Chủ đề: Đau bụng kinh (thống kinh)
Đau bụng kinh là đau vùng hạ vị liên quan kỳ kinh; vai trò của Dược sĩ là phân biệt biểu hiện điển hình của thống kinh nguyên phát với đau vùng chậu cần chuyển khám. Cơn đau thường bắt đầu ngay trước hoặc khi ra kinh, có thể kèm buồn nôn, tiêu chảy hoặc đau đầu và thường giảm trong 48–72 giờ.
Tại nhà thuốc, chỉ cân nhắc xử trí ban đầu khi không có khả năng mang thai, đau dữ dội đột ngột, ngất, sốt, khí hư bất thường, ra máu nhiều hoặc dấu hiệu gợi ý lạc nội mạc tử cung. Chườm ấm, vận động nhẹ và một thuốc giảm đau phù hợp có thể được lựa chọn sau khi rà soát chống chỉ định, tương tác và bệnh nền. Không dùng công thức phối hợp cố định; cần đặt mốc đánh giá lại trong 1–2 giờ, 24 giờ và chuyển khám khi không đáp ứng hoặc triệu chứng tăng dần qua các chu kỳ.
Sàng lọc và phân loại ban đầu
Xác định người bệnh phù hợp để tư vấn ban đầu tại nhà thuốc và nhận diện trường hợp cần chuyển khám.
Tiêu chí phù hợp để xử trí ban đầu tại nhà thuốc
- Người đã có kinh nguyệt, thường từ 12 tuổi trở lên, có thể mô tả rõ triệu chứng và không thuộc nhóm cần khám ngay
- Đau quặn vùng hạ vị xuất hiện ngay trước hoặc khi bắt đầu hành kinh, có tính chu kỳ và thường giảm trong 48–72 giờ
- Mức độ nhẹ đến trung bình, vẫn uống được nước, đi lại và sinh hoạt cơ bản
- Không trễ kinh, không nghi ngờ có thai và không có quan hệ nguy cơ cần loại trừ thai kỳ
- Không sốt, không khí hư hôi hoặc mủ, không đau dữ dội đột ngột, không ngất hoặc choáng
- Không ra máu âm đạo quá nhiều, không chảy máu bất thường ngoài kỳ kinh
- Không có tiền sử loét hoặc xuất huyết tiêu hóa, suy thận, suy gan nặng, bệnh tim mạch mất bù hoặc dị ứng NSAID khi cân nhắc NSAID
- Không đang dùng thuốc chống đông, nhiều thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc NSAID khác nếu chưa được bác sĩ đánh giá
- Triệu chứng trước đây đáp ứng với biện pháp phù hợp và không tăng dần qua các chu kỳ
- Người bệnh đồng ý theo dõi, biết mốc đánh giá lại và có khả năng đi khám nếu xuất hiện dấu hiệu cảnh báo
Tiêu chí loại trừ tự chăm sóc và cần chuyển khám
| Dấu hiệu hoặc tình huống | Lý do không phù hợp tự chăm sóc | Hướng xử trí hoặc nơi chuyển khám |
|---|---|---|
| Đau bụng hoặc đau vùng chậu dữ dội đột ngột, lệch một bên, tăng nhanh | Có thể liên quan thai ngoài tử cung, xoắn phần phụ, vỡ nang hoặc đau bụng ngoại khoa | Cấp cứu ngay |
| Trễ kinh, thử thai dương tính hoặc có khả năng mang thai kèm đau hay ra máu | Cần loại trừ thai ngoài tử cung và biến chứng thai sớm | Khám cấp cứu hoặc trong ngày tùy mức độ |
| Ngất, choáng, da lạnh, khó thở, đau vai, mạch nhanh hoặc tụt huyết áp | Gợi ý mất máu hoặc tình trạng huyết động không ổn định | Gọi cấp cứu 115 |
| Sốt, rét run, khí hư hôi hoặc mủ, đau khi quan hệ | Có thể viêm vùng chậu hoặc nhiễm trùng | Khám trong ngày |
| Ra máu rất nhiều, thấm ướt băng liên tục, có cục máu lớn kèm chóng mặt | Nguy cơ thiếu máu hoặc xuất huyết bất thường | Khám trong ngày hoặc cấp cứu |
| Đau xuất hiện ngay từ kỳ kinh đầu, đau tăng dần, đau ngoài kỳ kinh hoặc đau kéo dài sau kỳ kinh | Gợi ý nguyên nhân thứ phát | Đặt lịch khám phụ khoa sớm |
| Đau khi đại tiện hoặc tiểu tiện theo chu kỳ, đau sâu khi quan hệ, vô sinh hoặc tiền sử gia đình lạc nội mạc tử cung | Gợi ý lạc nội mạc tử cung | Khám phụ khoa sớm |
| Đau mới xuất hiện ở người trước đây không đau, đặc biệt sau 25 tuổi hoặc sau sinh, thủ thuật vùng chậu | Cần loại trừ bệnh lý phụ khoa hoặc nhiễm trùng | Khám sớm |
| Nôn liên tục, không uống được, bụng cứng, phản ứng thành bụng hoặc đau khu trú hố chậu phải | Có thể mất nước hoặc đau bụng ngoại khoa | Khám cấp cứu |
| Không đáp ứng sau dùng đúng một lựa chọn giảm đau phù hợp trong 1–2 chu kỳ, hoặc phải tăng liều thường xuyên | Có thể chẩn đoán chưa đúng hoặc thống kinh thứ phát | Chuyển khám phụ khoa |
| Trẻ chưa có kinh, người sau mãn kinh hoặc người có suy giảm miễn dịch | Không phù hợp tự xử trí đau bụng kinh | Chuyển bác sĩ đánh giá |
Quy trình sàng lọc và ra quyết định nhanh
- Xác định tuổi, ngày đầu kỳ kinh, khả năng mang thai, thời điểm khởi phát và kiểu đau.
- Loại trừ đau bụng cấp, mất máu, nhiễm trùng và các dấu hiệu cờ đỏ.
- Phân biệt biểu hiện điển hình của thống kinh nguyên phát với dấu hiệu gợi ý nguyên nhân thứ phát.
- Rà soát bệnh nền, dị ứng, thai kỳ, thuốc đang dùng và chống chỉ định trước khi chọn thuốc.
- Ưu tiên chườm ấm và một thuốc giảm đau phù hợp; không mặc định phối hợp nhiều thuốc.
- Tư vấn dùng sớm khi bắt đầu đau, liều thấp nhất có hiệu quả và theo dõi tác dụng phụ.
- Đánh giá lại sau 1–2 giờ, trong 24 giờ và sau kỳ kinh; chuyển khám nếu không đáp ứng hoặc diễn biến bất thường.
02Nhận diện tình trạng và chẩn đoán phân biệtLàm rõ định nghĩa, nguyên nhân, biểu hiện thường gặp và những tình trạng cần phân biệt.
Nhận diện tình trạng và chẩn đoán phân biệt
Định nghĩa, phạm vi và đối tượng áp dụng
Đau bụng kinh là đau vùng hạ vị liên quan đến chu kỳ kinh nguyệt. Thống kinh nguyên phát xảy ra khi không xác định được bệnh lý vùng chậu và thường biểu hiện bằng đau quặn bắt đầu ngay trước hoặc khi ra kinh, kéo dài khoảng 1–3 ngày.
Thống kinh thứ phát là đau do bệnh lý hoặc bất thường nền như lạc nội mạc tử cung, adenomyosis, u xơ, viêm vùng chậu hoặc bất thường đường sinh dục. Tại nhà thuốc, mục tiêu không phải xác lập chẩn đoán cuối cùng mà là nhận diện kiểu điển hình, loại trừ nguy hiểm và chuyển khám đúng thời điểm.
Nguyên nhân, yếu tố liên quan và cơ chế
Thống kinh nguyên phát: nồng độ prostaglandin tại nội mạc tử cung tăng quanh thời điểm hành kinh, làm tăng co bóp cơ tử cung, giảm tưới máu tại chỗ và tạo cảm giác đau; buồn nôn, tiêu chảy hoặc đau đầu có thể đi kèm.
Thống kinh thứ phát: đau liên quan bệnh lý vùng chậu hoặc ngoài phụ khoa. Lạc nội mạc tử cung là nguyên nhân quan trọng cần nghĩ đến khi đau ảnh hưởng sinh hoạt, tăng dần, có đau khi quan hệ, đại tiện hoặc tiểu tiện theo chu kỳ.
Các yếu tố như thiếu ngủ, căng thẳng và hút thuốc có thể liên quan mức độ triệu chứng nhưng không đủ để quy kết là nguyên nhân duy nhất. Thuốc và dụng cụ tử cung cũng cần được hỏi vì có thể làm thay đổi kiểu chảy máu hoặc đau.
Triệu chứng và diễn tiến thường gặp
| Triệu chứng hoặc dấu hiệu | Đặc điểm gợi ý | Thời điểm hoặc diễn tiến | Ý nghĩa thực hành |
|---|---|---|---|
| Đau quặn vùng hạ vị | Có thể lan lưng hoặc mặt trong đùi | Bắt đầu vài giờ trước hoặc khi ra kinh | Phù hợp thống kinh nguyên phát nếu có tính chu kỳ |
| Đau kéo dài 8–72 giờ | Mạnh nhất trong ngày đầu hoặc hai ngày đầu | Mỗi chu kỳ | Cần đánh giá mức ảnh hưởng sinh hoạt |
| Buồn nôn, tiêu chảy, đau đầu hoặc mệt | Đi kèm cơn đau và không có dấu hiệu nhiễm trùng | Quanh đầu kỳ kinh | Có thể do prostaglandin |
| Đau giảm khi chườm ấm hoặc dùng NSAID phù hợp | Đáp ứng tương đối lặp lại | Trong vài giờ đầu | Hỗ trợ nhận định nhưng không loại trừ bệnh nền |
| Chu kỳ tương đối đều và không chảy máu bất thường | Không có đau ngoài kỳ kinh | Hàng tháng | Ít gợi ý nguyên nhân thứ phát hơn |
Tình trạng cần phân biệt và dấu hiệu gợi ý
| Tình trạng cần phân biệt | Dấu hiệu gợi ý hoặc phân biệt | Nguy cơ nếu bỏ sót | Hướng xử trí của Dược sĩ |
|---|---|---|---|
| Thai ngoài tử cung | Trễ kinh, thử thai dương tính, đau một bên, ra máu, choáng hoặc đau vai | Đe dọa tính mạng | Cấp cứu ngay |
| Xoắn phần phụ hoặc vỡ nang buồng trứng | Đau đột ngột dữ dội, thường một bên, buồn nôn hoặc nôn | Thiếu máu buồng trứng hoặc xuất huyết | Cấp cứu ngay |
| Viêm vùng chậu | Sốt, khí hư hôi hoặc mủ, đau khi quan hệ, đau bụng dưới không chỉ theo kỳ kinh | Nhiễm trùng và biến chứng sinh sản | Khám trong ngày |
| Viêm ruột thừa hoặc đau bụng ngoại khoa | Đau khu trú tăng dần, sốt, chán ăn, phản ứng thành bụng | Nguy cơ thủng hoặc nhiễm trùng | Cấp cứu |
| Lạc nội mạc tử cung | Đau ảnh hưởng sinh hoạt, tăng dần, đau sâu khi quan hệ, đau đại tiện hoặc tiểu tiện theo chu kỳ | Bệnh mạn tính, giảm chất lượng sống và ảnh hưởng sinh sản | Khám phụ khoa sớm |
| Adenomyosis hoặc u xơ tử cung | Đau mới tăng, rong kinh, cảm giác nặng vùng chậu, tử cung to khi khám | Thiếu máu và bệnh lý cấu trúc | Khám phụ khoa |
| Nhiễm trùng tiết niệu hoặc sỏi niệu | Tiểu buốt, tiểu rắt, đau hông lưng, tiểu máu | Nhiễm trùng hoặc tắc nghẽn | Khám trong ngày tùy mức độ |
| Rối loạn tiêu hóa | Đau liên quan ăn uống hoặc đại tiện, không nhất quán với chu kỳ | Có thể cần đánh giá tiêu hóa | Chuyển khám nếu kéo dài hoặc có cờ đỏ |
Khai thác, phân tầng nguy cơ và chuyển khám
Khai thác thông tin, phân tầng mức độ, phát hiện dấu hiệu cảnh báo và xác định thời điểm chuyển khám.
Câu hỏi khai thác và mục đích đánh giá
| Câu hỏi cần khai thác | Mục đích đánh giá | Câu trả lời hoặc dấu hiệu đáng lo | Hướng xử trí tiếp theo |
|---|---|---|---|
| Bao nhiêu tuổi và có kinh từ khi nào? | Xác định giai đoạn tuổi và thời điểm sau menarche | Đau ngay từ kỳ kinh đầu hoặc chưa có kinh | Chuyển khám |
| Ngày đầu kỳ kinh gần nhất là khi nào, chu kỳ có đều không? | Đánh giá liên quan chu kỳ và khả năng mang thai | Trễ kinh hoặc chảy máu bất thường | Thử thai hoặc chuyển khám |
| Có khả năng mang thai, quan hệ không bảo vệ hoặc thử thai dương tính không? | Loại trừ biến chứng thai sớm | Có khả năng mang thai kèm đau hoặc ra máu | Khám cấp cứu hoặc trong ngày |
| Đau bắt đầu trước, trong hay sau khi ra kinh và kéo dài bao lâu? | Phân biệt kiểu điển hình và không điển hình | Đau ngoài kỳ, kéo dài quá 72 giờ hoặc tăng cuối kỳ | Khám sớm |
| Đau ở giữa bụng hay lệch một bên, có lan vai, lưng hoặc đùi không? | Nhận diện thai ngoài tử cung, xoắn phần phụ và kiểu đau điển hình | Đau lệch một bên dữ dội hoặc đau vai | Cấp cứu |
| Mức đau từ 0 đến 10 và có nghỉ học, nghỉ làm, không đi lại được không? | Phân loại mức độ và ảnh hưởng chức năng | Đau rất nặng hoặc làm mất khả năng sinh hoạt | Hạ ngưỡng chuyển khám |
| Có sốt, rét run, khí hư hôi, tiểu buốt hoặc đau khi quan hệ không? | Tìm nhiễm trùng vùng chậu và tiết niệu | Có một trong các dấu hiệu trên | Khám trong ngày |
| Lượng máu kinh có nhiều bất thường, thấm ướt băng liên tục hoặc có cục lớn không? | Đánh giá mất máu | Chóng mặt, ngất hoặc ra máu rất nhiều | Cấp cứu hoặc khám trong ngày |
| Có đau khi đại tiện hoặc tiểu tiện theo chu kỳ, đau sâu khi quan hệ không? | Gợi ý lạc nội mạc tử cung | Có và ảnh hưởng sinh hoạt | Khám phụ khoa |
| Cơn đau mới xuất hiện hay có từ nhiều chu kỳ, có tăng dần không? | Phân biệt nguyên phát và thứ phát | Mới xuất hiện hoặc tăng dần | Khám sớm |
| Đã dùng thuốc gì, liều bao nhiêu, dùng lúc nào và đáp ứng ra sao? | Kiểm tra dùng đúng và tránh trùng hoạt chất | Dùng quá liều, phối hợp nhiều NSAID hoặc không đáp ứng | Xử trí an toàn và chuyển khám khi cần |
| Có dị ứng aspirin hoặc NSAID, hen do thuốc, loét dạ dày, bệnh thận, gan, tim mạch hay rối loạn đông máu không? | Sàng lọc chống chỉ định và thận trọng | Có bệnh nền nguy cơ | Không tự dùng NSAID, chuyển bác sĩ |
| Đang dùng thuốc chống đông, aspirin, corticosteroid, lợi tiểu, thuốc huyết áp hoặc thuốc cảm giảm đau nào không? | Tìm tương tác và trùng thuốc | Có tương tác đáng kể hoặc đa thuốc | Tra cứu và tham vấn bác sĩ |
| Có tiền sử gia đình lạc nội mạc tử cung, phẫu thuật vùng chậu hoặc nhiễm trùng vùng chậu không? | Tăng nghi ngờ nguyên nhân thứ phát | Có kèm triệu chứng không điển hình | Khám phụ khoa |
Phân tầng mức độ và nguy cơ
Nhẹ: đau 1–3/10, vẫn sinh hoạt bình thường, không nôn, không ra máu bất thường và không có cờ đỏ. Có thể ưu tiên chườm ấm, vận động nhẹ và theo dõi.
Trung bình: đau 4–6/10, giảm tập trung hoặc cần nghỉ ngắn nhưng vẫn uống được và đi lại được. Có thể cân nhắc một thuốc giảm đau phù hợp sau khi sàng lọc nguy cơ.
Nặng: đau 7–10/10, không thể học hoặc làm việc, đau đột ngột, nôn nhiều, ngất, choáng hoặc kèm chảy máu, sốt, khí hư bất thường. Không coi đây là mức tự xử trí thông thường; cần chuyển khám theo mức khẩn cấp.
Dấu hiệu cảnh báo cần chuyển khám
| Dấu hiệu cảnh báo | Nguy cơ có thể liên quan | Mức độ khẩn cấp | Hướng xử trí |
|---|---|---|---|
| Đau dữ dội đột ngột hoặc tăng nhanh, đặc biệt lệch một bên | Thai ngoài tử cung, xoắn phần phụ, vỡ nang hoặc đau bụng ngoại khoa | Cấp cứu ngay | Chuyển khoa cấp cứu |
| Trễ kinh, thử thai dương tính hoặc có khả năng mang thai kèm đau hay ra máu | Biến chứng thai sớm, đặc biệt thai ngoài tử cung | Cấp cứu ngay hoặc khám trong ngày | Không dùng thuốc để trì hoãn đánh giá |
| Ngất, choáng, da lạnh, khó thở, đau vai, yếu nhiều hoặc mạch nhanh | Mất máu trong hoặc huyết động không ổn định | Cấp cứu ngay | Gọi 115 |
| Bụng cứng, phản ứng thành bụng, đau khu trú hố chậu phải hoặc đau tăng khi di chuyển | Viêm ruột thừa hoặc bệnh ngoại khoa | Cấp cứu ngay | Không tiếp tục cắt liều |
| Sốt, rét run, khí hư hôi hoặc mủ, đau khi quan hệ | Viêm vùng chậu hoặc nhiễm trùng | Khám trong ngày | Chuyển sản phụ khoa hoặc cấp cứu tùy toàn trạng |
| Ra máu âm đạo rất nhiều, thấm ướt băng liên tục, cục máu lớn kèm chóng mặt hoặc ngất | Xuất huyết bất thường và thiếu máu | Cấp cứu ngay hoặc khám trong ngày | Đánh giá huyết động |
| Nôn liên tục, không uống được, tiểu ít hoặc dấu mất nước | Mất nước hoặc bệnh nặng hơn thống kinh đơn thuần | Khám trong ngày | Bù dịch theo cơ sở y tế |
| Đau xuất hiện ngay từ kỳ kinh đầu hoặc đau tăng dần qua các chu kỳ | Bất thường đường sinh dục hoặc thống kinh thứ phát | Đặt lịch khám sớm | Khám phụ khoa |
| Đau ngoài kỳ kinh, kéo dài sau khi hết kinh hoặc đau vùng chậu mạn tính | Lạc nội mạc tử cung, adenomyosis, u xơ hoặc nguyên nhân khác | Đặt lịch khám sớm | Khám phụ khoa |
| Đau sâu khi quan hệ, đau đại tiện hoặc tiểu tiện theo chu kỳ, tiểu máu theo chu kỳ | Lạc nội mạc tử cung sâu hoặc bệnh tiết niệu | Khám sớm | Chuyển phụ khoa hoặc chuyên khoa phù hợp |
| Không đáp ứng sau dùng đúng NSAID hoặc liệu pháp phù hợp trong 1–2 chu kỳ, hoặc tái phát ngày càng nặng | Chẩn đoán chưa đúng hoặc nguyên nhân thứ phát | Khám trong 24–48 giờ hoặc đặt lịch sớm | Không tự tăng liều |
| Đau hoặc ra máu ở người sau mãn kinh | Bệnh lý phụ khoa cần loại trừ | Khám trong ngày hoặc sớm tùy mức độ | Không tự xử trí |
Chỉ định và thời điểm chuyển khám
| Tiêu chí chuyển khám | Mức độ khẩn cấp | Thời điểm chuyển | Cơ sở y tế phù hợp |
|---|---|---|---|
| Ngất, choáng, đau vai, đau một bên dữ dội, bụng cứng hoặc nghi thai ngoài tử cung | Ngay lập tức | Khoa cấp cứu | Gọi 115 nếu không ổn định |
| Sốt, khí hư mủ hoặc hôi, đau khi quan hệ, nghi viêm vùng chậu | Trong ngày | Sản phụ khoa hoặc cấp cứu | Không trì hoãn bằng kháng sinh tự mua |
| Ra máu rất nhiều hoặc có dấu thiếu máu cấp | Trong ngày hoặc ngay lập tức | Cấp cứu hoặc sản phụ khoa | Theo dõi ý thức và huyết động |
| Đau mới xuất hiện, tăng dần, đau ngoài kỳ kinh, đau khi đại tiện hoặc tiểu tiện theo chu kỳ | Đặt lịch sớm | Phụ khoa | Cân nhắc lạc nội mạc tử cung và bệnh cấu trúc |
| Người 17 tuổi trở xuống có dấu hiệu nghi lạc nội mạc tử cung hoặc không đáp ứng điều trị phù hợp | Đặt lịch sớm | Phụ khoa vị thành niên hoặc trung tâm chuyên khoa | Không bình thường hóa cơn đau ảnh hưởng sinh hoạt |
| Không đáp ứng sau 1–2 chu kỳ dùng đúng lựa chọn ban đầu hoặc cần thuốc hầu hết các chu kỳ | Trong 24–48 giờ đến vài tuần tùy mức độ | Phụ khoa hoặc bác sĩ gia đình | Đánh giá chẩn đoán và kế hoạch dài hạn |
| Có thai, cho con bú kèm bệnh nền phức tạp, suy thận, suy gan, loét tiêu hóa, chống đông hoặc đa thuốc | Trước khi dùng thuốc | Bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng | Cá thể hóa lựa chọn và liều |
Ra quyết định và hướng xử trí
Lựa chọn hướng xử trí theo tình huống, ưu tiên an toàn và tránh áp dụng một công thức thuốc cố định.
Mục tiêu tư vấn và xử trí ban đầu
- Giảm đau đủ để người bệnh trở lại sinh hoạt, học tập hoặc làm việc
- Giảm buồn nôn, tiêu chảy hoặc khó chịu đi kèm khi liên quan prostaglandin
- Dùng một lựa chọn thuốc phù hợp với liều thấp nhất có hiệu quả và thời gian ngắn nhất
- Tránh trùng NSAID, trùng paracetamol và tránh phối hợp không có căn cứ
- Phát hiện sớm thai kỳ, nhiễm trùng, xuất huyết, đau bụng ngoại khoa và thống kinh thứ phát
- Thiết lập mốc đánh giá lại trong kỳ kinh hiện tại và các chu kỳ kế tiếp
- Chuyển khám khi triệu chứng không điển hình, không đáp ứng hoặc ảnh hưởng chất lượng sống kéo dài
Nguyên tắc tư vấn và xử trí ban đầu
Biện pháp nền tảng gồm giải thích đúng về thống kinh, chườm ấm, vận động nhẹ nếu chịu được, nghỉ ngơi và ghi nhật ký đau–chảy máu. Thuốc chỉ được cân nhắc sau khi loại trừ cờ đỏ và rà soát thai kỳ, dị ứng, bệnh nền và thuốc đang dùng.
NSAID là lựa chọn hàng đầu cho nhiều trường hợp thống kinh nguyên phát vì tác động lên tổng hợp prostaglandin. Chọn một NSAID phù hợp, dùng sớm khi đau bắt đầu hoặc trước kỳ kinh dự kiến nếu chu kỳ đều và người bệnh đã được hướng dẫn; không phối hợp hai NSAID.
Paracetamol có thể cân nhắc khi NSAID không phù hợp hoặc người bệnh chỉ đau nhẹ, nhưng không nên mặc định phối hợp. Thuốc nội tiết có hiệu quả nhưng thuộc kế hoạch điều trị cá thể hóa của bác sĩ, cần đánh giá chống chỉ định và nhu cầu tránh thai.
Đánh giá lại sớm trong kỳ kinh. Nếu đau không cải thiện, tăng dần, kéo dài ngoài 72 giờ hoặc ảnh hưởng sinh hoạt qua nhiều chu kỳ, cần chuyển khám thay vì tự tăng liều hay thêm thuốc.
Quy trình quyết định hướng xử trí
Bước 1. Loại trừ tình trạng cấp cứu
Hỏi khả năng mang thai, đau một bên, đau vai, ngất, choáng, sốt, khí hư bất thường, ra máu nhiều, nôn liên tục và dấu bụng ngoại khoa. Có bất kỳ dấu hiệu nặng nào thì dừng xử trí tại nhà thuốc và chuyển cấp cứu hoặc khám trong ngày.
Bước 2. Nhận diện kiểu đau
Nếu đau quặn hạ vị bắt đầu ngay trước hoặc cùng kỳ kinh, kéo dài không quá 72 giờ, lặp lại tương tự và không có dấu hiệu bất thường, có thể phù hợp thống kinh nguyên phát. Đau mới xuất hiện, tăng dần, ngoài kỳ hoặc kèm đau khi quan hệ, đại tiện, tiểu tiện gợi ý nguyên nhân thứ phát.
Bước 3. Rà soát nguy cơ dùng thuốc
Kiểm tra dị ứng aspirin hoặc NSAID, hen do NSAID, loét hoặc xuất huyết tiêu hóa, bệnh thận, gan, tim mạch, tăng huyết áp, chống đông, aspirin, corticosteroid, lợi tiểu, thai kỳ và thuốc giảm đau đang dùng.
Bước 4. Chọn xử trí
- Nếu đau nhẹ và NSAID không phù hợp: cân nhắc paracetamol theo nhãn, kết hợp chườm ấm.
- Nếu đau nhẹ đến trung bình, không có chống chỉ định: chọn một NSAID theo nhãn và dùng sớm.
- Nếu có nguy cơ tiêu hóa, thận, tim mạch, thai kỳ hoặc tương tác: không tự chọn NSAID; tham vấn bác sĩ.
- Không dùng corticoid, thuốc giãn cơ, kháng sinh, cao ích mẫu hoặc thực phẩm bổ sung như công thức mặc định.
Bước 5. Theo dõi và chuyển khám
Đánh giá đáp ứng trong 1–2 giờ, trong 24 giờ và sau kỳ kinh. Chuyển khám nếu đau không giảm đáng kể, kéo dài quá 48–72 giờ, xuất hiện cờ đỏ hoặc tái diễn ảnh hưởng sinh hoạt dù đã dùng đúng trong 1–2 chu kỳ.
Hướng xử trí theo từng tình huống
| Tình huống người bệnh | Hướng xử trí đề xuất | Điều kiện áp dụng | Điểm cần kiểm tra an toàn | Khi nào phải chuyển khám |
|---|---|---|---|---|
| Đau nhẹ, kiểu điển hình, không bệnh nền | Chườm ấm và cân nhắc paracetamol hoặc một NSAID theo nhãn | Không có cờ đỏ và không mang thai | Không trùng hoạt chất, đặt mốc đánh giá 1–2 giờ | Chuyển khám nếu đau tăng hoặc kéo dài quá 72 giờ |
| Đau trung bình, chu kỳ đều, đã từng đáp ứng NSAID | Chọn một NSAID và dùng sớm khi bắt đầu đau | Không loét tiêu hóa, bệnh thận, bệnh tim, dị ứng NSAID hoặc tương tác | Dùng liều thấp nhất có hiệu quả, không phối hợp NSAID | Chuyển khám nếu không cải thiện trong 24 giờ |
| Đang dùng warfarin hoặc có tiền sử xuất huyết tiêu hóa | Không tự dùng NSAID | Cần bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng đánh giá | Nguy cơ chảy máu cao, rà soát cả paracetamol dùng kéo dài | Chuyển bác sĩ trước khi dùng |
| Đau không đáp ứng sau hai chu kỳ dùng đúng | Không tăng liều hoặc thêm thuốc | Kiểm tra tuân thủ và dấu hiệu thống kinh thứ phát | Ghi nhật ký đau, lượng máu và triệu chứng kèm | Khám phụ khoa sớm |
| Trễ kinh, đau một bên và ra máu | Không tiếp tục cắt liều | Nghi biến chứng thai sớm | Không cho NSAID để trì hoãn đánh giá | Cấp cứu ngay |
Lựa chọn thuốc và kiểm tra an toàn
Rà soát lựa chọn thuốc, liều dùng, chống chỉ định, tương tác và giới hạn sử dụng theo từng người bệnh.
Lựa chọn thuốc hoặc biện pháp theo người bệnh
| Thuốc, hoạt chất hoặc biện pháp | Vai trò trong xử trí | Khi có thể cân nhắc | Khi không nên sử dụng | Lưu ý tư vấn và theo dõi |
|---|---|---|---|---|
| Ibuprofen | NSAID giảm tổng hợp prostaglandin, thường là lựa chọn đầu tay | Đau bụng kinh nguyên phát nhẹ đến trung bình, không có chống chỉ định | Dị ứng NSAID, nguy cơ xuất huyết tiêu hóa cao, bệnh thận nặng, thai từ 20 tuần trở lên nếu không có chỉ định bác sĩ | Chọn một NSAID, dùng liều thấp nhất có hiệu quả |
| Naproxen natri | NSAID có thời gian tác dụng dài hơn ibuprofen | Có thể cân nhắc khi cần khoảng cách liều dài và sản phẩm phù hợp được phép dùng | Cùng chống chỉ định và thận trọng của NSAID; không phối hợp ibuprofen hoặc diclofenac | Kiểm tra hàm lượng, nhãn và tình trạng pháp lý tại Việt Nam |
| Paracetamol (acetaminophen) | Giảm đau, không phải thuốc chống viêm | Đau nhẹ hoặc khi NSAID không phù hợp | Bệnh gan nặng, uống rượu nhiều, đang dùng sản phẩm khác chứa paracetamol | Không vượt tổng liều từ mọi nguồn |
| Thuốc tránh thai nội tiết hoặc progestin | Ức chế rụng trứng và giảm đau theo chu kỳ | Đau tái diễn, cần kế hoạch điều trị dài hạn hoặc có nhu cầu tránh thai | Có chống chỉ định nội tiết hoặc chưa được bác sĩ đánh giá | Thuốc kê đơn, lựa chọn cá thể hóa |
| TENS tần số cao hoặc chườm ấm | Biện pháp bổ trợ không dùng thuốc | Không dùng được thuốc hoặc muốn phối hợp biện pháp nền tảng | Da tổn thương, giảm cảm giác hoặc chống chỉ định thiết bị | Bằng chứng hỗ trợ có mức chắc chắn khác nhau |
| Thuốc giãn cơ, corticoid, kháng sinh, cao ích mẫu và bổ sung vitamin | Không phải lựa chọn mặc định cho thống kinh nguyên phát | Chỉ khi có chỉ định riêng và bằng chứng phù hợp | Không dùng như combo chung tại nhà thuốc | Tránh thay thế đánh giá nguyên nhân thứ phát |
Liều theo nguồn tham chiếu và cách sử dụng
| Thuốc hoặc hoạt chất | Đối tượng áp dụng | Liều theo nguồn tham chiếu | Cách và đường dùng | Thời điểm sử dụng | Thời gian sử dụng | Nhãn hoặc chuyên khảo tham chiếu |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ibuprofen 200 mg | Người lớn và trẻ từ 12 tuổi | 200 mg mỗi 4–6 giờ; nếu một liều không đáp ứng có thể dùng 400 mg; tối đa 1.200 mg trong 24 giờ theo nhãn OTC | Uống | Dùng khi bắt đầu đau, có thể dùng cùng thức ăn hoặc sữa nếu kích ứng dạ dày | Thường 1–3 ngày đầu kỳ kinh, đánh giá lại sớm | DailyMed nhãn OTC ibuprofen 200 mg, cập nhật 2026 |
| Naproxen natri 220 mg | Người lớn và trẻ từ 12 tuổi | 220 mg mỗi 8–12 giờ; liều đầu có thể 440 mg trong giờ đầu; tối đa 660 mg trong 24 giờ theo nhãn OTC | Uống với một cốc nước đầy | Dùng khi bắt đầu đau | Thường 1–3 ngày đầu kỳ kinh, không kéo dài nếu chưa đánh giá | DailyMed nhãn OTC naproxen natri 220 mg, cập nhật 2025 |
| Paracetamol 500 mg | Người lớn và trẻ từ 12 tuổi | 1.000 mg mỗi 6 giờ khi cần; tối đa 3.000 mg trong 24 giờ theo nhãn sản phẩm được trích dẫn | Uống | Dùng khi đau, kiểm tra tất cả sản phẩm chứa paracetamol | Dùng ngắn ngày; không quá 10 ngày nếu không có chỉ định bác sĩ, nhưng đau bụng kinh cần đánh giá sớm hơn | DailyMed nhãn acetaminophen 500 mg, cập nhật 2026 |
| Thuốc nội tiết | Người đã được bác sĩ đánh giá | Liều theo sản phẩm, chống chỉ định và kế hoạch điều trị cá thể hóa | Đường dùng tùy chế phẩm | Dùng theo đơn | Theo lịch bác sĩ | Hướng dẫn SOGC, NICE và nhãn thuốc tương ứng |
Chống chỉ định và trường hợp không sử dụng
| Thuốc hoặc nhóm thuốc | Chống chỉ định hoặc trường hợp không dùng | Nguy cơ chính | Hướng xử trí |
|---|---|---|---|
| NSAID | Tiền sử phản ứng dị ứng nặng với aspirin hoặc NSAID, hoặc dùng ngay trước hay sau phẫu thuật bắc cầu động mạch vành | Phản vệ, co thắt phế quản hoặc biến cố tim mạch | Không dùng, chọn phương án khác và chuyển bác sĩ khi cần |
| NSAID | Xuất huyết tiêu hóa đang tiến triển hoặc tiền sử xuất huyết nặng liên quan NSAID | Chảy máu tái phát | Không tự dùng, chuyển bác sĩ |
| NSAID | Suy thận nặng, suy tim mất bù hoặc tình trạng mất nước đáng kể | Tổn thương thận và giữ dịch | Không tự dùng, đánh giá y tế |
| NSAID | Thai từ 20 tuần trở lên nếu không có chỉ định rõ của bác sĩ; đặc biệt tránh từ 30 tuần | Thiểu ối, tổn thương thận thai và đóng sớm ống động mạch | Không tự dùng |
| Paracetamol | Dị ứng paracetamol hoặc thành phần sản phẩm | Phản ứng dị ứng hoặc da nặng | Không dùng |
| Paracetamol | Đang dùng sản phẩm khác chứa paracetamol | Quá liều tích lũy và độc gan | Không phối hợp |
| Thuốc nội tiết | Chống chỉ định phụ thuộc loại thuốc, gồm một số tình trạng huyết khối, migraine có aura, bệnh gan hoặc ung thư nhạy hormone | Biến cố nghiêm trọng | Chỉ dùng sau đánh giá và kê đơn |
Thận trọng và yếu tố cần rà soát
| Thuốc hoặc nhóm thuốc | Đối tượng hoặc tình trạng cần lưu ý | Nguy cơ chính | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
| NSAID | Người từ 60 tuổi, tiền sử loét dạ dày, khó tiêu hoặc uống rượu thường xuyên | Tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa | Tránh tự dùng hoặc dùng thời gian ngắn nhất sau tư vấn |
| NSAID | Tăng huyết áp, bệnh tim, tiền sử đột quỵ hoặc phù | Giữ nước và tăng nguy cơ biến cố tim mạch | Cân nhắc phương án khác, theo dõi huyết áp |
| NSAID | Hen, đặc biệt từng khò khè sau aspirin hoặc NSAID | Co thắt phế quản | Không dùng nếu có tiền sử phản ứng; ngừng và cấp cứu nếu khó thở |
| NSAID | Đang mất nước, nôn, tiêu chảy, dùng lợi tiểu hoặc thuốc tác động hệ renin–angiotensin | Tổn thương thận cấp | Bù nước phù hợp và tham vấn bác sĩ trước dùng |
| Paracetamol | Bệnh gan, suy dinh dưỡng, cân nặng thấp hoặc uống rượu nhiều | Độc gan ở liều thấp hơn thông thường | Cần bác sĩ xác định liều tối đa |
| Paracetamol | Dùng lặp lại nhiều ngày cùng warfarin | Có thể tăng INR và chảy máu | Theo dõi và tham vấn bác sĩ |
| Mọi thuốc | Người mang thai, cho con bú, vị thành niên có đau không điển hình hoặc người đa bệnh lý | Nguy cơ chẩn đoán sai và tác dụng phụ | Hạ ngưỡng chuyển khám |
Tác dụng không mong muốn và cách xử trí
| Thuốc hoặc nhóm thuốc | Tác dụng không mong muốn | Mức độ hoặc tần suất | Tư vấn hoặc hướng xử trí |
|---|---|---|---|
| NSAID | Đau thượng vị, ợ nóng, buồn nôn | Thường gặp | Dùng liều thấp nhất, có thể dùng cùng thức ăn nếu khó chịu; ngừng nếu đau bụng kéo dài |
| NSAID | Chóng mặt, giữ nước hoặc tăng huyết áp | Có thể có ý nghĩa ở người nguy cơ | Tránh lái xe nếu chóng mặt, theo dõi phù và huyết áp |
| NSAID | Nôn ra máu, đi ngoài phân đen, ngất hoặc đau ngực | Nghiêm trọng | Ngừng thuốc và cấp cứu |
| NSAID | Mày đay, phù mặt, khò khè hoặc sốc | Nghiêm trọng | Ngừng thuốc và cấp cứu |
| Paracetamol | Buồn nôn hoặc khó chịu nhẹ | Thường không nghiêm trọng | Theo dõi và ngừng nếu kéo dài |
| Paracetamol | Ban đỏ, phồng rộp, tổn thương da hoặc niêm mạc | Hiếm nhưng nghiêm trọng | Ngừng thuốc và khám cấp cứu |
| Paracetamol | Đau hạ sườn phải, vàng da, lú lẫn sau dùng quá liều | Nghi độc gan | Cấp cứu ngay, không chờ triệu chứng |
Tương tác thuốc cần rà soát
| Thuốc hoặc hoạt chất đang cân nhắc | Thuốc hoặc nhóm thuốc tương tác | Hậu quả lâm sàng | Mức độ cần lưu ý | Cách xử lý |
|---|---|---|---|---|
| Ibuprofen hoặc naproxen | Warfarin và thuốc chống đông đường uống | Tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa và toàn thân | Nặng | Tránh tự dùng, tham vấn bác sĩ |
| Ibuprofen hoặc naproxen | Aspirin chống kết tập tiểu cầu | Tăng chảy máu; ibuprofen có thể làm giảm tác dụng chống kết tập của aspirin tùy thời điểm dùng | Có ý nghĩa lâm sàng | Không tự sắp khoảng cách dùng, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng |
| Ibuprofen hoặc naproxen | Corticosteroid, SSRI hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu khác | Tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa | Trung bình đến nặng | Cân nhắc phương án khác và bảo vệ dạ dày theo bác sĩ |
| Ibuprofen hoặc naproxen | ACEI, ARB và lợi tiểu | Giảm tác dụng hạ áp và tăng nguy cơ tổn thương thận, nhất là khi mất nước | Có ý nghĩa | Tránh tự dùng kéo dài, theo dõi thận và huyết áp |
| NSAID | NSAID khác kể cả thuốc cảm hoặc giảm đau phối hợp | Cộng gộp độc tính tiêu hóa, thận và tim mạch | Nặng | Không phối hợp |
| Paracetamol | Sản phẩm khác chứa paracetamol | Quá liều và độc gan | Nặng | Kiểm tra nhãn và cộng tổng liều |
| Paracetamol | Warfarin khi dùng liều cao lặp lại nhiều ngày | Có thể tăng INR | Có ý nghĩa khi dùng kéo dài | Tham vấn bác sĩ và theo dõi INR |
Phối hợp thuốc cần tránh
| Phối hợp cần tránh | Nguy cơ lâm sàng | Lý do hoặc hậu quả | Hướng xử trí hoặc phương án thay thế |
|---|---|---|---|
| Ibuprofen + naproxen hoặc diclofenac hoặc mefenamic acid | Xuất huyết tiêu hóa, tổn thương thận và biến cố tim mạch | Trùng nhóm NSAID không tăng lợi ích tương xứng | Chỉ chọn một NSAID |
| NSAID + thuốc chống đông hoặc nhiều thuốc chống kết tập tiểu cầu | Chảy máu nặng | Tác dụng cộng gộp trên cầm máu và niêm mạc tiêu hóa | Không tự dùng, chuyển bác sĩ |
| Paracetamol + thuốc cảm hoặc giảm đau phối hợp có paracetamol | Quá liều không nhận biết | Trùng hoạt chất | Đọc nhãn và cộng tổng liều |
| Paracetamol liều cao + uống nhiều rượu | Độc gan | Giảm dự trữ glutathione và tăng chất chuyển hóa độc | Tránh phối hợp và tham vấn bác sĩ |
| NSAID + mất nước rõ hoặc bộ ba ACEI/ARB + lợi tiểu | Tổn thương thận cấp | Giảm tưới máu thận | Tránh tự dùng, đánh giá chức năng thận |
| Corticoid hoặc thuốc giãn cơ + NSAID như combo đau bụng kinh | Tăng tác dụng phụ mà không phải phác đồ chuẩn | Thiếu chỉ định và nguy cơ che lấp bệnh | Không dùng mặc định |
Thời gian dùng, giới hạn tự chăm sóc và mốc đánh giá lại
| Thuốc hoặc biện pháp | Thời gian sử dụng thông thường | Giới hạn trước khi đánh giá lại | Hướng xử trí khi vượt mốc |
|---|---|---|---|
| Ibuprofen | Thường dùng trong 1–3 ngày đầu kỳ kinh | Đánh giá lại trong 24 giờ và sau 48–72 giờ | Chuyển khám nếu cần tiếp tục hoặc đau tăng |
| Naproxen natri | Thường dùng trong 1–3 ngày đầu kỳ kinh | Đánh giá lại trong 24 giờ và sau 48–72 giờ | Không kéo dài hoặc lặp lại liều cao qua nhiều chu kỳ nếu chưa đánh giá |
| Paracetamol | Dùng ngắn ngày trong giai đoạn đau | Đánh giá lại trong 24 giờ; nhãn tham khảo không dùng quá 10 ngày nếu không có bác sĩ | Đau bụng kinh kéo dài hoặc tái diễn cần khám sớm hơn giới hạn nhãn |
| Chườm ấm | Có thể lặp lại từng đợt 15–20 phút | Kiểm tra da sau mỗi đợt | Dừng nếu bỏng rát, tê hoặc đỏ kéo dài |
| TENS | Dùng theo hướng dẫn thiết bị và nhân viên y tế | Đánh giá sau mỗi buổi | Dừng nếu kích ứng da, đau tăng hoặc có chống chỉ định thiết bị |
Phân loại kê đơn, không kê đơn và giới hạn tư vấn
Tại Việt Nam, phân loại OTC hoặc kê đơn phải căn cứ Danh mục thuốc không kê đơn hiện hành, hàm lượng, dạng bào chế, đường dùng và nhãn đã được cơ quan quản lý phê duyệt. Thông tư 07/2017/TT-BYT đã được sửa đổi và hết hiệu lực một phần từ năm 2025, vì vậy Dược sĩ cần kiểm tra văn bản cập nhật và hồ sơ sản phẩm cụ thể.
Paracetamol và một số chế phẩm NSAID có thể có dạng không kê đơn, nhưng không được suy diễn tình trạng OTC từ nhãn nước ngoài hoặc từ hoạt chất chung. Sản phẩm đang ghi thuốc kê đơn trên nhãn phải cấp phát theo đơn. Thuốc nội tiết, thuốc kê đơn và các chế phẩm có chỉ định chuyên khoa chỉ dùng theo bác sĩ.
06Tư vấn, chăm sóc hỗ trợ và phòng ngừaHướng dẫn chăm sóc hỗ trợ, sử dụng thuốc an toàn và phòng ngừa tái phát hoặc làm nặng triệu chứng.
Tư vấn, chăm sóc hỗ trợ và phòng ngừa
Biện pháp chăm sóc không dùng thuốc
| Biện pháp | Cách thực hiện | Lợi ích dự kiến | Giới hạn và lưu ý an toàn |
|---|---|---|---|
| Chườm ấm vùng hạ vị | Dùng túi chườm hoặc miếng dán ấm, bọc lớp vải, 15–20 phút mỗi lần | Có thể giảm đau và thư giãn cơ | Tránh nhiệt quá cao, không dùng trên da giảm cảm giác hoặc tổn thương |
| Vận động nhẹ và tập thể dục đều đặn | Đi bộ, giãn cơ hoặc bài tập phù hợp khả năng | Có thể cải thiện triệu chứng và chức năng | Dừng nếu đau tăng, chóng mặt hoặc có cờ đỏ |
| Nghỉ ngơi và ngủ đủ | Sắp xếp thời gian nghỉ, giảm hoạt động gắng sức trong lúc đau nặng | Hỗ trợ phục hồi và giảm căng thẳng | Không dùng nghỉ ngơi để trì hoãn khám khi đau bất thường |
| Nhật ký kinh nguyệt và triệu chứng | Ghi ngày bắt đầu, mức đau, lượng máu, thuốc đã dùng và đáp ứng | Giúp nhận diện xu hướng và hỗ trợ bác sĩ | Không thay thế chẩn đoán |
| TENS tần số cao | Dùng thiết bị đúng hướng dẫn, đặt điện cực theo tài liệu chuyên môn | Có thể là biện pháp bổ trợ khi không dùng được thuốc | Bằng chứng có mức chắc chắn thấp hơn; tránh khi có chống chỉ định thiết bị |
| Ăn uống và bù nước hợp lý | Uống đủ nước, ăn nhẹ nếu buồn nôn | Giảm khó chịu và tránh mất nước | Không có chế độ ăn nào thay thế điều trị hoặc bảo đảm hết đau |
| Châm cứu hoặc bổ sung gừng | Chỉ cân nhắc như biện pháp bổ trợ sau tư vấn | Một số hướng dẫn ghi nhận bằng chứng còn hạn chế hoặc không đồng nhất | Không thay thế đánh giá nguyên nhân thứ phát, lưu ý tương tác và chất lượng sản phẩm |
Hướng dẫn sử dụng và tư vấn cho người bệnh
Dược sĩ cần giải thích rằng đau bụng kinh thường liên quan prostaglandin nhưng không phải mọi cơn đau quanh kỳ kinh đều là thống kinh nguyên phát. Hỏi riêng tư về khả năng mang thai, tình dục, lượng máu, khí hư và đau khi quan hệ, đại tiện hoặc tiểu tiện.
Khi dùng thuốc, chọn một phương án, dùng đúng hàm lượng trên nhãn, không tự tăng liều và không phối hợp hai NSAID. Kiểm tra thuốc cảm, đau đầu hoặc thuốc phối hợp để tránh trùng paracetamol hay NSAID. Nếu khó chịu dạ dày với NSAID có thể dùng cùng thức ăn, nhưng điều này không loại bỏ nguy cơ xuất huyết.
Ngừng thuốc và đi khám ngay nếu nổi mề đay, phù mặt, khó thở, nôn ra máu, phân đen, đau ngực, ngất, đau một bên dữ dội, sốt, khí hư hôi, thử thai dương tính hoặc ra máu nhiều. Đánh giá lại trong 1–2 giờ và trong 24 giờ; nếu không cải thiện, không tự thêm thuốc.
Phòng ngừa tái phát và điều cần tránh
| Yếu tố hoặc hành vi | Khuyến cáo phòng ngừa | Lý do | Đối tượng cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Dùng thuốc quá muộn khi đau đã rất nặng | Với chu kỳ đều và đã xác định kiểu đau, có thể dùng sớm khi bắt đầu đau theo hướng dẫn | NSAID hiệu quả hơn khi dùng sớm | Chỉ áp dụng khi không có chống chỉ định |
| Phối hợp nhiều thuốc giảm đau | Chỉ chọn một NSAID và kiểm tra trùng paracetamol | Giảm nguy cơ xuất huyết, độc thận và độc gan | Người dùng nhiều thuốc cần rà soát kỹ |
| Bình thường hóa đau làm nghỉ học hoặc nghỉ làm | Ghi nhận ảnh hưởng chất lượng sống và chuyển khám nếu tái diễn | Có thể bỏ sót lạc nội mạc tử cung | Đặc biệt lưu ý vị thành niên |
| Uống rượu trong lúc dùng paracetamol hoặc NSAID | Tránh hoặc hạn chế theo tư vấn y tế | Tăng nguy cơ độc gan và xuất huyết tiêu hóa | Người uống rượu thường xuyên cần bác sĩ đánh giá |
| Tự dùng kháng sinh, corticoid hoặc thuốc nội tiết | Không dùng nếu chưa có chẩn đoán và chỉ định | Có thể che lấp triệu chứng và gây tác dụng phụ | Chuyển bác sĩ |
| Không theo dõi chu kỳ và lượng máu | Dùng lịch hoặc ứng dụng để ghi lại | Giúp phát hiện thay đổi bất thường | Bảo đảm quyền riêng tư dữ liệu |
07Lưu ý theo từng nhóm người bệnhĐiều chỉnh tư vấn theo tuổi, thai kỳ, chức năng gan thận, bệnh đồng mắc và khả năng lái xe.
Lưu ý theo từng nhóm người bệnh
Lưu ý khi tư vấn cho trẻ em
Đau bụng kinh chỉ được xem xét ở trẻ đã có kinh. Ở vị thành niên, cần cách hỏi riêng tư, tôn trọng, đánh giá khả năng mang thai khi phù hợp và chú ý ảnh hưởng đến học tập. Đau có thể bắt đầu trong 6–12 tháng sau kỳ kinh đầu, nhưng đau ngay từ kỳ đầu, đau tăng dần hoặc không đáp ứng cần đánh giá bất thường đường sinh dục và lạc nội mạc tử cung.
Liều thuốc phải theo tuổi, cân nặng và nhãn sản phẩm. Các liều OTC được nêu chỉ áp dụng từ 12 tuổi trở lên theo nhãn tham khảo; trẻ dưới 12 tuổi không được tự nội suy liều người lớn. Chuyển khám sớm khi đau nặng, ra máu nhiều, ngất, sốt, trễ kinh hoặc phải nghỉ học thường xuyên.
Lưu ý khi tư vấn cho người cao tuổi
Đau bụng kinh không phải tình trạng điển hình ở người sau mãn kinh. Đau vùng chậu hoặc chảy máu sau mãn kinh cần được bác sĩ đánh giá thay vì tự dùng thuốc. Ở người lớn tuổi còn kinh, ngưỡng chuyển khám thấp hơn vì nguy cơ bệnh cấu trúc, bệnh tim mạch, thận, tiêu hóa và đa thuốc cao hơn.
NSAID làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, tổn thương thận, giữ dịch và biến cố tim mạch, đặc biệt từ 60 tuổi trở lên. Rà soát chống đông, aspirin, thuốc huyết áp và lợi tiểu; dùng liều thấp nhất trong thời gian ngắn nhất nếu được phép.
Sử dụng trong thai kỳ và cho con bú
Thai kỳ: đau bụng và ra máu ở người có khả năng mang thai phải ưu tiên loại trừ thai ngoài tử cung. Không tự dùng NSAID từ tuần 20 trở đi nếu không có chỉ định bác sĩ; từ khoảng 30 tuần nguy cơ đóng sớm ống động mạch thai tăng. Paracetamol có thể là lựa chọn giảm đau được cân nhắc trong thai kỳ nhưng vẫn cần dùng liều thấp nhất có hiệu quả và xác nhận với nhân viên y tế.
Cho con bú: ibuprofen có nồng độ rất thấp trong sữa và được LactMed xem là lựa chọn ưu tiên trong nhiều tình huống giảm đau. Tuy vậy, cần xem tuổi và tình trạng trẻ, bệnh nền của mẹ, liều và thời gian dùng; không kết luận an toàn tuyệt đối và không dùng để trì hoãn đánh giá cờ đỏ.
Điều chỉnh lựa chọn ở người suy gan hoặc suy thận
Suy thận: NSAID có thể giảm tưới máu thận và gây tổn thương thận cấp, nhất là khi mất nước, dùng lợi tiểu, ACEI hoặc ARB. Tránh tự dùng ở suy thận trung bình–nặng hoặc khi chức năng thận không rõ; chuyển bác sĩ để chọn thuốc và liều.
Suy gan: paracetamol có nguy cơ độc gan khi quá liều, dùng cùng nhiều sản phẩm chứa paracetamol, uống rượu nhiều hoặc có bệnh gan. Không tự áp dụng liều tối đa thông thường cho người suy gan, cân nặng thấp hoặc suy dinh dưỡng. NSAID cũng cần thận trọng ở xơ gan do nguy cơ thận, chảy máu và giữ dịch.
Bệnh đồng mắc, đa thuốc và nguy cơ tương tác
Người có loét hoặc xuất huyết tiêu hóa, bệnh thận, suy tim, tăng huyết áp khó kiểm soát, tiền sử đột quỵ, hen do aspirin/NSAID hoặc rối loạn đông máu không nên tự dùng NSAID. Đái tháo đường kèm bệnh thận và tình trạng mất nước làm tăng nguy cơ tổn thương thận.
Rà soát thuốc chống đông, aspirin, thuốc chống kết tập tiểu cầu, corticosteroid, SSRI, ACEI, ARB, lợi tiểu và mọi thuốc cảm–giảm đau phối hợp. Không áp dụng khoảng cách giờ chung cho tương tác aspirin–ibuprofen hoặc tự đổi thuốc chống đông; cần bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng đánh giá.
Ảnh hưởng đến sự tỉnh táo, lái xe và vận hành máy
Ibuprofen và naproxen có thể gây chóng mặt ở một số người. Nếu chóng mặt, buồn ngủ, nhìn mờ hoặc giảm tập trung, không lái xe, đi xe máy hoặc vận hành máy cho đến khi hết triệu chứng. Paracetamol đơn chất thường ít ảnh hưởng, nhưng cần kiểm tra sản phẩm phối hợp vì có thể chứa kháng histamin hoặc hoạt chất gây buồn ngủ.
Theo dõi và đánh giá lại
Đặt mốc theo dõi rõ ràng, nhận diện thất bại xử trí và không tự tăng liều hoặc phối hợp thêm thuốc.
Nội dung cần theo dõi sau tư vấn
| Nội dung cần theo dõi | Cách đánh giá | Thời điểm hoặc tần suất | Dấu hiệu cần đánh giá lại |
|---|---|---|---|
| Mức đau 0–10 | So sánh trước và sau xử trí | Sau 1–2 giờ và mỗi ngày | Đau tăng, đau một bên hoặc đau ngoài kỳ |
| Khả năng sinh hoạt | Đi học, đi làm, đi lại và ngủ | Trong 24 giờ | Không thể sinh hoạt hoặc cần nghỉ hoàn toàn |
| Lượng và kiểu chảy máu | Số băng, thấm ướt, cục máu, chảy máu ngoài kỳ | Mỗi ngày trong kỳ kinh | Ra máu rất nhiều, chóng mặt hoặc ngất |
| Triệu chứng kèm | Sốt, khí hư, nôn, tiểu buốt, đau khi quan hệ, đại tiện hoặc tiểu tiện | Mỗi lần đánh giá | Xuất hiện triệu chứng mới |
| Dùng thuốc | Hoạt chất, liều, thời điểm, tổng liều 24 giờ | Mỗi liều | Trùng NSAID, trùng paracetamol hoặc vượt nhãn |
| Tác dụng phụ tiêu hóa | Đau thượng vị, nôn ra máu, phân đen | Hằng ngày khi dùng NSAID | Dấu xuất huyết |
| Dấu hiệu dị ứng | Mày đay, phù mặt, khò khè, ban phồng rộp | Sau mỗi liều | Cần ngừng và cấp cứu |
| Xu hướng qua chu kỳ | Ngày đau, mức đau, đáp ứng và ảnh hưởng chất lượng sống | Mỗi chu kỳ | Tăng dần hoặc không đáp ứng 1–2 chu kỳ |
Dấu hiệu cải thiện mong đợi
| Dấu hiệu cải thiện | Mốc thời gian dự kiến | Ý nghĩa | Hướng xử trí tiếp theo |
|---|---|---|---|
| Mức đau giảm ít nhất khoảng 2 điểm hoặc giảm rõ theo đánh giá người bệnh | Trong 1–2 giờ | Có đáp ứng ban đầu | Tiếp tục theo nhãn nếu an toàn |
| Có thể trở lại sinh hoạt, học tập hoặc làm việc cơ bản | Trong 24 giờ | Mục tiêu chức năng đạt được | Duy trì biện pháp nền tảng |
| Không xuất hiện tác dụng phụ nghiêm trọng | Trong suốt thời gian dùng | Lựa chọn tạm thời dung nạp được | Tiếp tục theo dõi |
| Đau giảm dần và kết thúc trong khoảng 48–72 giờ | Trong kỳ kinh | Phù hợp hơn với thống kinh nguyên phát | Ghi nhật ký và đánh giá chu kỳ sau |
| Không phải tăng liều, phối hợp NSAID hoặc dùng thuốc ngoài nhãn | Mỗi chu kỳ | Kiểm soát an toàn | Xem xét bác sĩ nếu nhu cầu thuốc tăng |
Khi nào ngừng thuốc, đổi biện pháp hoặc chuyển khám
| Dấu hiệu hoặc tình trạng | Thuốc hoặc biện pháp liên quan | Hướng xử trí | Lý do |
|---|---|---|---|
| Mày đay, phù mặt, khò khè hoặc khó thở | NSAID hoặc paracetamol | Ngừng ngay và cấp cứu | Nghi phản vệ |
| Nôn ra máu, phân đen, ngất hoặc đau bụng thượng vị dai dẳng | NSAID | Ngừng và cấp cứu hoặc khám trong ngày | Nghi xuất huyết tiêu hóa |
| Ban đỏ lan rộng, phồng rộp hoặc tổn thương niêm mạc | Paracetamol hoặc NSAID | Ngừng và cấp cứu | Nghi phản ứng da nặng |
| Đau tăng, chuyển lệch một bên, xuất hiện sốt, khí hư hôi, trễ kinh hoặc ra máu bất thường | Mọi xử trí | Ngừng tự điều trị và chuyển khám | Xuất hiện cờ đỏ |
| Không giảm đáng kể sau liều đầu đúng hoặc sau 24 giờ | Thuốc giảm đau | Không tự tăng hoặc phối hợp; kiểm tra dùng đúng và chuyển khám khi cần | Có thể chẩn đoán khác |
| Cần dùng quá 48–72 giờ hoặc lặp lại ngày càng nhiều qua chu kỳ | Mọi thuốc | Dừng kế hoạch tự xử trí lặp lại và đặt lịch khám | Gợi ý thống kinh thứ phát hoặc kiểm soát không đủ |
| Vượt liều hoặc nghi quá liều paracetamol | Paracetamol | Cấp cứu ngay dù chưa có triệu chứng | Độc gan có thể xuất hiện muộn |
Đánh giá lại khi không cải thiện
Khi không đáp ứng, trước hết xác nhận người bệnh đã dùng đúng hoạt chất, đúng hàm lượng, đúng thời điểm và không bỏ liều; kiểm tra thuốc phối hợp để phát hiện trùng NSAID hoặc paracetamol. Rà soát khả năng mang thai, dấu hiệu nhiễm trùng, lượng máu, đau một bên, đau ngoài kỳ, đau khi quan hệ, đại tiện hoặc tiểu tiện.
Không tự tăng vượt liều nhãn, không thêm NSAID thứ hai, corticoid, thuốc giãn cơ, kháng sinh hoặc thuốc nội tiết. Nếu đau không giảm trong 24 giờ, kéo dài quá 48–72 giờ, hoặc không đáp ứng sau 1–2 chu kỳ dùng đúng, chuyển khám phụ khoa để đánh giá lạc nội mạc tử cung và các nguyên nhân thứ phát.
Chỉ định chuyển khám sau thời gian theo dõi
| Tình trạng sau theo dõi | Thời điểm chuyển khám | Mức độ khẩn cấp | Cơ sở y tế phù hợp |
|---|---|---|---|
| Đau tăng hoặc xuất hiện cờ đỏ sau khi dùng thuốc | Ngay lập tức | Cấp cứu ngay | Khoa cấp cứu |
| Không giảm đáng kể sau 1–2 giờ kèm mức đau nặng hoặc không sinh hoạt được | Trong ngày | Khẩn | Cơ sở khám cấp cứu hoặc phụ khoa |
| Không cải thiện trong 24 giờ dù dùng đúng và không có cờ đỏ | Trong 24–48 giờ | Khám sớm | Bác sĩ gia đình hoặc phụ khoa |
| Đau kéo dài quá 72 giờ hoặc còn đau sau khi hết kinh | Trong vài ngày | Khám sớm | Phụ khoa |
| Tái diễn ảnh hưởng học tập, công việc hoặc không đáp ứng sau 1–2 chu kỳ | Đặt lịch sớm | Không cấp cứu nhưng cần đánh giá nguyên nhân | Phụ khoa |
| Có bệnh thận, gan, tim mạch, tiền sử xuất huyết, chống đông hoặc thai kỳ cần dùng thuốc | Trước liều tiếp theo | Khám hoặc tham vấn chuyên môn | Bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng |
09Tình huống thực hành tại nhà thuốcCác tình huống minh họa cách Dược sĩ khai thác, phân tầng nguy cơ và ra quyết định trong phạm vi nhà thuốc.
Tình huống thực hành tại nhà thuốc
Tình huống 1: phù hợp xử trí ban đầu tại nhà thuốc
Tình huống
Nữ 20 tuổi, đau quặn hạ vị từ sáng ngày đầu kỳ kinh, mức 5/10, chu kỳ đều, triệu chứng tương tự vài tháng trước và vẫn uống được nước.
Khai thác
Không trễ kinh, không quan hệ nguy cơ, không sốt, khí hư bất thường, đau một bên, ngất hoặc ra máu nhiều. Không loét dạ dày, bệnh thận, hen do NSAID và không dùng thuốc chống đông.
Đánh giá
Biểu hiện phù hợp hơn với thống kinh nguyên phát mức trung bình, chưa có cờ đỏ và đủ điều kiện xử trí ban đầu.
Quyết định của Dược sĩ
Tư vấn chườm ấm và chọn một NSAID theo nhãn nếu người bệnh đồng ý; không phối hợp NSAID khác. Đặt mốc đánh giá sau 1–2 giờ và trong 24 giờ.
Bài học thực hành
Chỉ quyết định thuốc sau khi loại trừ thai kỳ, bệnh nền và tương tác; mục tiêu là cải thiện chức năng chứ không cam kết hết đau hoàn toàn.
Tình huống 2: có dấu hiệu cảnh báo cần chuyển khám
Tình huống
Nữ 27 tuổi trễ kinh 10 ngày, đau bụng dưới bên phải đột ngột, ra máu âm đạo ít và chóng mặt.
Khai thác
Có quan hệ không bảo vệ, chưa thử thai, đau tăng nhanh và lan lên vai. Người bệnh hỏi mua thuốc giảm đau.
Đánh giá
Có nhiều dấu hiệu gợi ý thai ngoài tử cung và mất máu trong; không phù hợp xử trí đau bụng kinh tại nhà thuốc.
Quyết định của Dược sĩ
Không bán thuốc để trì hoãn đánh giá, hướng dẫn người đi cùng đưa đến khoa cấp cứu ngay hoặc gọi 115 nếu choáng tăng.
Bài học thực hành
Mọi đau vùng chậu ở người có khả năng mang thai phải hỏi ngày kinh và loại trừ thai kỳ trước khi quy về đau bụng kinh.
Tình huống 3: nhóm người bệnh đặc biệt hoặc vấn đề liên quan đến thuốc
Tình huống
Nữ 38 tuổi đau bụng kinh mức 6/10, đang dùng warfarin do tiền sử huyết khối và đã tự uống ibuprofen một liều.
Khai thác
Không có cờ đỏ cấp cứu nhưng có tiền sử viêm dạ dày, gần đây dễ bầm tím. Không rõ INR gần nhất và đang dùng thêm aspirin theo đơn.
Đánh giá
Nguy cơ chảy máu cao do NSAID phối hợp chống đông và chống kết tập tiểu cầu; không phù hợp tiếp tục tự dùng ibuprofen hoặc đổi sang NSAID khác.
Quyết định của Dược sĩ
Khuyên ngừng tự dùng NSAID, kiểm tra dấu xuất huyết và liên hệ bác sĩ quản lý chống đông để chọn giảm đau phù hợp. Nếu phân đen, nôn máu hoặc choáng thì cấp cứu.
Bài học thực hành
Tra cứu tương tác và bệnh nền quan trọng hơn việc chọn thuốc “mạnh”; không tự đặt khoảng cách giờ để hóa giải tương tác có ý nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Đau bụng kinh có thể xử trí ban đầu tại nhà thuốc khi nào?
Có thể cân nhắc xử trí ban đầu khi đau quặn vùng hạ vị xuất hiện ngay trước hoặc lúc bắt đầu kỳ kinh, có tính chu kỳ, mức nhẹ đến trung bình, người bệnh vẫn uống được và không có dấu hiệu cảnh báo. Trước khi chọn thuốc, Dược sĩ cần hỏi khả năng mang thai, lượng máu, sốt, khí hư, đau một bên, bệnh nền và thuốc đang dùng. Không nên tự xử trí nếu đau đột ngột dữ dội, trễ kinh, ngất, ra máu nhiều, sốt hoặc đau tăng dần qua các chu kỳ.
Khi nào đau bụng kinh cần đi khám ngay?
Cần đi cấp cứu ngay khi đau một bên dữ dội, ngất hoặc choáng, đau lan vai, khó thở, bụng cứng, trễ kinh hoặc thử thai dương tính kèm đau hay ra máu. Khám trong ngày nếu có sốt, khí hư hôi hoặc mủ, nôn liên tục, tiểu ít, ra máu rất nhiều hoặc chóng mặt. Đặt lịch khám phụ khoa sớm khi đau ngoài kỳ kinh, đau khi quan hệ, đại tiện hoặc tiểu tiện theo chu kỳ, hoặc đau ngày càng nặng và ảnh hưởng học tập, công việc.
Thuốc giảm đau bụng kinh nên dùng trong bao lâu?
Với biểu hiện điển hình, thuốc thường chỉ cần trong 1–3 ngày đầu kỳ kinh và phải dùng đúng nhãn. Đánh giá đáp ứng sau 1–2 giờ, trong 24 giờ và sau 48–72 giờ. Không tiếp tục tăng liều hoặc thêm NSAID khác nếu không cải thiện. Nhãn thuốc giảm đau thông thường có thể cho phép thời gian dài hơn trong các chỉ định khác, nhưng đau bụng kinh kéo dài quá 72 giờ, cần thuốc nhiều ngày hoặc lặp lại ngày càng nhiều qua các chu kỳ cần được khám để tìm nguyên nhân thứ phát.
Người mang thai hoặc cho con bú có dùng thuốc đau bụng kinh được không?
Ở người có khả năng mang thai, trước hết phải loại trừ thai ngoài tử cung nếu trễ kinh, đau một bên hoặc ra máu. Không tự dùng NSAID từ tuần 20 của thai kỳ trở đi nếu không có chỉ định bác sĩ; đặc biệt tránh từ khoảng 30 tuần. Paracetamol có thể được cân nhắc nhưng vẫn cần xác nhận liều và tình trạng thai. Khi cho con bú, ibuprofen thường được xem là lựa chọn phù hợp vì lượng vào sữa rất thấp, nhưng vẫn phải xét bệnh nền, liều, thời gian dùng và tình trạng trẻ.
Không đáp ứng với thuốc đau bụng kinh thì nên làm gì?
Kiểm tra lại hoạt chất, hàm lượng, thời điểm dùng và tổng liều; bảo đảm không trùng NSAID hoặc paracetamol trong thuốc cảm hay thuốc phối hợp. Đồng thời hỏi lại khả năng mang thai, sốt, khí hư, lượng máu, đau một bên, đau ngoài kỳ và đau khi quan hệ, đại tiện hoặc tiểu tiện. Không tự tăng liều, thêm corticoid, thuốc giãn cơ, kháng sinh hoặc thuốc nội tiết. Nếu không cải thiện trong 24 giờ, kéo dài quá 72 giờ hoặc không đáp ứng sau 1–2 chu kỳ dùng đúng, cần khám phụ khoa.
Tài liệu tham khảo
- Society of Obstetricians and Gynaecologists of Canada – Guideline No. 345: Primary Dysmenorrhea, 2025
- Royal Children’s Hospital Melbourne – Clinical Practice Guideline: Dysmenorrhoea, 2025
- NICE – Endometriosis: diagnosis and management, recommendations updated 2024
- ACOG – Diagnosis of Endometriosis, Clinical Practice Guideline No. 11, 2026
- DailyMed – Ibuprofen 200 mg OTC label, updated 2026
- DailyMed – Naproxen sodium 220 mg OTC label, updated 2025
- DailyMed – Acetaminophen 500 mg OTC label, updated 2026
- U.S. FDA – Avoid NSAIDs in pregnancy at 20 weeks or later
- LactMed – Ibuprofen during lactation, updated 2025
- Bộ Y tế – Thông tư 07/2017/TT-BYT ban hành Danh mục thuốc không kê đơn
- Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật – Lịch sử hiệu lực Thông tư 07/2017/TT-BYT

