

Độ tuổi

Cắt liều tiêu chảy – Đặc biệt cần chú ý đến trẻ nhỏ và người cao tuổi, vì trẻ sơ sinh dưới 1 tuổi và người già thường có nguy cơ mất nước cao hơn.

Thời gian điều trị

Hầu hết các trường hợp tiêu chảy là cấp tính và tự khỏi theo thời gian. Tuy nhiên, do nguy cơ mất nước nghiêm trọng, trẻ sơ sinh bị tiêu chảy kéo dài hơn 1 ngày cần được chỉ dẫn đi khám bác sĩ ngay lập tức.

Mức độ nghiêm trọng

Mức độ nghiêm trọng của bệnh được xác định bởi tính chất và tần suất đi tiêu, cả hai khía cạnh này đều quan trọng vì có thể gây ra những hiểu lầm, đặc biệt khi bệnh nhân tự chẩn đoán. Ví dụ, người cao tuổi có thể phàn nàn về tiêu chảy, trong khi thực tế họ có thể đang gặp phải tình trạng tắc phân cục bộ, chỉ đi tiêu phân lỏng 1 đến 2 lần mỗi ngày.

Tiền sử bệnh

Cắt liều tiêu chảy – Những bệnh nhân có tiền sử tiêu chảy hoặc có sự thay đổi thói quen đi tiêu kéo dài nên được khuyến nghị gặp bác sĩ để được kiểm tra kỹ lưỡng. Dược sĩ cần phân biệt rõ giữa tiêu chảy cấp tính và mạn tính. Nếu tiêu chảy kéo dài hơn 3 tuần, có thể liên quan đến các bệnh đường ruột như bệnh Crohn, hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc viêm loét đại tràng, và trong trường hợp này, cần có sự tư vấn chuyên sâu từ các chuyên gia y tế.

Có đi du lịch gần đây hay không?

Cắt liều tiêu chảy – Bệnh nhân có triệu chứng tiêu chảy và có lịch trình du lịch gần đây nên được khuyên gặp bác sĩ, vì tiêu chảy trong trường hợp này có thể do nhiễm trùng. Giardia được coi là tác nhân gây tiêu chảy du lịch phổ biến, đặc biệt ở những du khách mới trở về từ Nam Mỹ hoặc vùng Viễn Đông.

Tìm hiểu nguyên nhân gây ra trước khi cắt liều tiêu chảy

Hầu hết các trường hợp tiêu chảy là cấp tính và thường tự khỏi, nhưng những thay đổi trong thói quen đi tiêu của bệnh nhân trước và sau cơn tiêu chảy có thể gợi ý rằng nguyên nhân là do nhiễm trùng, có thể là do vi khuẩn hoặc virus.

Virus

Cắt liều tiêu chảy – Virus thường gây viêm đường ruột. Ở trẻ sơ sinh, các tác nhân như rotavirus thường xâm nhập qua đường hô hấp, kèm theo các triệu chứng cảm lạnh và ho. Thông thường, triệu chứng nôn mửa xuất hiện đột ngột trước khi tiêu chảy, và giai đoạn cấp tính thường kéo dài khoảng 2-3 ngày, mặc dù tiêu chảy có thể còn kéo dài sau đó.

Đôi khi, khi trẻ được cho bú lại, tiêu chảy có thể tái phát do enzyme tiêu hóa sữa tạm thời không hoạt động hiệu quả. Trong những trường hợp này, các chuyên gia y tế cần cung cấp thêm lời khuyên cụ thể.

Norovirus là một nguyên nhân phổ biến khác gây viêm đường ruột ở mọi lứa tuổi. Ở Anh, khoảng 1 triệu ca bị ảnh hưởng mỗi năm. Sau thời gian ủ bệnh khoảng 48 giờ, bệnh phát biểu hiện với nôn mửa, tiêu chảy và các triệu chứng giống cúm, thường tự hết nhanh chóng. Việc điều trị chủ yếu tập trung vào bù nước và chất điện giải.

Vi khuẩn

Cắt liều tiêu chảy – Nhiều trường hợp tiêu chảy do vi khuẩn trước đây được xem là ngộ độc thực phẩm. Các loại vi khuẩn có thể gây nhiễm trùng bao gồm:

• Staphylococcus, Campylobacter, Salmonella, Shigella, Escherichia coli gây bệnh, Bacillus cereus và Listeria monocytogenes.
• Triệu chứng thường gặp là tiêu chảy nặng và/hoặc nôn ói, kèm theo đau bụng. Hai loại vi khuẩn phổ biến nhất là Campylobacter và Salmonella, thường liên quan đến thịt gia cầm nhiễm khuẩn, mặc dù các loại thịt khác và cả trứng bị nhiễm bẩn cũng có thể là nguồn lây.
• Bệnh lỵ do Shigella có thể bùng phát trong các khu vực đông dân hoặc ở những du khách đến châu Phi và châu Á.
• Bacillus cereus thường liên quan đến cơm nấu chín, đặc biệt khi thức ăn được giữ ấm hoặc hâm nóng, với hai dạng lâm sàng khác nhau (xem bảng 4).
• Nhiễm khuẩn E. coli ít phổ biến hơn nhưng có thể gây ra tình trạng nghiêm trọng, khi độc tố phát tán trong cơ thể có thể dẫn đến suy thận.
• Listeria monocytogenes có thể gây viêm đường ruột hoặc các triệu chứng giống cúm. Trong một số trường hợp, bệnh có thể tiến triển nặng, gây nhiễm trùng huyết hoặc viêm màng não với tỷ lệ tử vong đáng kể.

Hầu hết các trường hợp tiêu chảy do nhiễm trùng thực phẩm tự hết, do đó kháng sinh thường không cần thiết. Điều quan trọng nhất trong điều trị là bù nước và chất điện giải bị mất. Kháng sinh chỉ được sử dụng trong những trường hợp nhiễm Shigella hoặc các ca nhiễm nặng của Salmonella hoặc Campylobacter; trong những trường hợp đó, ciprofloxacin có thể được sử dụng.

Nhiễm đơn bào

Cắt liều tiêu chảy – Mặc dù không phổ biến ở Tây Âu, nhiễm đơn bào có thể xảy ra ở du khách từ các khu vực khác xa. Ví dụ, nhiễm Entamoeba histolytica (lỵ amip) hoặc Giardia lamblia (giardia) được chẩn đoán thông qua mẫu phân gửi đến phòng xét nghiệm.

Mỗi trường hợp tiêu chảy cần được đánh giá kỹ lưỡng để xác định nguyên nhân, từ đó có hướng điều trị phù hợp.

Tiêu chảy mạn tính

Tiêu chảy tái phát hoặc kéo dài có thể xuất phát từ hội chứng ruột kích thích, nhưng cũng có thể báo hiệu những vấn đề nghiêm trọng hơn như khối u trong ruột, viêm ruột (ví dụ viêm loét đại tràng hoặc bệnh Crohn), rối loạn tiêu hóa do kém hấp thu (như hội chứng kém hấp thu hoặc bệnh celiac) hoặc các bệnh lý liên quan đến túi cùng của đại tràng.

Hội chứng ruột kích thích, thường gặp ở trẻ vị thành niên và thanh niên (xem trang 124), là một rối loạn chức năng ruột không nguy hiểm nhưng gây khó chịu. Bệnh nhân thường mô tả rằng họ đi tiêu với số lượng phân nhỏ thay vì có cơn tiêu chảy rõ rệt; phân có thể có kết cấu rời hoặc mềm nửa, thỉnh thoảng được mô tả như “phân thỏ” hoặc có hình dạng giống cây bút chì.

Tần suất đi tiêu có thể thay đổi liên tục, thường luân phiên giữa tiêu chảy và táo bón. Nhiều người có thói quen đi tiêu vào buổi sáng trước khi làm việc, nhưng tình trạng này có thể trở nên trầm trọng hơn khi bị căng thẳng, lo lắng hoặc thậm chí do nhiễm trùng đường ruột. Chế độ ăn thiếu chất xơ hoặc việc tiêu thụ các loại chất xơ không hòa tan cũng có thể góp phần vào vấn đề này.

Cắt liều tiêu chảy – Lưu ý rằng, đi tiêu liên quan đến hội chứng ruột kích thích thường không kèm theo máu; trong khi đó, tiêu chảy có máu có thể do viêm ruột hoặc sự hiện diện của khối u, đặc biệt ở những bệnh nhân cao tuổi (đặc biệt là từ tuổi trung niên trở lên) với thói quen đi tiêu thay đổi trong thời gian dài, và cần được đánh giá kỹ lưỡng.

Các triệu chứng liên quan đến cắt liều tiêu chảy

Tiêu chảy do vi khuẩn

• Tiêu chảy do lỵ trực khuẩn (Shigella): Thường kèm theo sốt cao, đau bụng quặn từng cơn, và đi ngoài phân lỏng lẫn nhầy máu.
• Tiêu chảy do tả: Khởi phát nhanh trong vòng 24 giờ với cơn tiêu chảy dữ dội, liên tục từ 20-50 lần mỗi ngày; phân toàn phần là nước như nước vo gạo, có các mảng lổn nhổn, không kèm sốt, đau quặn hay mót rặn.
• Tiêu chảy do độc tố tụ cầu (ngộ độc thực phẩm): Thời gian ủ bệnh ngắn, từ 1 đến 6 giờ, với triệu chứng buồn nôn, nôn và tiêu chảy dữ dội với phân nhiều nước, nhưng không có sốt.
• Tiêu chảy do Salmonella: Biểu hiện tiêu chảy, sốt cao, nôn và đau bụng, với phân có mùi đặc trưng giống súp đậu.
• Tiêu chảy do E. coli sinh độc tố ruột (ETEC): Gây ra phân lỏng không nhầy, không máu và không sốt; bệnh thường tự khỏi.
• Tiêu chảy do các chủng E. coli khác (EIEC, EPEC, EHEC): Thường xuất hiện sốt, đau bụng quặn, mót rặn, và phân lỏng có thể lẫn nhầy máu, giống như hội chứng lỵ.
• Tiêu chảy do Clostridium difficile: Thường gặp ở những người dùng kháng sinh phổ rộng trong thời gian dài, với tần suất tiêu chảy từ 10-15 lần/ngày, có thể có mủ và máu trong phân, kèm sốt, chuột rút và đau vùng bụng.

Tiêu chảy do virus

Đây là dạng tiêu chảy thường gặp ở trẻ em, với phân hoàn toàn lỏng, có thể kèm theo đờm nhớt nhưng không có máu và thường đi kèm nôn. Triệu chứng có thể chỉ là tiêu chảy, chỉ nôn, hoặc kết hợp với sốt, và thường tự khỏi sau 2-3 ngày.

Tiêu chảy do ký sinh trùng

Cắt liều tiêu chảy – Thường biểu hiện dưới dạng tiêu chảy nhẹ, kéo dài với ít triệu chứng.

Phác đồ điều trị cắt liều tiêu chảy cụ thể

Tiêu chảy là tình trạng khi phân trở nên lỏng hơn bình thường và số lần đi tiêu tăng lên một cách bất thường. Hiện tượng này xảy ra do mất cân bằng giữa quá trình hấp thu và bài tiết nước cùng chất điện giải. Trong đa số các trường hợp, tiêu chảy không gây nguy hiểm và thường tự hết trong vòng 1 đến 2 ngày mà không cần điều trị đặc hiệu.

Cắt liều tiêu chảy: Bù nước – điện giải + Calci polycarbophil + Berberin + Săn niêm mạc ruột + Giảm co thắt cơ trơn+ Men vi sinh.

Đơn thuốc tham khảo

1. Oresol và chất lỏng bổ sung

Sử dụng Oresol để bù nước và cân bằng điện giải là điều cần thiết. Ngoài ra, bạn có thể dùng nước đã đun sôi để nguội, nước canh rau hoặc nước khoáng không ga, và nên uống nhiều nước hơn mức bình thường.

2. Dioctahedral Smectite (Diomecta)

Liều khuyến cáo là 1-3 gói mỗi ngày. Thuốc này giúp “săn” niêm mạc ruột và bảo vệ hệ tiêu hóa. Trong trường hợp tiêu chảy cấp tính, liều có thể được tăng gấp đôi.

3. Calci Polycarbophil

Liều dùng là 1g mỗi ngày trong khoảng từ 1 đến 4 ngày (không vượt quá 6 ngày). Ở trẻ em, liều dùng chỉ bằng một nửa liều dành cho người lớn. Thuốc này giúp hấp thu độc tố, vi khuẩn và dịch tiêu hóa.

4. Berberine

Liều dùng ở người lớn là 100-200mg, dùng 2 lần mỗi ngày; đối với trẻ em, liều từ 50-100mg 2 lần mỗi ngày. Không nên dùng cùng với vitamin B6, B3 và PABA vì chúng có thể làm giảm hiệu quả của berberine. Do không có xét nghiệm xác định nguyên nhân tiêu chảy là vi khuẩn hay virus, berberine thường có hiệu quả trong hầu hết các trường hợp như tiêu chảy du lịch, tiêu chảy cấp do nhiễm trùng, hội chứng lỵ, và tả.

Cắt liều tiêu chảy – Thuốc này ít gây đề kháng hơn so với kháng sinh, mặc dù trong một số trường hợp có thể dùng ciprofloxacin hoặc azithromycin. Berberine còn giúp phục hồi hệ vi sinh đường ruột bằng cách ức chế sự phát triển của các thành viên họ Enterobacteriaceae.

Đối với trường hợp tiêu chảy do dùng kháng sinh kéo dài, khi hệ vi sinh bị suy giảm và C. difficile có cơ hội phát triển, việc dùng berberine kết hợp với probiotic và ngừng kháng sinh có thể là giải pháp hữu ích; thường thì không cần dùng thêm thuốc chữa.

Bệnh tả do Vibrio cholerae

Cắt liều tiêu chảy – Theo khuyến cáo của WHO, lựa chọn thuốc điều trị là doxycyclin 300mg uống một liều duy nhất, hoặc azithromycin 1g uống một liều duy nhất; đối với trẻ em, azithromycin 20mg/kg liều duy nhất có thể được sử dụng. Berberine cũng có tác dụng kháng Vibrio cholerae và có thể được áp dụng trong trường hợp tả.

Probiotic

Khuyến cáo dùng 2 gói mỗi lần, 3 lần mỗi ngày để bổ sung vi sinh đường ruột đã mất do dùng kháng sinh kéo dài. Probiotic được chứng minh có lợi trong một số trường hợp tiêu chảy ở trẻ em, nhưng thường không mang lại hiệu quả đáng kể đối với người lớn hoặc trường hợp tiêu chảy do C. difficile.

6. Alverin (Dospasmin 40mg)

Liều dùng là 1 viên, 3 lần mỗi ngày. Đây là thuốc chống co thắt cơ trơn thuộc nhóm papaverine, được sử dụng để giảm co thắt ruột trong trường hợp tiêu chảy.

7. Loperamid – Sử dụng hạn chế

• Đối với trẻ từ 6 đến 12 tuổi: Liều khuyến cáo là 0,08-0,24 mg/kg mỗi ngày, chia thành 2 hoặc 3 liều.
• Đối với người lớn: Liều dùng là 2 mg, 3 lần mỗi ngày.

Cắt liều tiêu chảy – Lý thuyết cho rằng không nên dùng thuốc cầm tiêu chảy trong trường hợp nhiễm khuẩn hoặc nhiễm virus vì nó có thể làm giảm khả năng loại trừ vi khuẩn. Tuy nhiên, trong thực tế tại nhà thuốc, việc này rất khó thực hiện do bệnh nhân thường mong muốn có hiệu quả tức thì và nếu không, họ có thể tìm đến nơi khác.

Phân tích chi tiết phác đồ điều trị cắt liều tiêu chảy

Liệu pháp bù nước đường uống

Trẻ em có nguy cơ mất nước do tiêu chảy cao nhất, vì vậy liệu pháp bù nước là tiêu chuẩn trong điều trị tiêu chảy cấp cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, trong khi các gói uống bù nước cũng được dùng cho trẻ lớn và người lớn.

Ngay cả khi bệnh nhân cần gặp bác sĩ, việc sử dụng liệu pháp bù nước vẫn rất quan trọng. Các gói bột pha với nước hiện có trên thị trường thường chứa natri ở dạng muối clorid và bicarbonate, kèm theo đường glucose và kali, giúp cải thiện quá trình hấp thu natri nhờ sự hiện diện của glucose. Hơn nữa, các gói bột này có nhiều hương vị đa dạng.

Cắt liều tiêu chảy – Dược sĩ nên hướng dẫn bệnh nhân cách pha dung dịch đúng cách, lưu ý chỉ sử dụng nước lọc (không dùng nước trái cây hay thức uống có ga) để pha thuốc; đối với trẻ dưới 1 tuổi, chỉ dùng nước đã đun sôi và nguội.

Dung dịch sau khi pha có thể được giữ trong tủ lạnh tối đa 24 giờ và không nên dùng cho ngày hôm sau. Nước có ga có đường không được khuyến nghị để pha dung dịch bù nước vì chúng có thể tạo ra dung dịch thẩm thấu, làm nặng thêm tình trạng tiêu chảy do hàm lượng natri và glucose cao.

Không nên tự pha dung dịch muối đường tại nhà vì nồng độ các chất điện giải có thể không được điều chỉnh chính xác – điều này rất quan trọng đối với trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và người già. Mặc dù có thể sử dụng muỗng định lượng chính xác để đạt được nồng độ đúng, nhưng phương pháp này chỉ phù hợp với người lớn, khi yêu cầu về độ chính xác của các chất điện giải không quá nghiêm ngặt.

Cha mẹ thường thắc mắc về lượng nước cần bù cho trẻ khi bị tiêu chảy phân lỏng. Một số nguyên tắc đơn giản có thể dùng để hướng dẫn, trong đó lượng nước bù phụ thuộc vào số lần tiêu phân lỏng. Bảng 6 cung cấp thông tin chi tiết về lượng dịch cần bù sau mỗi lần tiêu phân lỏng.

Loperamid

Cắt liều tiêu chảy – Loperamid là thuốc được chứng minh hiệu quả trong điều trị tiêu chảy ở trẻ lớn và người lớn. Khi kê đơn, dược sĩ cần khuyến cáo bệnh nhân uống đủ nước để bù lại lượng dịch mất đi, và có thể sử dụng kèm gói bột pha dung dịch bù nước để hỗ trợ quá trình điều trị. Lưu ý, loperamid không nên được sử dụng cho trẻ dưới 12 tuổi.

Diphenoxylat/ atropin (Co-phenotrope)

Co-phenotrope có thể được sử dụng như một liệu pháp bổ trợ giúp bù nước và điều trị tiêu chảy cho bệnh nhân từ 16 tuổi trở lên.

Kaolin

Kaolin đã được sử dụng trong điều trị tiêu chảy theo truyền thống trong nhiều năm qua. Hiệu quả của nó được cho là do khả năng hấp thụ nước, kéo theo cả độc tố và vi khuẩn lên bề mặt, từ đó loại chúng ra khỏi ruột.

Tuy nhiên, sau này các nghiên cứu không chứng minh được cơ chế này, và hiệu quả của kaolin vẫn còn là vấn đề tranh cãi. Hiện nay, liệu pháp bù nước bằng đường uống hầu như đã thay thế các chế phẩm chứa kaolin, mặc dù bệnh nhân vẫn thường yêu cầu sử dụng chúng.

Morphin

Cắt liều tiêu chảy – Morphin và các dẫn chất của nó đã được sử dụng trong phác đồ điều trị tiêu chảy suốt nhiều năm qua. Lý thuyết sử dụng morphin và các dẫn chất gây nghiện như codein dựa trên khả năng làm chậm nhu động ruột, tuy nhiên, táo bón lại là tác dụng phụ thường gặp của nhóm thuốc này.

Hầu hết các chế phẩm OTC chứa liều lượng không đủ để đạt được hiệu quả điều trị như mong đợi. Sự kết hợp giữa kaolin và morphin vẫn là lựa chọn phổ biến của nhiều bệnh nhân, dù chưa có dữ liệu rõ ràng chứng minh hiệu quả của phương pháp này.

Probiotic

Một nghiên cứu tổng hợp hệ thống cho thấy khi kết hợp với liệu pháp bù nước, các chế phẩm sinh học này có thể giúp giảm số lần đi tiêu và rút ngắn thời gian kéo dài của tiêu chảy do nhiễm trùng. Tuy nhiên, đa số đối tượng tham gia thử nghiệm là những người có sức khỏe tốt. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng cần có thêm nghiên cứu trước khi có thể khuyến nghị sử dụng probiotic một cách rộng rãi.

Một số điểm khi cắt liều tiêu chảy

1. Cắt liều tiêu chảy – Trong trường hợp tiêu chảy, bệnh nhân nên uống nhiều chất lỏng trong suốt quá trình bệnh, ưu tiên các loại nước trong suốt như nước lọc hoặc nước ép trái cây pha loãng, tránh các loại có màu trắng đục.

2. Theo khuyến cáo của Tổ chức Tổng hợp Kiến thức Lâm sàng (CKS) thuộc Bộ Y tế Quốc gia (NHS), bệnh nhân có thể tiếp tục duy trì chế độ ăn uống bình thường nhưng cần tránh thực phẩm có hàm lượng chất béo và đường cao, vì những loại này có thể gây khó tiêu cho hệ tiêu hóa.

3. Về dinh dưỡng cho trẻ, việc tiếp tục cho bú mẹ và bú bình được khuyến khích vì việc dùng sữa không ảnh hưởng đến mức độ hay thời gian tiêu chảy. Mục tiêu quan trọng là đảm bảo trẻ nhận đủ chất dinh dưỡng; đối với trẻ sơ sinh không được cung cấp đủ dinh dưỡng, việc giảm lượng sữa bú có thể gây hại hơn. Vì vậy, các bác sĩ thường khuyên nên tạm thời ngưng cho bú sữa, đặc biệt là bú bình, trong giai đoạn tiêu chảy cấp tính nếu trẻ đã được nuôi dưỡng đầy đủ.

Trên đây là những thông tin cần thiết giúp dược sĩ có thể dễ dàng kiểm soát được tình trạng tiêu chảy. Giúp các dược sĩ có thể dễ dàng cắt liều tiêu chảy một cách dễ dàng và đạt hiểu quả nhanh chóng.