Cắt liều đau bụng kinh

Thực hành cắt liều cho Dược sĩ

Chủ đề: Đau bụng kinh (thống kinh)

Đau bụng kinh là đau vùng hạ vị liên quan kỳ kinh; vai trò của Dược sĩ là phân biệt biểu hiện điển hình của thống kinh nguyên phát với đau vùng chậu cần chuyển khám. Cơn đau thường bắt đầu ngay trước hoặc khi ra kinh, có thể kèm buồn nôn, tiêu chảy hoặc đau đầu và thường giảm trong 48–72 giờ.

Tại nhà thuốc, chỉ cân nhắc xử trí ban đầu khi không có khả năng mang thai, đau dữ dội đột ngột, ngất, sốt, khí hư bất thường, ra máu nhiều hoặc dấu hiệu gợi ý lạc nội mạc tử cung. Chườm ấm, vận động nhẹ và một thuốc giảm đau phù hợp có thể được lựa chọn sau khi rà soát chống chỉ định, tương tác và bệnh nền. Không dùng công thức phối hợp cố định; cần đặt mốc đánh giá lại trong 1–2 giờ, 24 giờ và chuyển khám khi không đáp ứng hoặc triệu chứng tăng dần qua các chu kỳ.

Bài trong series
Số 3
Loại bài
Hướng dẫn xử trí tại nhà thuốc
Trạng thái
Đã kiểm duyệt
Loại nguồn bằng chứng chính
Kinh nghiệm thực hành
Phiên bản
2
Đối tượng đọc:Dược sĩ nhà thuốc/cộng đồng
01

Sàng lọc và phân loại ban đầu

Xác định người bệnh phù hợp để tư vấn ban đầu tại nhà thuốc và nhận diện trường hợp cần chuyển khám.

Tiêu chí phù hợp để xử trí ban đầu tại nhà thuốc

  • Người đã có kinh nguyệt, thường từ 12 tuổi trở lên, có thể mô tả rõ triệu chứng và không thuộc nhóm cần khám ngay
  • Đau quặn vùng hạ vị xuất hiện ngay trước hoặc khi bắt đầu hành kinh, có tính chu kỳ và thường giảm trong 48–72 giờ
  • Mức độ nhẹ đến trung bình, vẫn uống được nước, đi lại và sinh hoạt cơ bản
  • Không trễ kinh, không nghi ngờ có thai và không có quan hệ nguy cơ cần loại trừ thai kỳ
  • Không sốt, không khí hư hôi hoặc mủ, không đau dữ dội đột ngột, không ngất hoặc choáng
  • Không ra máu âm đạo quá nhiều, không chảy máu bất thường ngoài kỳ kinh
  • Không có tiền sử loét hoặc xuất huyết tiêu hóa, suy thận, suy gan nặng, bệnh tim mạch mất bù hoặc dị ứng NSAID khi cân nhắc NSAID
  • Không đang dùng thuốc chống đông, nhiều thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc NSAID khác nếu chưa được bác sĩ đánh giá
  • Triệu chứng trước đây đáp ứng với biện pháp phù hợp và không tăng dần qua các chu kỳ
  • Người bệnh đồng ý theo dõi, biết mốc đánh giá lại và có khả năng đi khám nếu xuất hiện dấu hiệu cảnh báo

Tiêu chí loại trừ tự chăm sóc và cần chuyển khám

Tiêu chí loại trừ tự chăm sóc và cần chuyển khám
Dấu hiệu hoặc tình huốngLý do không phù hợp tự chăm sócHướng xử trí hoặc nơi chuyển khám
Đau bụng hoặc đau vùng chậu dữ dội đột ngột, lệch một bên, tăng nhanhCó thể liên quan thai ngoài tử cung, xoắn phần phụ, vỡ nang hoặc đau bụng ngoại khoaCấp cứu ngay
Trễ kinh, thử thai dương tính hoặc có khả năng mang thai kèm đau hay ra máuCần loại trừ thai ngoài tử cung và biến chứng thai sớmKhám cấp cứu hoặc trong ngày tùy mức độ
Ngất, choáng, da lạnh, khó thở, đau vai, mạch nhanh hoặc tụt huyết ápGợi ý mất máu hoặc tình trạng huyết động không ổn địnhGọi cấp cứu 115
Sốt, rét run, khí hư hôi hoặc mủ, đau khi quan hệCó thể viêm vùng chậu hoặc nhiễm trùngKhám trong ngày
Ra máu rất nhiều, thấm ướt băng liên tục, có cục máu lớn kèm chóng mặtNguy cơ thiếu máu hoặc xuất huyết bất thườngKhám trong ngày hoặc cấp cứu
Đau xuất hiện ngay từ kỳ kinh đầu, đau tăng dần, đau ngoài kỳ kinh hoặc đau kéo dài sau kỳ kinhGợi ý nguyên nhân thứ phátĐặt lịch khám phụ khoa sớm
Đau khi đại tiện hoặc tiểu tiện theo chu kỳ, đau sâu khi quan hệ, vô sinh hoặc tiền sử gia đình lạc nội mạc tử cungGợi ý lạc nội mạc tử cungKhám phụ khoa sớm
Đau mới xuất hiện ở người trước đây không đau, đặc biệt sau 25 tuổi hoặc sau sinh, thủ thuật vùng chậuCần loại trừ bệnh lý phụ khoa hoặc nhiễm trùngKhám sớm
Nôn liên tục, không uống được, bụng cứng, phản ứng thành bụng hoặc đau khu trú hố chậu phảiCó thể mất nước hoặc đau bụng ngoại khoaKhám cấp cứu
Không đáp ứng sau dùng đúng một lựa chọn giảm đau phù hợp trong 1–2 chu kỳ, hoặc phải tăng liều thường xuyênCó thể chẩn đoán chưa đúng hoặc thống kinh thứ phátChuyển khám phụ khoa
Trẻ chưa có kinh, người sau mãn kinh hoặc người có suy giảm miễn dịchKhông phù hợp tự xử trí đau bụng kinhChuyển bác sĩ đánh giá

Quy trình sàng lọc và ra quyết định nhanh

  1. Xác định tuổi, ngày đầu kỳ kinh, khả năng mang thai, thời điểm khởi phát và kiểu đau.
  2. Loại trừ đau bụng cấp, mất máu, nhiễm trùng và các dấu hiệu cờ đỏ.
  3. Phân biệt biểu hiện điển hình của thống kinh nguyên phát với dấu hiệu gợi ý nguyên nhân thứ phát.
  4. Rà soát bệnh nền, dị ứng, thai kỳ, thuốc đang dùng và chống chỉ định trước khi chọn thuốc.
  5. Ưu tiên chườm ấm và một thuốc giảm đau phù hợp; không mặc định phối hợp nhiều thuốc.
  6. Tư vấn dùng sớm khi bắt đầu đau, liều thấp nhất có hiệu quả và theo dõi tác dụng phụ.
  7. Đánh giá lại sau 1–2 giờ, trong 24 giờ và sau kỳ kinh; chuyển khám nếu không đáp ứng hoặc diễn biến bất thường.
02

Nhận diện tình trạng và chẩn đoán phân biệtLàm rõ định nghĩa, nguyên nhân, biểu hiện thường gặp và những tình trạng cần phân biệt.

Nhận diện tình trạng và chẩn đoán phân biệt

Định nghĩa, phạm vi và đối tượng áp dụng

Đau bụng kinh là đau vùng hạ vị liên quan đến chu kỳ kinh nguyệt. Thống kinh nguyên phát xảy ra khi không xác định được bệnh lý vùng chậu và thường biểu hiện bằng đau quặn bắt đầu ngay trước hoặc khi ra kinh, kéo dài khoảng 1–3 ngày.

Thống kinh thứ phát là đau do bệnh lý hoặc bất thường nền như lạc nội mạc tử cung, adenomyosis, u xơ, viêm vùng chậu hoặc bất thường đường sinh dục. Tại nhà thuốc, mục tiêu không phải xác lập chẩn đoán cuối cùng mà là nhận diện kiểu điển hình, loại trừ nguy hiểm và chuyển khám đúng thời điểm.

Nguyên nhân, yếu tố liên quan và cơ chế

Thống kinh nguyên phát: nồng độ prostaglandin tại nội mạc tử cung tăng quanh thời điểm hành kinh, làm tăng co bóp cơ tử cung, giảm tưới máu tại chỗ và tạo cảm giác đau; buồn nôn, tiêu chảy hoặc đau đầu có thể đi kèm.

Thống kinh thứ phát: đau liên quan bệnh lý vùng chậu hoặc ngoài phụ khoa. Lạc nội mạc tử cung là nguyên nhân quan trọng cần nghĩ đến khi đau ảnh hưởng sinh hoạt, tăng dần, có đau khi quan hệ, đại tiện hoặc tiểu tiện theo chu kỳ.

Các yếu tố như thiếu ngủ, căng thẳng và hút thuốc có thể liên quan mức độ triệu chứng nhưng không đủ để quy kết là nguyên nhân duy nhất. Thuốc và dụng cụ tử cung cũng cần được hỏi vì có thể làm thay đổi kiểu chảy máu hoặc đau.

Triệu chứng và diễn tiến thường gặp

Triệu chứng và diễn tiến thường gặp
Triệu chứng hoặc dấu hiệuĐặc điểm gợi ýThời điểm hoặc diễn tiếnÝ nghĩa thực hành
Đau quặn vùng hạ vịCó thể lan lưng hoặc mặt trong đùiBắt đầu vài giờ trước hoặc khi ra kinhPhù hợp thống kinh nguyên phát nếu có tính chu kỳ
Đau kéo dài 8–72 giờMạnh nhất trong ngày đầu hoặc hai ngày đầuMỗi chu kỳCần đánh giá mức ảnh hưởng sinh hoạt
Buồn nôn, tiêu chảy, đau đầu hoặc mệtĐi kèm cơn đau và không có dấu hiệu nhiễm trùngQuanh đầu kỳ kinhCó thể do prostaglandin
Đau giảm khi chườm ấm hoặc dùng NSAID phù hợpĐáp ứng tương đối lặp lạiTrong vài giờ đầuHỗ trợ nhận định nhưng không loại trừ bệnh nền
Chu kỳ tương đối đều và không chảy máu bất thườngKhông có đau ngoài kỳ kinhHàng thángÍt gợi ý nguyên nhân thứ phát hơn

Tình trạng cần phân biệt và dấu hiệu gợi ý

Tình trạng cần phân biệt và dấu hiệu gợi ý
Tình trạng cần phân biệtDấu hiệu gợi ý hoặc phân biệtNguy cơ nếu bỏ sótHướng xử trí của Dược sĩ
Thai ngoài tử cungTrễ kinh, thử thai dương tính, đau một bên, ra máu, choáng hoặc đau vaiĐe dọa tính mạngCấp cứu ngay
Xoắn phần phụ hoặc vỡ nang buồng trứngĐau đột ngột dữ dội, thường một bên, buồn nôn hoặc nônThiếu máu buồng trứng hoặc xuất huyếtCấp cứu ngay
Viêm vùng chậuSốt, khí hư hôi hoặc mủ, đau khi quan hệ, đau bụng dưới không chỉ theo kỳ kinhNhiễm trùng và biến chứng sinh sảnKhám trong ngày
Viêm ruột thừa hoặc đau bụng ngoại khoaĐau khu trú tăng dần, sốt, chán ăn, phản ứng thành bụngNguy cơ thủng hoặc nhiễm trùngCấp cứu
Lạc nội mạc tử cungĐau ảnh hưởng sinh hoạt, tăng dần, đau sâu khi quan hệ, đau đại tiện hoặc tiểu tiện theo chu kỳBệnh mạn tính, giảm chất lượng sống và ảnh hưởng sinh sảnKhám phụ khoa sớm
Adenomyosis hoặc u xơ tử cungĐau mới tăng, rong kinh, cảm giác nặng vùng chậu, tử cung to khi khámThiếu máu và bệnh lý cấu trúcKhám phụ khoa
Nhiễm trùng tiết niệu hoặc sỏi niệuTiểu buốt, tiểu rắt, đau hông lưng, tiểu máuNhiễm trùng hoặc tắc nghẽnKhám trong ngày tùy mức độ
Rối loạn tiêu hóaĐau liên quan ăn uống hoặc đại tiện, không nhất quán với chu kỳCó thể cần đánh giá tiêu hóaChuyển khám nếu kéo dài hoặc có cờ đỏ
03

Khai thác, phân tầng nguy cơ và chuyển khám

Khai thác thông tin, phân tầng mức độ, phát hiện dấu hiệu cảnh báo và xác định thời điểm chuyển khám.

Câu hỏi khai thác và mục đích đánh giá

Câu hỏi khai thác và mục đích đánh giá
Câu hỏi cần khai thácMục đích đánh giáCâu trả lời hoặc dấu hiệu đáng loHướng xử trí tiếp theo
Bao nhiêu tuổi và có kinh từ khi nào?Xác định giai đoạn tuổi và thời điểm sau menarcheĐau ngay từ kỳ kinh đầu hoặc chưa có kinhChuyển khám
Ngày đầu kỳ kinh gần nhất là khi nào, chu kỳ có đều không?Đánh giá liên quan chu kỳ và khả năng mang thaiTrễ kinh hoặc chảy máu bất thườngThử thai hoặc chuyển khám
Có khả năng mang thai, quan hệ không bảo vệ hoặc thử thai dương tính không?Loại trừ biến chứng thai sớmCó khả năng mang thai kèm đau hoặc ra máuKhám cấp cứu hoặc trong ngày
Đau bắt đầu trước, trong hay sau khi ra kinh và kéo dài bao lâu?Phân biệt kiểu điển hình và không điển hìnhĐau ngoài kỳ, kéo dài quá 72 giờ hoặc tăng cuối kỳKhám sớm
Đau ở giữa bụng hay lệch một bên, có lan vai, lưng hoặc đùi không?Nhận diện thai ngoài tử cung, xoắn phần phụ và kiểu đau điển hìnhĐau lệch một bên dữ dội hoặc đau vaiCấp cứu
Mức đau từ 0 đến 10 và có nghỉ học, nghỉ làm, không đi lại được không?Phân loại mức độ và ảnh hưởng chức năngĐau rất nặng hoặc làm mất khả năng sinh hoạtHạ ngưỡng chuyển khám
Có sốt, rét run, khí hư hôi, tiểu buốt hoặc đau khi quan hệ không?Tìm nhiễm trùng vùng chậu và tiết niệuCó một trong các dấu hiệu trênKhám trong ngày
Lượng máu kinh có nhiều bất thường, thấm ướt băng liên tục hoặc có cục lớn không?Đánh giá mất máuChóng mặt, ngất hoặc ra máu rất nhiềuCấp cứu hoặc khám trong ngày
Có đau khi đại tiện hoặc tiểu tiện theo chu kỳ, đau sâu khi quan hệ không?Gợi ý lạc nội mạc tử cungCó và ảnh hưởng sinh hoạtKhám phụ khoa
Cơn đau mới xuất hiện hay có từ nhiều chu kỳ, có tăng dần không?Phân biệt nguyên phát và thứ phátMới xuất hiện hoặc tăng dầnKhám sớm
Đã dùng thuốc gì, liều bao nhiêu, dùng lúc nào và đáp ứng ra sao?Kiểm tra dùng đúng và tránh trùng hoạt chấtDùng quá liều, phối hợp nhiều NSAID hoặc không đáp ứngXử trí an toàn và chuyển khám khi cần
Có dị ứng aspirin hoặc NSAID, hen do thuốc, loét dạ dày, bệnh thận, gan, tim mạch hay rối loạn đông máu không?Sàng lọc chống chỉ định và thận trọngCó bệnh nền nguy cơKhông tự dùng NSAID, chuyển bác sĩ
Đang dùng thuốc chống đông, aspirin, corticosteroid, lợi tiểu, thuốc huyết áp hoặc thuốc cảm giảm đau nào không?Tìm tương tác và trùng thuốcCó tương tác đáng kể hoặc đa thuốcTra cứu và tham vấn bác sĩ
Có tiền sử gia đình lạc nội mạc tử cung, phẫu thuật vùng chậu hoặc nhiễm trùng vùng chậu không?Tăng nghi ngờ nguyên nhân thứ phátCó kèm triệu chứng không điển hìnhKhám phụ khoa
Phân tầng mức độ và nguy cơ

Nhẹ: đau 1–3/10, vẫn sinh hoạt bình thường, không nôn, không ra máu bất thường và không có cờ đỏ. Có thể ưu tiên chườm ấm, vận động nhẹ và theo dõi.

Trung bình: đau 4–6/10, giảm tập trung hoặc cần nghỉ ngắn nhưng vẫn uống được và đi lại được. Có thể cân nhắc một thuốc giảm đau phù hợp sau khi sàng lọc nguy cơ.

Nặng: đau 7–10/10, không thể học hoặc làm việc, đau đột ngột, nôn nhiều, ngất, choáng hoặc kèm chảy máu, sốt, khí hư bất thường. Không coi đây là mức tự xử trí thông thường; cần chuyển khám theo mức khẩn cấp.

Dấu hiệu cảnh báo cần chuyển khám

Dấu hiệu cảnh báo cần chuyển khám
Dấu hiệu cảnh báoNguy cơ có thể liên quanMức độ khẩn cấpHướng xử trí
Đau dữ dội đột ngột hoặc tăng nhanh, đặc biệt lệch một bênThai ngoài tử cung, xoắn phần phụ, vỡ nang hoặc đau bụng ngoại khoaCấp cứu ngayChuyển khoa cấp cứu
Trễ kinh, thử thai dương tính hoặc có khả năng mang thai kèm đau hay ra máuBiến chứng thai sớm, đặc biệt thai ngoài tử cungCấp cứu ngay hoặc khám trong ngàyKhông dùng thuốc để trì hoãn đánh giá
Ngất, choáng, da lạnh, khó thở, đau vai, yếu nhiều hoặc mạch nhanhMất máu trong hoặc huyết động không ổn địnhCấp cứu ngayGọi 115
Bụng cứng, phản ứng thành bụng, đau khu trú hố chậu phải hoặc đau tăng khi di chuyểnViêm ruột thừa hoặc bệnh ngoại khoaCấp cứu ngayKhông tiếp tục cắt liều
Sốt, rét run, khí hư hôi hoặc mủ, đau khi quan hệViêm vùng chậu hoặc nhiễm trùngKhám trong ngàyChuyển sản phụ khoa hoặc cấp cứu tùy toàn trạng
Ra máu âm đạo rất nhiều, thấm ướt băng liên tục, cục máu lớn kèm chóng mặt hoặc ngấtXuất huyết bất thường và thiếu máuCấp cứu ngay hoặc khám trong ngàyĐánh giá huyết động
Nôn liên tục, không uống được, tiểu ít hoặc dấu mất nướcMất nước hoặc bệnh nặng hơn thống kinh đơn thuầnKhám trong ngàyBù dịch theo cơ sở y tế
Đau xuất hiện ngay từ kỳ kinh đầu hoặc đau tăng dần qua các chu kỳBất thường đường sinh dục hoặc thống kinh thứ phátĐặt lịch khám sớmKhám phụ khoa
Đau ngoài kỳ kinh, kéo dài sau khi hết kinh hoặc đau vùng chậu mạn tínhLạc nội mạc tử cung, adenomyosis, u xơ hoặc nguyên nhân khácĐặt lịch khám sớmKhám phụ khoa
Đau sâu khi quan hệ, đau đại tiện hoặc tiểu tiện theo chu kỳ, tiểu máu theo chu kỳLạc nội mạc tử cung sâu hoặc bệnh tiết niệuKhám sớmChuyển phụ khoa hoặc chuyên khoa phù hợp
Không đáp ứng sau dùng đúng NSAID hoặc liệu pháp phù hợp trong 1–2 chu kỳ, hoặc tái phát ngày càng nặngChẩn đoán chưa đúng hoặc nguyên nhân thứ phátKhám trong 24–48 giờ hoặc đặt lịch sớmKhông tự tăng liều
Đau hoặc ra máu ở người sau mãn kinhBệnh lý phụ khoa cần loại trừKhám trong ngày hoặc sớm tùy mức độKhông tự xử trí

Chỉ định và thời điểm chuyển khám

Chỉ định và thời điểm chuyển khám
Tiêu chí chuyển khámMức độ khẩn cấpThời điểm chuyểnCơ sở y tế phù hợp
Ngất, choáng, đau vai, đau một bên dữ dội, bụng cứng hoặc nghi thai ngoài tử cungNgay lập tứcKhoa cấp cứuGọi 115 nếu không ổn định
Sốt, khí hư mủ hoặc hôi, đau khi quan hệ, nghi viêm vùng chậuTrong ngàySản phụ khoa hoặc cấp cứuKhông trì hoãn bằng kháng sinh tự mua
Ra máu rất nhiều hoặc có dấu thiếu máu cấpTrong ngày hoặc ngay lập tứcCấp cứu hoặc sản phụ khoaTheo dõi ý thức và huyết động
Đau mới xuất hiện, tăng dần, đau ngoài kỳ kinh, đau khi đại tiện hoặc tiểu tiện theo chu kỳĐặt lịch sớmPhụ khoaCân nhắc lạc nội mạc tử cung và bệnh cấu trúc
Người 17 tuổi trở xuống có dấu hiệu nghi lạc nội mạc tử cung hoặc không đáp ứng điều trị phù hợpĐặt lịch sớmPhụ khoa vị thành niên hoặc trung tâm chuyên khoaKhông bình thường hóa cơn đau ảnh hưởng sinh hoạt
Không đáp ứng sau 1–2 chu kỳ dùng đúng lựa chọn ban đầu hoặc cần thuốc hầu hết các chu kỳTrong 24–48 giờ đến vài tuần tùy mức độPhụ khoa hoặc bác sĩ gia đìnhĐánh giá chẩn đoán và kế hoạch dài hạn
Có thai, cho con bú kèm bệnh nền phức tạp, suy thận, suy gan, loét tiêu hóa, chống đông hoặc đa thuốcTrước khi dùng thuốcBác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàngCá thể hóa lựa chọn và liều
04

Ra quyết định và hướng xử trí

Lựa chọn hướng xử trí theo tình huống, ưu tiên an toàn và tránh áp dụng một công thức thuốc cố định.

Mục tiêu tư vấn và xử trí ban đầu

  • Giảm đau đủ để người bệnh trở lại sinh hoạt, học tập hoặc làm việc
  • Giảm buồn nôn, tiêu chảy hoặc khó chịu đi kèm khi liên quan prostaglandin
  • Dùng một lựa chọn thuốc phù hợp với liều thấp nhất có hiệu quả và thời gian ngắn nhất
  • Tránh trùng NSAID, trùng paracetamol và tránh phối hợp không có căn cứ
  • Phát hiện sớm thai kỳ, nhiễm trùng, xuất huyết, đau bụng ngoại khoa và thống kinh thứ phát
  • Thiết lập mốc đánh giá lại trong kỳ kinh hiện tại và các chu kỳ kế tiếp
  • Chuyển khám khi triệu chứng không điển hình, không đáp ứng hoặc ảnh hưởng chất lượng sống kéo dài
Nguyên tắc tư vấn và xử trí ban đầu

Biện pháp nền tảng gồm giải thích đúng về thống kinh, chườm ấm, vận động nhẹ nếu chịu được, nghỉ ngơi và ghi nhật ký đau–chảy máu. Thuốc chỉ được cân nhắc sau khi loại trừ cờ đỏ và rà soát thai kỳ, dị ứng, bệnh nền và thuốc đang dùng.

NSAID là lựa chọn hàng đầu cho nhiều trường hợp thống kinh nguyên phát vì tác động lên tổng hợp prostaglandin. Chọn một NSAID phù hợp, dùng sớm khi đau bắt đầu hoặc trước kỳ kinh dự kiến nếu chu kỳ đều và người bệnh đã được hướng dẫn; không phối hợp hai NSAID.

Paracetamol có thể cân nhắc khi NSAID không phù hợp hoặc người bệnh chỉ đau nhẹ, nhưng không nên mặc định phối hợp. Thuốc nội tiết có hiệu quả nhưng thuộc kế hoạch điều trị cá thể hóa của bác sĩ, cần đánh giá chống chỉ định và nhu cầu tránh thai.

Đánh giá lại sớm trong kỳ kinh. Nếu đau không cải thiện, tăng dần, kéo dài ngoài 72 giờ hoặc ảnh hưởng sinh hoạt qua nhiều chu kỳ, cần chuyển khám thay vì tự tăng liều hay thêm thuốc.

Quy trình quyết định hướng xử trí

Bước 1. Loại trừ tình trạng cấp cứu

Hỏi khả năng mang thai, đau một bên, đau vai, ngất, choáng, sốt, khí hư bất thường, ra máu nhiều, nôn liên tục và dấu bụng ngoại khoa. Có bất kỳ dấu hiệu nặng nào thì dừng xử trí tại nhà thuốc và chuyển cấp cứu hoặc khám trong ngày.

Bước 2. Nhận diện kiểu đau

Nếu đau quặn hạ vị bắt đầu ngay trước hoặc cùng kỳ kinh, kéo dài không quá 72 giờ, lặp lại tương tự và không có dấu hiệu bất thường, có thể phù hợp thống kinh nguyên phát. Đau mới xuất hiện, tăng dần, ngoài kỳ hoặc kèm đau khi quan hệ, đại tiện, tiểu tiện gợi ý nguyên nhân thứ phát.

Bước 3. Rà soát nguy cơ dùng thuốc

Kiểm tra dị ứng aspirin hoặc NSAID, hen do NSAID, loét hoặc xuất huyết tiêu hóa, bệnh thận, gan, tim mạch, tăng huyết áp, chống đông, aspirin, corticosteroid, lợi tiểu, thai kỳ và thuốc giảm đau đang dùng.

Bước 4. Chọn xử trí

  • Nếu đau nhẹ và NSAID không phù hợp: cân nhắc paracetamol theo nhãn, kết hợp chườm ấm.
  • Nếu đau nhẹ đến trung bình, không có chống chỉ định: chọn một NSAID theo nhãn và dùng sớm.
  • Nếu có nguy cơ tiêu hóa, thận, tim mạch, thai kỳ hoặc tương tác: không tự chọn NSAID; tham vấn bác sĩ.
  • Không dùng corticoid, thuốc giãn cơ, kháng sinh, cao ích mẫu hoặc thực phẩm bổ sung như công thức mặc định.

Bước 5. Theo dõi và chuyển khám

Đánh giá đáp ứng trong 1–2 giờ, trong 24 giờ và sau kỳ kinh. Chuyển khám nếu đau không giảm đáng kể, kéo dài quá 48–72 giờ, xuất hiện cờ đỏ hoặc tái diễn ảnh hưởng sinh hoạt dù đã dùng đúng trong 1–2 chu kỳ.

Hướng xử trí theo từng tình huống

Hướng xử trí theo từng tình huống
Tình huống người bệnhHướng xử trí đề xuấtĐiều kiện áp dụngĐiểm cần kiểm tra an toànKhi nào phải chuyển khám
Đau nhẹ, kiểu điển hình, không bệnh nềnChườm ấm và cân nhắc paracetamol hoặc một NSAID theo nhãnKhông có cờ đỏ và không mang thaiKhông trùng hoạt chất, đặt mốc đánh giá 1–2 giờChuyển khám nếu đau tăng hoặc kéo dài quá 72 giờ
Đau trung bình, chu kỳ đều, đã từng đáp ứng NSAIDChọn một NSAID và dùng sớm khi bắt đầu đauKhông loét tiêu hóa, bệnh thận, bệnh tim, dị ứng NSAID hoặc tương tácDùng liều thấp nhất có hiệu quả, không phối hợp NSAIDChuyển khám nếu không cải thiện trong 24 giờ
Đang dùng warfarin hoặc có tiền sử xuất huyết tiêu hóaKhông tự dùng NSAIDCần bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng đánh giáNguy cơ chảy máu cao, rà soát cả paracetamol dùng kéo dàiChuyển bác sĩ trước khi dùng
Đau không đáp ứng sau hai chu kỳ dùng đúngKhông tăng liều hoặc thêm thuốcKiểm tra tuân thủ và dấu hiệu thống kinh thứ phátGhi nhật ký đau, lượng máu và triệu chứng kèmKhám phụ khoa sớm
Trễ kinh, đau một bên và ra máuKhông tiếp tục cắt liềuNghi biến chứng thai sớmKhông cho NSAID để trì hoãn đánh giáCấp cứu ngay
05

Lựa chọn thuốc và kiểm tra an toàn

Rà soát lựa chọn thuốc, liều dùng, chống chỉ định, tương tác và giới hạn sử dụng theo từng người bệnh.

Lựa chọn thuốc hoặc biện pháp theo người bệnh

Lựa chọn thuốc hoặc biện pháp theo người bệnh
Thuốc, hoạt chất hoặc biện phápVai trò trong xử tríKhi có thể cân nhắcKhi không nên sử dụngLưu ý tư vấn và theo dõi
IbuprofenNSAID giảm tổng hợp prostaglandin, thường là lựa chọn đầu tayĐau bụng kinh nguyên phát nhẹ đến trung bình, không có chống chỉ địnhDị ứng NSAID, nguy cơ xuất huyết tiêu hóa cao, bệnh thận nặng, thai từ 20 tuần trở lên nếu không có chỉ định bác sĩChọn một NSAID, dùng liều thấp nhất có hiệu quả
Naproxen natriNSAID có thời gian tác dụng dài hơn ibuprofenCó thể cân nhắc khi cần khoảng cách liều dài và sản phẩm phù hợp được phép dùngCùng chống chỉ định và thận trọng của NSAID; không phối hợp ibuprofen hoặc diclofenacKiểm tra hàm lượng, nhãn và tình trạng pháp lý tại Việt Nam
Paracetamol (acetaminophen)Giảm đau, không phải thuốc chống viêmĐau nhẹ hoặc khi NSAID không phù hợpBệnh gan nặng, uống rượu nhiều, đang dùng sản phẩm khác chứa paracetamolKhông vượt tổng liều từ mọi nguồn
Thuốc tránh thai nội tiết hoặc progestinỨc chế rụng trứng và giảm đau theo chu kỳĐau tái diễn, cần kế hoạch điều trị dài hạn hoặc có nhu cầu tránh thaiCó chống chỉ định nội tiết hoặc chưa được bác sĩ đánh giáThuốc kê đơn, lựa chọn cá thể hóa
TENS tần số cao hoặc chườm ấmBiện pháp bổ trợ không dùng thuốcKhông dùng được thuốc hoặc muốn phối hợp biện pháp nền tảngDa tổn thương, giảm cảm giác hoặc chống chỉ định thiết bịBằng chứng hỗ trợ có mức chắc chắn khác nhau
Thuốc giãn cơ, corticoid, kháng sinh, cao ích mẫu và bổ sung vitaminKhông phải lựa chọn mặc định cho thống kinh nguyên phátChỉ khi có chỉ định riêng và bằng chứng phù hợpKhông dùng như combo chung tại nhà thuốcTránh thay thế đánh giá nguyên nhân thứ phát

Liều theo nguồn tham chiếu và cách sử dụng

Liều theo nguồn tham chiếu và cách sử dụng
Thuốc hoặc hoạt chấtĐối tượng áp dụngLiều theo nguồn tham chiếuCách và đường dùngThời điểm sử dụngThời gian sử dụngNhãn hoặc chuyên khảo tham chiếu
Ibuprofen 200 mgNgười lớn và trẻ từ 12 tuổi200 mg mỗi 4–6 giờ; nếu một liều không đáp ứng có thể dùng 400 mg; tối đa 1.200 mg trong 24 giờ theo nhãn OTCUốngDùng khi bắt đầu đau, có thể dùng cùng thức ăn hoặc sữa nếu kích ứng dạ dàyThường 1–3 ngày đầu kỳ kinh, đánh giá lại sớmDailyMed nhãn OTC ibuprofen 200 mg, cập nhật 2026
Naproxen natri 220 mgNgười lớn và trẻ từ 12 tuổi220 mg mỗi 8–12 giờ; liều đầu có thể 440 mg trong giờ đầu; tối đa 660 mg trong 24 giờ theo nhãn OTCUống với một cốc nước đầyDùng khi bắt đầu đauThường 1–3 ngày đầu kỳ kinh, không kéo dài nếu chưa đánh giáDailyMed nhãn OTC naproxen natri 220 mg, cập nhật 2025
Paracetamol 500 mgNgười lớn và trẻ từ 12 tuổi1.000 mg mỗi 6 giờ khi cần; tối đa 3.000 mg trong 24 giờ theo nhãn sản phẩm được trích dẫnUốngDùng khi đau, kiểm tra tất cả sản phẩm chứa paracetamolDùng ngắn ngày; không quá 10 ngày nếu không có chỉ định bác sĩ, nhưng đau bụng kinh cần đánh giá sớm hơnDailyMed nhãn acetaminophen 500 mg, cập nhật 2026
Thuốc nội tiếtNgười đã được bác sĩ đánh giáLiều theo sản phẩm, chống chỉ định và kế hoạch điều trị cá thể hóaĐường dùng tùy chế phẩmDùng theo đơnTheo lịch bác sĩHướng dẫn SOGC, NICE và nhãn thuốc tương ứng

Chống chỉ định và trường hợp không sử dụng

Chống chỉ định và trường hợp không sử dụng
Thuốc hoặc nhóm thuốcChống chỉ định hoặc trường hợp không dùngNguy cơ chínhHướng xử trí
NSAIDTiền sử phản ứng dị ứng nặng với aspirin hoặc NSAID, hoặc dùng ngay trước hay sau phẫu thuật bắc cầu động mạch vànhPhản vệ, co thắt phế quản hoặc biến cố tim mạchKhông dùng, chọn phương án khác và chuyển bác sĩ khi cần
NSAIDXuất huyết tiêu hóa đang tiến triển hoặc tiền sử xuất huyết nặng liên quan NSAIDChảy máu tái phátKhông tự dùng, chuyển bác sĩ
NSAIDSuy thận nặng, suy tim mất bù hoặc tình trạng mất nước đáng kểTổn thương thận và giữ dịchKhông tự dùng, đánh giá y tế
NSAIDThai từ 20 tuần trở lên nếu không có chỉ định rõ của bác sĩ; đặc biệt tránh từ 30 tuầnThiểu ối, tổn thương thận thai và đóng sớm ống động mạchKhông tự dùng
ParacetamolDị ứng paracetamol hoặc thành phần sản phẩmPhản ứng dị ứng hoặc da nặngKhông dùng
ParacetamolĐang dùng sản phẩm khác chứa paracetamolQuá liều tích lũy và độc ganKhông phối hợp
Thuốc nội tiếtChống chỉ định phụ thuộc loại thuốc, gồm một số tình trạng huyết khối, migraine có aura, bệnh gan hoặc ung thư nhạy hormoneBiến cố nghiêm trọngChỉ dùng sau đánh giá và kê đơn

Thận trọng và yếu tố cần rà soát

Thận trọng và yếu tố cần rà soát
Thuốc hoặc nhóm thuốcĐối tượng hoặc tình trạng cần lưu ýNguy cơ chínhCách xử lý
NSAIDNgười từ 60 tuổi, tiền sử loét dạ dày, khó tiêu hoặc uống rượu thường xuyênTăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóaTránh tự dùng hoặc dùng thời gian ngắn nhất sau tư vấn
NSAIDTăng huyết áp, bệnh tim, tiền sử đột quỵ hoặc phùGiữ nước và tăng nguy cơ biến cố tim mạchCân nhắc phương án khác, theo dõi huyết áp
NSAIDHen, đặc biệt từng khò khè sau aspirin hoặc NSAIDCo thắt phế quảnKhông dùng nếu có tiền sử phản ứng; ngừng và cấp cứu nếu khó thở
NSAIDĐang mất nước, nôn, tiêu chảy, dùng lợi tiểu hoặc thuốc tác động hệ renin–angiotensinTổn thương thận cấpBù nước phù hợp và tham vấn bác sĩ trước dùng
ParacetamolBệnh gan, suy dinh dưỡng, cân nặng thấp hoặc uống rượu nhiềuĐộc gan ở liều thấp hơn thông thườngCần bác sĩ xác định liều tối đa
ParacetamolDùng lặp lại nhiều ngày cùng warfarinCó thể tăng INR và chảy máuTheo dõi và tham vấn bác sĩ
Mọi thuốcNgười mang thai, cho con bú, vị thành niên có đau không điển hình hoặc người đa bệnh lýNguy cơ chẩn đoán sai và tác dụng phụHạ ngưỡng chuyển khám

Tác dụng không mong muốn và cách xử trí

Tác dụng không mong muốn và cách xử trí
Thuốc hoặc nhóm thuốcTác dụng không mong muốnMức độ hoặc tần suấtTư vấn hoặc hướng xử trí
NSAIDĐau thượng vị, ợ nóng, buồn nônThường gặpDùng liều thấp nhất, có thể dùng cùng thức ăn nếu khó chịu; ngừng nếu đau bụng kéo dài
NSAIDChóng mặt, giữ nước hoặc tăng huyết ápCó thể có ý nghĩa ở người nguy cơTránh lái xe nếu chóng mặt, theo dõi phù và huyết áp
NSAIDNôn ra máu, đi ngoài phân đen, ngất hoặc đau ngựcNghiêm trọngNgừng thuốc và cấp cứu
NSAIDMày đay, phù mặt, khò khè hoặc sốcNghiêm trọngNgừng thuốc và cấp cứu
ParacetamolBuồn nôn hoặc khó chịu nhẹThường không nghiêm trọngTheo dõi và ngừng nếu kéo dài
ParacetamolBan đỏ, phồng rộp, tổn thương da hoặc niêm mạcHiếm nhưng nghiêm trọngNgừng thuốc và khám cấp cứu
ParacetamolĐau hạ sườn phải, vàng da, lú lẫn sau dùng quá liềuNghi độc ganCấp cứu ngay, không chờ triệu chứng

Tương tác thuốc cần rà soát

Tương tác thuốc cần rà soát
Thuốc hoặc hoạt chất đang cân nhắcThuốc hoặc nhóm thuốc tương tácHậu quả lâm sàngMức độ cần lưu ýCách xử lý
Ibuprofen hoặc naproxenWarfarin và thuốc chống đông đường uốngTăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa và toàn thânNặngTránh tự dùng, tham vấn bác sĩ
Ibuprofen hoặc naproxenAspirin chống kết tập tiểu cầuTăng chảy máu; ibuprofen có thể làm giảm tác dụng chống kết tập của aspirin tùy thời điểm dùngCó ý nghĩa lâm sàngKhông tự sắp khoảng cách dùng, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng
Ibuprofen hoặc naproxenCorticosteroid, SSRI hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu khácTăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóaTrung bình đến nặngCân nhắc phương án khác và bảo vệ dạ dày theo bác sĩ
Ibuprofen hoặc naproxenACEI, ARB và lợi tiểuGiảm tác dụng hạ áp và tăng nguy cơ tổn thương thận, nhất là khi mất nướcCó ý nghĩaTránh tự dùng kéo dài, theo dõi thận và huyết áp
NSAIDNSAID khác kể cả thuốc cảm hoặc giảm đau phối hợpCộng gộp độc tính tiêu hóa, thận và tim mạchNặngKhông phối hợp
ParacetamolSản phẩm khác chứa paracetamolQuá liều và độc ganNặngKiểm tra nhãn và cộng tổng liều
ParacetamolWarfarin khi dùng liều cao lặp lại nhiều ngàyCó thể tăng INRCó ý nghĩa khi dùng kéo dàiTham vấn bác sĩ và theo dõi INR

Phối hợp thuốc cần tránh

Phối hợp thuốc cần tránh
Phối hợp cần tránhNguy cơ lâm sàngLý do hoặc hậu quảHướng xử trí hoặc phương án thay thế
Ibuprofen + naproxen hoặc diclofenac hoặc mefenamic acidXuất huyết tiêu hóa, tổn thương thận và biến cố tim mạchTrùng nhóm NSAID không tăng lợi ích tương xứngChỉ chọn một NSAID
NSAID + thuốc chống đông hoặc nhiều thuốc chống kết tập tiểu cầuChảy máu nặngTác dụng cộng gộp trên cầm máu và niêm mạc tiêu hóaKhông tự dùng, chuyển bác sĩ
Paracetamol + thuốc cảm hoặc giảm đau phối hợp có paracetamolQuá liều không nhận biếtTrùng hoạt chấtĐọc nhãn và cộng tổng liều
Paracetamol liều cao + uống nhiều rượuĐộc ganGiảm dự trữ glutathione và tăng chất chuyển hóa độcTránh phối hợp và tham vấn bác sĩ
NSAID + mất nước rõ hoặc bộ ba ACEI/ARB + lợi tiểuTổn thương thận cấpGiảm tưới máu thậnTránh tự dùng, đánh giá chức năng thận
Corticoid hoặc thuốc giãn cơ + NSAID như combo đau bụng kinhTăng tác dụng phụ mà không phải phác đồ chuẩnThiếu chỉ định và nguy cơ che lấp bệnhKhông dùng mặc định

Thời gian dùng, giới hạn tự chăm sóc và mốc đánh giá lại

Thời gian dùng, giới hạn tự chăm sóc và mốc đánh giá lại
Thuốc hoặc biện phápThời gian sử dụng thông thườngGiới hạn trước khi đánh giá lạiHướng xử trí khi vượt mốc
IbuprofenThường dùng trong 1–3 ngày đầu kỳ kinhĐánh giá lại trong 24 giờ và sau 48–72 giờChuyển khám nếu cần tiếp tục hoặc đau tăng
Naproxen natriThường dùng trong 1–3 ngày đầu kỳ kinhĐánh giá lại trong 24 giờ và sau 48–72 giờKhông kéo dài hoặc lặp lại liều cao qua nhiều chu kỳ nếu chưa đánh giá
ParacetamolDùng ngắn ngày trong giai đoạn đauĐánh giá lại trong 24 giờ; nhãn tham khảo không dùng quá 10 ngày nếu không có bác sĩĐau bụng kinh kéo dài hoặc tái diễn cần khám sớm hơn giới hạn nhãn
Chườm ấmCó thể lặp lại từng đợt 15–20 phútKiểm tra da sau mỗi đợtDừng nếu bỏng rát, tê hoặc đỏ kéo dài
TENSDùng theo hướng dẫn thiết bị và nhân viên y tếĐánh giá sau mỗi buổiDừng nếu kích ứng da, đau tăng hoặc có chống chỉ định thiết bị
Phân loại kê đơn, không kê đơn và giới hạn tư vấn

Tại Việt Nam, phân loại OTC hoặc kê đơn phải căn cứ Danh mục thuốc không kê đơn hiện hành, hàm lượng, dạng bào chế, đường dùng và nhãn đã được cơ quan quản lý phê duyệt. Thông tư 07/2017/TT-BYT đã được sửa đổi và hết hiệu lực một phần từ năm 2025, vì vậy Dược sĩ cần kiểm tra văn bản cập nhật và hồ sơ sản phẩm cụ thể.

Paracetamol và một số chế phẩm NSAID có thể có dạng không kê đơn, nhưng không được suy diễn tình trạng OTC từ nhãn nước ngoài hoặc từ hoạt chất chung. Sản phẩm đang ghi thuốc kê đơn trên nhãn phải cấp phát theo đơn. Thuốc nội tiết, thuốc kê đơn và các chế phẩm có chỉ định chuyên khoa chỉ dùng theo bác sĩ.

06

Tư vấn, chăm sóc hỗ trợ và phòng ngừaHướng dẫn chăm sóc hỗ trợ, sử dụng thuốc an toàn và phòng ngừa tái phát hoặc làm nặng triệu chứng.

Tư vấn, chăm sóc hỗ trợ và phòng ngừa

Biện pháp chăm sóc không dùng thuốc

Biện pháp chăm sóc không dùng thuốc
Biện phápCách thực hiệnLợi ích dự kiếnGiới hạn và lưu ý an toàn
Chườm ấm vùng hạ vịDùng túi chườm hoặc miếng dán ấm, bọc lớp vải, 15–20 phút mỗi lầnCó thể giảm đau và thư giãn cơTránh nhiệt quá cao, không dùng trên da giảm cảm giác hoặc tổn thương
Vận động nhẹ và tập thể dục đều đặnĐi bộ, giãn cơ hoặc bài tập phù hợp khả năngCó thể cải thiện triệu chứng và chức năngDừng nếu đau tăng, chóng mặt hoặc có cờ đỏ
Nghỉ ngơi và ngủ đủSắp xếp thời gian nghỉ, giảm hoạt động gắng sức trong lúc đau nặngHỗ trợ phục hồi và giảm căng thẳngKhông dùng nghỉ ngơi để trì hoãn khám khi đau bất thường
Nhật ký kinh nguyệt và triệu chứngGhi ngày bắt đầu, mức đau, lượng máu, thuốc đã dùng và đáp ứngGiúp nhận diện xu hướng và hỗ trợ bác sĩKhông thay thế chẩn đoán
TENS tần số caoDùng thiết bị đúng hướng dẫn, đặt điện cực theo tài liệu chuyên mônCó thể là biện pháp bổ trợ khi không dùng được thuốcBằng chứng có mức chắc chắn thấp hơn; tránh khi có chống chỉ định thiết bị
Ăn uống và bù nước hợp lýUống đủ nước, ăn nhẹ nếu buồn nônGiảm khó chịu và tránh mất nướcKhông có chế độ ăn nào thay thế điều trị hoặc bảo đảm hết đau
Châm cứu hoặc bổ sung gừngChỉ cân nhắc như biện pháp bổ trợ sau tư vấnMột số hướng dẫn ghi nhận bằng chứng còn hạn chế hoặc không đồng nhấtKhông thay thế đánh giá nguyên nhân thứ phát, lưu ý tương tác và chất lượng sản phẩm

Hướng dẫn sử dụng và tư vấn cho người bệnh

Dược sĩ cần giải thích rằng đau bụng kinh thường liên quan prostaglandin nhưng không phải mọi cơn đau quanh kỳ kinh đều là thống kinh nguyên phát. Hỏi riêng tư về khả năng mang thai, tình dục, lượng máu, khí hư và đau khi quan hệ, đại tiện hoặc tiểu tiện.

Khi dùng thuốc, chọn một phương án, dùng đúng hàm lượng trên nhãn, không tự tăng liều và không phối hợp hai NSAID. Kiểm tra thuốc cảm, đau đầu hoặc thuốc phối hợp để tránh trùng paracetamol hay NSAID. Nếu khó chịu dạ dày với NSAID có thể dùng cùng thức ăn, nhưng điều này không loại bỏ nguy cơ xuất huyết.

Ngừng thuốc và đi khám ngay nếu nổi mề đay, phù mặt, khó thở, nôn ra máu, phân đen, đau ngực, ngất, đau một bên dữ dội, sốt, khí hư hôi, thử thai dương tính hoặc ra máu nhiều. Đánh giá lại trong 1–2 giờ và trong 24 giờ; nếu không cải thiện, không tự thêm thuốc.

Phòng ngừa tái phát và điều cần tránh

Phòng ngừa tái phát và điều cần tránh
Yếu tố hoặc hành viKhuyến cáo phòng ngừaLý doĐối tượng cần lưu ý
Dùng thuốc quá muộn khi đau đã rất nặngVới chu kỳ đều và đã xác định kiểu đau, có thể dùng sớm khi bắt đầu đau theo hướng dẫnNSAID hiệu quả hơn khi dùng sớmChỉ áp dụng khi không có chống chỉ định
Phối hợp nhiều thuốc giảm đauChỉ chọn một NSAID và kiểm tra trùng paracetamolGiảm nguy cơ xuất huyết, độc thận và độc ganNgười dùng nhiều thuốc cần rà soát kỹ
Bình thường hóa đau làm nghỉ học hoặc nghỉ làmGhi nhận ảnh hưởng chất lượng sống và chuyển khám nếu tái diễnCó thể bỏ sót lạc nội mạc tử cungĐặc biệt lưu ý vị thành niên
Uống rượu trong lúc dùng paracetamol hoặc NSAIDTránh hoặc hạn chế theo tư vấn y tếTăng nguy cơ độc gan và xuất huyết tiêu hóaNgười uống rượu thường xuyên cần bác sĩ đánh giá
Tự dùng kháng sinh, corticoid hoặc thuốc nội tiếtKhông dùng nếu chưa có chẩn đoán và chỉ địnhCó thể che lấp triệu chứng và gây tác dụng phụChuyển bác sĩ
Không theo dõi chu kỳ và lượng máuDùng lịch hoặc ứng dụng để ghi lạiGiúp phát hiện thay đổi bất thườngBảo đảm quyền riêng tư dữ liệu
07

Lưu ý theo từng nhóm người bệnhĐiều chỉnh tư vấn theo tuổi, thai kỳ, chức năng gan thận, bệnh đồng mắc và khả năng lái xe.

Lưu ý theo từng nhóm người bệnh

Lưu ý khi tư vấn cho trẻ em

Đau bụng kinh chỉ được xem xét ở trẻ đã có kinh. Ở vị thành niên, cần cách hỏi riêng tư, tôn trọng, đánh giá khả năng mang thai khi phù hợp và chú ý ảnh hưởng đến học tập. Đau có thể bắt đầu trong 6–12 tháng sau kỳ kinh đầu, nhưng đau ngay từ kỳ đầu, đau tăng dần hoặc không đáp ứng cần đánh giá bất thường đường sinh dục và lạc nội mạc tử cung.

Liều thuốc phải theo tuổi, cân nặng và nhãn sản phẩm. Các liều OTC được nêu chỉ áp dụng từ 12 tuổi trở lên theo nhãn tham khảo; trẻ dưới 12 tuổi không được tự nội suy liều người lớn. Chuyển khám sớm khi đau nặng, ra máu nhiều, ngất, sốt, trễ kinh hoặc phải nghỉ học thường xuyên.

Lưu ý khi tư vấn cho người cao tuổi

Đau bụng kinh không phải tình trạng điển hình ở người sau mãn kinh. Đau vùng chậu hoặc chảy máu sau mãn kinh cần được bác sĩ đánh giá thay vì tự dùng thuốc. Ở người lớn tuổi còn kinh, ngưỡng chuyển khám thấp hơn vì nguy cơ bệnh cấu trúc, bệnh tim mạch, thận, tiêu hóa và đa thuốc cao hơn.

NSAID làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, tổn thương thận, giữ dịch và biến cố tim mạch, đặc biệt từ 60 tuổi trở lên. Rà soát chống đông, aspirin, thuốc huyết áp và lợi tiểu; dùng liều thấp nhất trong thời gian ngắn nhất nếu được phép.

Sử dụng trong thai kỳ và cho con bú

Thai kỳ: đau bụng và ra máu ở người có khả năng mang thai phải ưu tiên loại trừ thai ngoài tử cung. Không tự dùng NSAID từ tuần 20 trở đi nếu không có chỉ định bác sĩ; từ khoảng 30 tuần nguy cơ đóng sớm ống động mạch thai tăng. Paracetamol có thể là lựa chọn giảm đau được cân nhắc trong thai kỳ nhưng vẫn cần dùng liều thấp nhất có hiệu quả và xác nhận với nhân viên y tế.

Cho con bú: ibuprofen có nồng độ rất thấp trong sữa và được LactMed xem là lựa chọn ưu tiên trong nhiều tình huống giảm đau. Tuy vậy, cần xem tuổi và tình trạng trẻ, bệnh nền của mẹ, liều và thời gian dùng; không kết luận an toàn tuyệt đối và không dùng để trì hoãn đánh giá cờ đỏ.

Điều chỉnh lựa chọn ở người suy gan hoặc suy thận

Suy thận: NSAID có thể giảm tưới máu thận và gây tổn thương thận cấp, nhất là khi mất nước, dùng lợi tiểu, ACEI hoặc ARB. Tránh tự dùng ở suy thận trung bình–nặng hoặc khi chức năng thận không rõ; chuyển bác sĩ để chọn thuốc và liều.

Suy gan: paracetamol có nguy cơ độc gan khi quá liều, dùng cùng nhiều sản phẩm chứa paracetamol, uống rượu nhiều hoặc có bệnh gan. Không tự áp dụng liều tối đa thông thường cho người suy gan, cân nặng thấp hoặc suy dinh dưỡng. NSAID cũng cần thận trọng ở xơ gan do nguy cơ thận, chảy máu và giữ dịch.

Bệnh đồng mắc, đa thuốc và nguy cơ tương tác

Người có loét hoặc xuất huyết tiêu hóa, bệnh thận, suy tim, tăng huyết áp khó kiểm soát, tiền sử đột quỵ, hen do aspirin/NSAID hoặc rối loạn đông máu không nên tự dùng NSAID. Đái tháo đường kèm bệnh thận và tình trạng mất nước làm tăng nguy cơ tổn thương thận.

Rà soát thuốc chống đông, aspirin, thuốc chống kết tập tiểu cầu, corticosteroid, SSRI, ACEI, ARB, lợi tiểu và mọi thuốc cảm–giảm đau phối hợp. Không áp dụng khoảng cách giờ chung cho tương tác aspirin–ibuprofen hoặc tự đổi thuốc chống đông; cần bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng đánh giá.

Ảnh hưởng đến sự tỉnh táo, lái xe và vận hành máy

Ibuprofen và naproxen có thể gây chóng mặt ở một số người. Nếu chóng mặt, buồn ngủ, nhìn mờ hoặc giảm tập trung, không lái xe, đi xe máy hoặc vận hành máy cho đến khi hết triệu chứng. Paracetamol đơn chất thường ít ảnh hưởng, nhưng cần kiểm tra sản phẩm phối hợp vì có thể chứa kháng histamin hoặc hoạt chất gây buồn ngủ.

08

Theo dõi và đánh giá lại

Đặt mốc theo dõi rõ ràng, nhận diện thất bại xử trí và không tự tăng liều hoặc phối hợp thêm thuốc.

Thời gian bắt đầu tác dụng dự kiếnTác dụng giảm đau của NSAID hoặc paracetamol thường được đánh giá trong khoảng 1–2 giờ sau liều đầu; mức đáp ứng và thời điểm khởi phát khác nhau giữa người bệnh. Chườm ấm có thể tạo cảm giác dễ chịu sớm hơn nhưng không thay thế đánh giá nguyên nhân.
Thời điểm đánh giá lạiĐánh giá lần đầu sau 1–2 giờ dùng thuốc; đánh giá lại trong 24 giờ về mức đau, khả năng sinh hoạt và tác dụng phụ; đánh giá sau 48–72 giờ hoặc khi hết kỳ kinh; trước khi lặp lại ở chu kỳ sau cần xem lại kiểu đau và tần suất dùng thuốc.

Nội dung cần theo dõi sau tư vấn

Nội dung cần theo dõi sau tư vấn
Nội dung cần theo dõiCách đánh giáThời điểm hoặc tần suấtDấu hiệu cần đánh giá lại
Mức đau 0–10So sánh trước và sau xử tríSau 1–2 giờ và mỗi ngàyĐau tăng, đau một bên hoặc đau ngoài kỳ
Khả năng sinh hoạtĐi học, đi làm, đi lại và ngủTrong 24 giờKhông thể sinh hoạt hoặc cần nghỉ hoàn toàn
Lượng và kiểu chảy máuSố băng, thấm ướt, cục máu, chảy máu ngoài kỳMỗi ngày trong kỳ kinhRa máu rất nhiều, chóng mặt hoặc ngất
Triệu chứng kèmSốt, khí hư, nôn, tiểu buốt, đau khi quan hệ, đại tiện hoặc tiểu tiệnMỗi lần đánh giáXuất hiện triệu chứng mới
Dùng thuốcHoạt chất, liều, thời điểm, tổng liều 24 giờMỗi liềuTrùng NSAID, trùng paracetamol hoặc vượt nhãn
Tác dụng phụ tiêu hóaĐau thượng vị, nôn ra máu, phân đenHằng ngày khi dùng NSAIDDấu xuất huyết
Dấu hiệu dị ứngMày đay, phù mặt, khò khè, ban phồng rộpSau mỗi liềuCần ngừng và cấp cứu
Xu hướng qua chu kỳNgày đau, mức đau, đáp ứng và ảnh hưởng chất lượng sốngMỗi chu kỳTăng dần hoặc không đáp ứng 1–2 chu kỳ

Dấu hiệu cải thiện mong đợi

Dấu hiệu cải thiện mong đợi
Dấu hiệu cải thiệnMốc thời gian dự kiếnÝ nghĩaHướng xử trí tiếp theo
Mức đau giảm ít nhất khoảng 2 điểm hoặc giảm rõ theo đánh giá người bệnhTrong 1–2 giờCó đáp ứng ban đầuTiếp tục theo nhãn nếu an toàn
Có thể trở lại sinh hoạt, học tập hoặc làm việc cơ bảnTrong 24 giờMục tiêu chức năng đạt đượcDuy trì biện pháp nền tảng
Không xuất hiện tác dụng phụ nghiêm trọngTrong suốt thời gian dùngLựa chọn tạm thời dung nạp đượcTiếp tục theo dõi
Đau giảm dần và kết thúc trong khoảng 48–72 giờTrong kỳ kinhPhù hợp hơn với thống kinh nguyên phátGhi nhật ký và đánh giá chu kỳ sau
Không phải tăng liều, phối hợp NSAID hoặc dùng thuốc ngoài nhãnMỗi chu kỳKiểm soát an toànXem xét bác sĩ nếu nhu cầu thuốc tăng

Khi nào ngừng thuốc, đổi biện pháp hoặc chuyển khám

Khi nào ngừng thuốc, đổi biện pháp hoặc chuyển khám
Dấu hiệu hoặc tình trạngThuốc hoặc biện pháp liên quanHướng xử tríLý do
Mày đay, phù mặt, khò khè hoặc khó thởNSAID hoặc paracetamolNgừng ngay và cấp cứuNghi phản vệ
Nôn ra máu, phân đen, ngất hoặc đau bụng thượng vị dai dẳngNSAIDNgừng và cấp cứu hoặc khám trong ngàyNghi xuất huyết tiêu hóa
Ban đỏ lan rộng, phồng rộp hoặc tổn thương niêm mạcParacetamol hoặc NSAIDNgừng và cấp cứuNghi phản ứng da nặng
Đau tăng, chuyển lệch một bên, xuất hiện sốt, khí hư hôi, trễ kinh hoặc ra máu bất thườngMọi xử tríNgừng tự điều trị và chuyển khámXuất hiện cờ đỏ
Không giảm đáng kể sau liều đầu đúng hoặc sau 24 giờThuốc giảm đauKhông tự tăng hoặc phối hợp; kiểm tra dùng đúng và chuyển khám khi cầnCó thể chẩn đoán khác
Cần dùng quá 48–72 giờ hoặc lặp lại ngày càng nhiều qua chu kỳMọi thuốcDừng kế hoạch tự xử trí lặp lại và đặt lịch khámGợi ý thống kinh thứ phát hoặc kiểm soát không đủ
Vượt liều hoặc nghi quá liều paracetamolParacetamolCấp cứu ngay dù chưa có triệu chứngĐộc gan có thể xuất hiện muộn
Đánh giá lại khi không cải thiện

Khi không đáp ứng, trước hết xác nhận người bệnh đã dùng đúng hoạt chất, đúng hàm lượng, đúng thời điểm và không bỏ liều; kiểm tra thuốc phối hợp để phát hiện trùng NSAID hoặc paracetamol. Rà soát khả năng mang thai, dấu hiệu nhiễm trùng, lượng máu, đau một bên, đau ngoài kỳ, đau khi quan hệ, đại tiện hoặc tiểu tiện.

Không tự tăng vượt liều nhãn, không thêm NSAID thứ hai, corticoid, thuốc giãn cơ, kháng sinh hoặc thuốc nội tiết. Nếu đau không giảm trong 24 giờ, kéo dài quá 48–72 giờ, hoặc không đáp ứng sau 1–2 chu kỳ dùng đúng, chuyển khám phụ khoa để đánh giá lạc nội mạc tử cung và các nguyên nhân thứ phát.

Chỉ định chuyển khám sau thời gian theo dõi

Chỉ định chuyển khám sau thời gian theo dõi
Tình trạng sau theo dõiThời điểm chuyển khámMức độ khẩn cấpCơ sở y tế phù hợp
Đau tăng hoặc xuất hiện cờ đỏ sau khi dùng thuốcNgay lập tứcCấp cứu ngayKhoa cấp cứu
Không giảm đáng kể sau 1–2 giờ kèm mức đau nặng hoặc không sinh hoạt đượcTrong ngàyKhẩnCơ sở khám cấp cứu hoặc phụ khoa
Không cải thiện trong 24 giờ dù dùng đúng và không có cờ đỏTrong 24–48 giờKhám sớmBác sĩ gia đình hoặc phụ khoa
Đau kéo dài quá 72 giờ hoặc còn đau sau khi hết kinhTrong vài ngàyKhám sớmPhụ khoa
Tái diễn ảnh hưởng học tập, công việc hoặc không đáp ứng sau 1–2 chu kỳĐặt lịch sớmKhông cấp cứu nhưng cần đánh giá nguyên nhânPhụ khoa
Có bệnh thận, gan, tim mạch, tiền sử xuất huyết, chống đông hoặc thai kỳ cần dùng thuốcTrước liều tiếp theoKhám hoặc tham vấn chuyên mônBác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng
09

Tình huống thực hành tại nhà thuốcCác tình huống minh họa cách Dược sĩ khai thác, phân tầng nguy cơ và ra quyết định trong phạm vi nhà thuốc.

Tình huống thực hành tại nhà thuốc

Tình huống 1: phù hợp xử trí ban đầu tại nhà thuốc

Tình huống

Nữ 20 tuổi, đau quặn hạ vị từ sáng ngày đầu kỳ kinh, mức 5/10, chu kỳ đều, triệu chứng tương tự vài tháng trước và vẫn uống được nước.

Khai thác

Không trễ kinh, không quan hệ nguy cơ, không sốt, khí hư bất thường, đau một bên, ngất hoặc ra máu nhiều. Không loét dạ dày, bệnh thận, hen do NSAID và không dùng thuốc chống đông.

Đánh giá

Biểu hiện phù hợp hơn với thống kinh nguyên phát mức trung bình, chưa có cờ đỏ và đủ điều kiện xử trí ban đầu.

Quyết định của Dược sĩ

Tư vấn chườm ấm và chọn một NSAID theo nhãn nếu người bệnh đồng ý; không phối hợp NSAID khác. Đặt mốc đánh giá sau 1–2 giờ và trong 24 giờ.

Bài học thực hành

Chỉ quyết định thuốc sau khi loại trừ thai kỳ, bệnh nền và tương tác; mục tiêu là cải thiện chức năng chứ không cam kết hết đau hoàn toàn.

Tình huống 2: có dấu hiệu cảnh báo cần chuyển khám

Tình huống

Nữ 27 tuổi trễ kinh 10 ngày, đau bụng dưới bên phải đột ngột, ra máu âm đạo ít và chóng mặt.

Khai thác

Có quan hệ không bảo vệ, chưa thử thai, đau tăng nhanh và lan lên vai. Người bệnh hỏi mua thuốc giảm đau.

Đánh giá

Có nhiều dấu hiệu gợi ý thai ngoài tử cung và mất máu trong; không phù hợp xử trí đau bụng kinh tại nhà thuốc.

Quyết định của Dược sĩ

Không bán thuốc để trì hoãn đánh giá, hướng dẫn người đi cùng đưa đến khoa cấp cứu ngay hoặc gọi 115 nếu choáng tăng.

Bài học thực hành

Mọi đau vùng chậu ở người có khả năng mang thai phải hỏi ngày kinh và loại trừ thai kỳ trước khi quy về đau bụng kinh.

Tình huống 3: nhóm người bệnh đặc biệt hoặc vấn đề liên quan đến thuốc

Tình huống

Nữ 38 tuổi đau bụng kinh mức 6/10, đang dùng warfarin do tiền sử huyết khối và đã tự uống ibuprofen một liều.

Khai thác

Không có cờ đỏ cấp cứu nhưng có tiền sử viêm dạ dày, gần đây dễ bầm tím. Không rõ INR gần nhất và đang dùng thêm aspirin theo đơn.

Đánh giá

Nguy cơ chảy máu cao do NSAID phối hợp chống đông và chống kết tập tiểu cầu; không phù hợp tiếp tục tự dùng ibuprofen hoặc đổi sang NSAID khác.

Quyết định của Dược sĩ

Khuyên ngừng tự dùng NSAID, kiểm tra dấu xuất huyết và liên hệ bác sĩ quản lý chống đông để chọn giảm đau phù hợp. Nếu phân đen, nôn máu hoặc choáng thì cấp cứu.

Bài học thực hành

Tra cứu tương tác và bệnh nền quan trọng hơn việc chọn thuốc “mạnh”; không tự đặt khoảng cách giờ để hóa giải tương tác có ý nghĩa.

FAQ

Câu hỏi thường gặp

Đau bụng kinh có thể xử trí ban đầu tại nhà thuốc khi nào?

Có thể cân nhắc xử trí ban đầu khi đau quặn vùng hạ vị xuất hiện ngay trước hoặc lúc bắt đầu kỳ kinh, có tính chu kỳ, mức nhẹ đến trung bình, người bệnh vẫn uống được và không có dấu hiệu cảnh báo. Trước khi chọn thuốc, Dược sĩ cần hỏi khả năng mang thai, lượng máu, sốt, khí hư, đau một bên, bệnh nền và thuốc đang dùng. Không nên tự xử trí nếu đau đột ngột dữ dội, trễ kinh, ngất, ra máu nhiều, sốt hoặc đau tăng dần qua các chu kỳ.

Khi nào đau bụng kinh cần đi khám ngay?

Cần đi cấp cứu ngay khi đau một bên dữ dội, ngất hoặc choáng, đau lan vai, khó thở, bụng cứng, trễ kinh hoặc thử thai dương tính kèm đau hay ra máu. Khám trong ngày nếu có sốt, khí hư hôi hoặc mủ, nôn liên tục, tiểu ít, ra máu rất nhiều hoặc chóng mặt. Đặt lịch khám phụ khoa sớm khi đau ngoài kỳ kinh, đau khi quan hệ, đại tiện hoặc tiểu tiện theo chu kỳ, hoặc đau ngày càng nặng và ảnh hưởng học tập, công việc.

Thuốc giảm đau bụng kinh nên dùng trong bao lâu?

Với biểu hiện điển hình, thuốc thường chỉ cần trong 1–3 ngày đầu kỳ kinh và phải dùng đúng nhãn. Đánh giá đáp ứng sau 1–2 giờ, trong 24 giờ và sau 48–72 giờ. Không tiếp tục tăng liều hoặc thêm NSAID khác nếu không cải thiện. Nhãn thuốc giảm đau thông thường có thể cho phép thời gian dài hơn trong các chỉ định khác, nhưng đau bụng kinh kéo dài quá 72 giờ, cần thuốc nhiều ngày hoặc lặp lại ngày càng nhiều qua các chu kỳ cần được khám để tìm nguyên nhân thứ phát.

Người mang thai hoặc cho con bú có dùng thuốc đau bụng kinh được không?

Ở người có khả năng mang thai, trước hết phải loại trừ thai ngoài tử cung nếu trễ kinh, đau một bên hoặc ra máu. Không tự dùng NSAID từ tuần 20 của thai kỳ trở đi nếu không có chỉ định bác sĩ; đặc biệt tránh từ khoảng 30 tuần. Paracetamol có thể được cân nhắc nhưng vẫn cần xác nhận liều và tình trạng thai. Khi cho con bú, ibuprofen thường được xem là lựa chọn phù hợp vì lượng vào sữa rất thấp, nhưng vẫn phải xét bệnh nền, liều, thời gian dùng và tình trạng trẻ.

Không đáp ứng với thuốc đau bụng kinh thì nên làm gì?

Kiểm tra lại hoạt chất, hàm lượng, thời điểm dùng và tổng liều; bảo đảm không trùng NSAID hoặc paracetamol trong thuốc cảm hay thuốc phối hợp. Đồng thời hỏi lại khả năng mang thai, sốt, khí hư, lượng máu, đau một bên, đau ngoài kỳ và đau khi quan hệ, đại tiện hoặc tiểu tiện. Không tự tăng liều, thêm corticoid, thuốc giãn cơ, kháng sinh hoặc thuốc nội tiết. Nếu không cải thiện trong 24 giờ, kéo dài quá 72 giờ hoặc không đáp ứng sau 1–2 chu kỳ dùng đúng, cần khám phụ khoa.

Nguồn

Tài liệu tham khảo

Đã có 12 lượt đọc bài viết này

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *