Thủng ổ loét dạ dày tá tràng xảy ra khi ổ loét ăn xuyên toàn bộ thành dạ dày hoặc tá tràng, làm khí và dịch tiêu hóa tràn vào ổ bụng. Người bệnh thường đau thượng vị đột ngột dữ dội, sau đó đau lan khắp bụng, bụng co cứng, khó cử động, có thể kèm nôn, sốt, tim nhanh hoặc choáng. Đây là cấp cứu ngoại khoa vì viêm phúc mạc và nhiễm trùng huyết có thể tiến triển nhanh. Chẩn đoán dựa trên khám, xét nghiệm và ưu tiên CT bụng để tìm hơi tự do, dịch và vị trí nghi thủng; X-quang chỉ hỗ trợ khi CT chưa sẵn có. Điều trị gồm nhịn ăn, truyền dịch, kháng sinh, giảm acid, kiểm soát đau và hội chẩn phẫu thuật khẩn. Phần lớn trường hợp cần mổ đóng lỗ thủng và làm sạch ổ bụng, đồng thời điều trị H. pylori hoặc ngừng NSAID để hạn chế tái phát.
Thủng ổ loét dạ dày tá tràng là bệnh gì?
Thủng ổ loét dạ dày tá tràng là biến chứng khi ổ loét xuyên qua toàn bộ các lớp của thành ống tiêu hóa, tạo lỗ cho khí, acid, dịch mật, thức ăn và vi khuẩn tràn vào khoang phúc mạc. Tình trạng này khác “loét xuyên” vào tụy hoặc cơ quan lân cận vì thủng tự do gây nhiễm bẩn ổ bụng và viêm phúc mạc lan tỏa. Một số lỗ nhỏ có thể được mạc nối hoặc cơ quan kế cận bịt lại, nhưng không thể xác định an toàn chỉ dựa vào việc cơn đau tạm giảm. Chẩn đoán và xử trí phải được thực hiện trong bệnh viện với sự tham gia của cấp cứu, ngoại khoa, gây mê và hồi sức.

| Tên bệnh | Thủng ổ loét dạ dày tá tràng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Perforated peptic ulcer |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thủng loét peptic; thủng ổ loét dạ dày–tá tràng; perforated gastric or duodenal ulcer |
| Mã ICD-10 | K27.5 – Loét peptic cấp, vị trí không xác định, có thủng; nếu xác định vị trí cần dùng mã K25.5 cho dạ dày hoặc K26.5 cho tá tràng và mã chi tiết phù hợp diễn tiến. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Cấp cứu ngoại khoa Tiêu hóa; biến chứng của bệnh loét dạ dày–tá tràng. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Thành dạ dày hoặc tá tràng và phúc mạc; nhiễm bẩn ổ bụng có thể gây nhiễm trùng huyết, ảnh hưởng phổi, thận, tim và nhiều cơ quan. |
| Tính chất bệnh | Biến chứng cấp tính, không lây, có nguy cơ tử vong nếu chậm hồi sức và phẫu thuật. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn loét không biến chứng nhưng là một nguyên nhân quan trọng của viêm phúc mạc và mổ bụng cấp cứu. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng; lỗ thủng là tổn thương cơ học của thành ống tiêu hóa. Nhiễm H. pylori có thể là nguyên nhân nền và có khả năng lây. |
Tổng quan chuyên môn về Thủng ổ loét dạ dày tá tràng
Acid, pepsin, H. pylori, NSAID và thiếu máu niêm mạc làm ổ loét tiến sâu từ niêm mạc qua lớp cơ đến thanh mạc. Khi thành bị phá vỡ, khí và dịch tiêu hóa gây viêm phúc mạc hóa học; vài giờ sau, vi khuẩn và độc tố tạo viêm phúc mạc nhiễm khuẩn. Mất dịch vào khoang bụng, đau và phản ứng viêm toàn thân dẫn tới giảm thể tích tuần hoàn, giãn mạch, tổn thương nội mô và sốc. Thời gian từ thủng đến kiểm soát nguồn nhiễm là yếu tố quan trọng của tiên lượng.
Thủng có thể ở dạ dày hoặc tá tràng, tự do hay đã được bịt kín, nhỏ hay lớn, sớm hay đến viện muộn. Tình trạng còn được phân tầng theo huyết động, mức viêm phúc mạc, nhiễm trùng huyết và điểm nguy cơ như Boey hoặc PULP trong môi trường chuyên môn. Việc xác định vị trí và kích thước ảnh hưởng phương pháp khâu, nhu cầu sinh thiết và khả năng phải cắt dạ dày.
Thủng chiếm tỷ lệ nhỏ trong bệnh loét peptic nhưng gây gánh nặng tử vong cao hơn loét không biến chứng. Bệnh gặp ở nhiều lứa tuổi; người trẻ có thể liên quan H. pylori và hút thuốc, còn người cao tuổi thường liên quan NSAID và nhiều bệnh nền. Tỷ lệ tử vong tăng rõ khi sốc, đến viện muộn, tuổi cao hoặc suy cơ quan. Dữ liệu Việt Nam chủ yếu từ các loạt ca phẫu thuật bệnh viện.
Quá trình bắt đầu bằng ổ loét sâu dần và kết thúc khi lớp thanh mạc bị phá vỡ. Khí thoát ra trước tạo hơi tự do; dịch acid và thức ăn tiếp theo gây kích ứng phúc mạc, rồi vi khuẩn làm nhiễm trùng. Lỗ thủng tá tràng thường ở mặt trước hành tá tràng, còn vị trí dạ dày thay đổi. Đây là diễn tiến tại chỗ, không phải đường truyền nhiễm giữa người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thủng ổ loét dạ dày tá tràng
Nguyên nhân nền phổ biến là loét do H. pylori hoặc NSAID, aspirin. Hút thuốc, uống rượu nhiều, tiền sử loét, dùng corticosteroid kèm NSAID, bệnh nặng và không điều trị nguyên nhân làm tăng nguy cơ. Hiếm hơn, thủng có thể liên quan ung thư dạ dày, gastrinoma, bệnh Crohn, thiếu máu cục bộ hoặc nhiễm trùng. Với loét dạ dày thủng, cần lưu ý khả năng ác tính.
Khó thay đổi: tuổi cao, tiền sử loét hoặc thủng, bệnh nền nặng và ổ loét ác tính. Có thể điều chỉnh: H. pylori chưa tiệt trừ, NSAID hoặc aspirin không kiểm soát, hút thuốc, rượu và chậm đi khám khi đau tăng. Thuốc giảm đau có thể che triệu chứng, đặc biệt ở người già, làm trì hoãn chẩn đoán.
Người có loét dạ dày–tá tràng, dùng NSAID kéo dài, hút thuốc, từng xuất huyết hoặc đang dùng corticosteroid và thuốc chống đông có nguy cơ cao hơn. Người cao tuổi, suy giảm miễn dịch, xơ gan, suy thận hoặc ung thư dễ có biểu hiện kín đáo nhưng biến chứng nặng. Bệnh nhân đau bụng cấp sau thời gian khó tiêu cần được đánh giá khẩn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thủng ổ loét dạ dày tá tràng
Khởi phát điển hình là đau thượng vị đột ngột như dao đâm, nhanh chóng lan toàn bụng và khiến người bệnh nằm im vì cử động làm đau tăng. Sau vài giờ có thể xuất hiện sốt, chướng bụng, nôn, tim nhanh và tụt huyết áp. Ở người cao tuổi, người dùng steroid hoặc suy giảm miễn dịch, đau và co cứng có thể không rõ, nên thay đổi ý thức, yếu hoặc suy tuần hoàn có thể là biểu hiện đầu.
- Đau bụng đột ngột dữ dội, thường bắt đầu ở thượng vị rồi lan rộng.
- Bụng cứng như gỗ, ấn đau và đau tăng khi ho, thở sâu hoặc di chuyển.
- Người bệnh nằm bất động, co chân để giảm kích thích phúc mạc.
- Buồn nôn, nôn, chướng bụng và không trung tiện khi liệt ruột phát triển.
- Tim nhanh, sốt, khát và mệt lả khi mất dịch hoặc nhiễm trùng tiến triển.
- Đau vai do kích thích cơ hoành bởi hơi hoặc dịch trong ổ bụng.
- Đau khu trú tạm thời khi lỗ thủng được mạc nối bịt, có thể tạo cảm giác cải thiện giả.
- Lú lẫn, khó thở hoặc tiểu ít ở người cao tuổi khi sốc và suy cơ quan.
- Không thấy bụng cứng rõ ở người béo, dùng steroid hoặc suy giảm miễn dịch.
Không nên đặt lịch khám thông thường: nghi thủng phải đến cấp cứu ngay. Cần đánh giá khẩn trong ngày: đau thượng vị mới xuất hiện và tăng nhanh ở người có tiền sử loét hoặc dùng NSAID. Sau điều trị: tái khám sớm khi sốt, đau tăng, vết mổ đỏ, nôn, không trung tiện hoặc ăn uống kém. Mọi đau đột ngột kèm bụng cứng là chỉ định gọi cấp cứu.
Gọi 115 khi đau bụng đột ngột dữ dội, bụng cứng, vã mồ hôi, ngất, lú lẫn, thở nhanh, tim nhanh hoặc tụt huyết áp. Cho người bệnh nằm yên, không cho ăn uống, không dùng NSAID, thuốc nhuận tràng hay chườm nóng. Không tự lái xe và không trì hoãn để chờ thuốc dạ dày có tác dụng; cần phẫu thuật đánh giá ngay.
Chẩn đoán Thủng ổ loét dạ dày tá tràng
Chẩn đoán được đặt ra từ đau cấp, dấu viêm phúc mạc và tiền sử loét hoặc NSAID. Hồi sức bắt đầu ngay, không chờ đủ mọi xét nghiệm. CT bụng có cản quang nếu phù hợp giúp phát hiện hơi tự do, dịch, dày thành và vị trí thủng. X-quang ngực hoặc bụng đứng được dùng khi CT không sẵn có, nhưng kết quả âm tính không loại trừ. Ngoại khoa cần được hội chẩn sớm.
Bác sĩ đánh giá đường thở, nhịp thở, mạch, huyết áp, nhiệt độ, tưới máu ngoại vi và ý thức. Khám bụng tìm co cứng, phản ứng dội, mất nhu động và gõ vang vùng gan. Bệnh sử hỏi thời điểm đau, NSAID, aspirin, steroid, chống đông, loét trước đây và H. pylori. Khám nhẹ nhàng, tránh lặp thao tác gây đau không cần thiết.
Công thức máu: bạch cầu có thể tăng nhưng bình thường không loại trừ. Điện giải, urê, creatinine, đường huyết và lactate: đánh giá mất nước, suy thận và sốc. Chức năng gan, đông máu, nhóm máu: chuẩn bị phẫu thuật và truyền máu. Khí máu: hỗ trợ đánh giá toan và suy hô hấp. Amylase có thể tăng nhẹ do viêm phúc mạc, không tự động đồng nghĩa viêm tụy.
CT bụng là lựa chọn ưu tiên vì nhạy hơn X-quang trong phát hiện lượng hơi nhỏ, dịch tự do và dấu quanh dạ dày–tá tràng; thuốc cản quang đường uống chỉ dùng chọn lọc. X-quang ngực đứng có thể thấy liềm hơi dưới hoành. Siêu âm tại giường hỗ trợ nhận biết dịch hoặc khí nhưng phụ thuộc người thực hiện. Không trì hoãn mổ ở người sốc với dấu viêm phúc mạc rõ chỉ để hoàn thiện hình ảnh.
Chẩn đoán dựa trên bằng chứng lâm sàng của viêm phúc mạc kèm hình ảnh hơi hoặc dịch thoát từ dạ dày–tá tràng, hoặc xác nhận trực tiếp trong phẫu thuật. Trường hợp nghi lỗ đã bịt có thể dùng nghiên cứu cản quang tan trong nước theo chỉ định. Điểm nguy cơ hỗ trợ tiên lượng nhưng không thay thế quyết định kiểm soát nguồn nhiễm.
Điều trị Thủng ổ loét dạ dày tá tràng
Điều trị gồm nhịn ăn, đặt đường truyền lớn, hồi sức dịch, giảm đau, thuốc ức chế acid, kháng sinh phổ rộng và kiểm soát nhiễm trùng, đồng thời chuẩn bị mổ. Ống thông dạ dày và catheter tiểu được cân nhắc trong bệnh viện. Kiểm soát nguồn bằng phẫu thuật là chuẩn cho đa số ca. Điều trị bảo tồn chỉ dành cho bệnh nhân ổn định, lỗ thủng đã kín được chứng minh và có khả năng theo dõi liên tục.
Kháng sinh tĩnh mạch được dùng sớm để bao phủ vi khuẩn đường tiêu hóa, sau đó điều chỉnh theo diễn tiến và nuôi cấy khi có. Thuốc ức chế bơm proton giúp giảm acid. Thuốc vận mạch chỉ dùng khi sốc không đáp ứng đủ với hồi sức dịch và dưới giám sát hồi sức. Sau giai đoạn cấp, phác đồ H. pylori được lựa chọn nếu xét nghiệm dương tính; không tự dùng kháng sinh tại nhà.
Dẫn lưu qua da có thể hỗ trợ xử lý ổ áp xe tồn lưu sau mổ hoặc trong trường hợp chọn lọc, nhưng không thay thế đóng lỗ thủng tự do. Nội soi đóng lỗ thủng không phải tiêu chuẩn thường quy ở đa số cơ sở và chỉ thực hiện trong chương trình chuyên sâu. Can thiệp phải gắn với khả năng hồi sức và phẫu thuật dự phòng.
Phẫu thuật nội soi hoặc mở bụng được lựa chọn theo huyết động, kinh nghiệm và kích thước lỗ thủng. Với lỗ nhỏ, khâu đơn giản kèm miếng vá mạc nối thường đủ; lỗ lớn, mô xấu, nghi ung thư hoặc thủng dạ dày phức tạp có thể cần cắt đoạn. Ổ bụng được rửa và dẫn lưu theo đánh giá. Sinh thiết đặc biệt quan trọng khi thủng tại dạ dày.
Hỗ trợ gồm theo dõi hồi sức, kiểm soát đau, phòng huyết khối, vật lý trị liệu hô hấp và dinh dưỡng sớm khi an toàn. Bù điện giải và đường huyết cần được điều chỉnh. Sau mổ, hướng dẫn vận động, chăm sóc vết mổ và nhận biết nhiễm trùng giúp giảm biến chứng. Không dùng sản phẩm bổ sung thay cho dinh dưỡng y khoa.
Theo dõi liên tục mạch, huyết áp, nước tiểu, lactate, chức năng thận, dấu nhiễm trùng và tình trạng bụng. Sau mổ cần giám sát rò, áp xe, liệt ruột, viêm phổi và vết mổ. Khi ổn định, cần xét nghiệm H. pylori, rà soát NSAID và lập kế hoạch bảo vệ dạ dày. Triệu chứng tái xuất hiện phải được đánh giá sớm.
Giai đoạn cấp cần nhập viện và thời gian nằm viện thay đổi theo sốc, tuổi, phương pháp mổ và biến chứng. Kháng sinh thường được giới hạn theo mức kiểm soát nguồn và đáp ứng, không kéo dài mặc định. Quá trình hồi phục có thể mất nhiều tuần; việc trở lại ăn uống, làm việc và vận động dựa trên chức năng ruột và lành vết mổ.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm viêm phúc mạc, sốc nhiễm trùng, suy thận, suy hô hấp, rối loạn đông máu và tử vong. Sau phẫu thuật có thể gặp rò chỗ khâu, áp xe ổ bụng, nhiễm trùng vết mổ, liệt ruột, viêm phổi và thoát vị vết mổ. Nếu nguyên nhân không được điều trị, loét và biến chứng có thể tái phát.
Tiên lượng tốt hơn khi đến viện sớm, chưa sốc, lỗ thủng nhỏ và ít bệnh nền. Tuổi cao, trì hoãn trên nhiều giờ, sốc, suy thận, albumin thấp và ung thư làm nguy cơ tử vong tăng. Phẫu thuật thành công không kết thúc điều trị; kiểm soát H. pylori, NSAID và hút thuốc quyết định nguy cơ lâu dài.
Lỗ thủng có thể tái phát nếu ổ loét tiếp tục hình thành do H. pylori, NSAID, hút thuốc hoặc tăng tiết acid. Xét nghiệm và tiệt trừ H. pylori, tránh NSAID, dùng thuốc bảo vệ đúng chỉ định và tái khám ngoại khoa–tiêu hóa giúp giảm nguy cơ. Đau thượng vị trở lại sau mổ cần đánh giá, không tự dùng đơn cũ.
Phòng ngừa tập trung vào điều trị loét trước khi biến chứng, tiệt trừ H. pylori, hạn chế NSAID và báo tiền sử loét cho bác sĩ. Không hút thuốc, hạn chế rượu và tuân thủ thuốc giảm acid ở nhóm nguy cơ. Người từng thủng cần có kế hoạch dự phòng thứ phát, không chỉ dùng thuốc khi đau.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thủng ổ loét dạ dày tá tràng
Trước và ngay sau mổ, ăn uống do ê-kíp quyết định dựa trên hồi phục ruột. Khi bắt đầu lại, chế độ thường tăng dần từ lỏng đến mềm rồi bình thường, ưu tiên đủ đạm và năng lượng. Không có món ăn làm lỗ thủng tự kín. Sau hồi phục, tránh rượu và điều chỉnh thực phẩm gây khó chịu, nhưng không kiêng khem thiếu chất.
Giai đoạn cấp phải nằm viện. Sau mổ, ngồi dậy và đi lại sớm có giám sát giúp giảm biến chứng phổi và huyết khối, nhưng tránh nâng nặng cho đến khi thành bụng lành. Trở lại làm việc tùy loại mổ và nghề nghiệp. Hút thuốc làm chậm lành và tăng tái loét nên cần ngừng.
Sau xuất viện, theo dõi nhiệt độ, đau, chướng bụng, nôn, trung tiện, vết mổ, lượng ăn và thuốc. Sốt, đau tăng, bụng căng, nôn xanh, không trung tiện, dịch vết mổ hoặc khó thở cần liên hệ bệnh viện ngay. Trước khi được điều trị, nghi thủng tuyệt đối không theo dõi tại nhà.
- Không ăn uống, uống thuốc giảm đau NSAID hoặc thuốc nhuận tràng khi nghi thủng.
- Không chườm nóng, xoa bóp mạnh bụng hoặc chờ cơn đau tự giảm.
- Không từ chối chuyển viện chỉ vì X-quang chưa thấy hơi tự do.
- Không tự ngừng kháng sinh hoặc thuốc giảm acid sau mổ khi chưa trao đổi.
- Không tiếp tục hút thuốc hay dùng lại NSAID mà không có kế hoạch phòng tái loét.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Thủng loét ở trẻ hiếm và thường liên quan bệnh nặng, thuốc, chấn thương hoặc nguyên nhân đặc biệt. Trẻ có thể khó mô tả đau, chỉ quấy khóc, co chân, nôn hoặc lừ đừ. Đau bụng cấp kèm cứng bụng cần cấp cứu nhi ngoại khoa. Liều thuốc và phẫu thuật phải do chuyên khoa quyết định.
Người cao tuổi dễ có đau ít, bụng không cứng rõ và đến viện với lú lẫn, khó thở hoặc suy thận. NSAID và steroid có thể che dấu. Nguy cơ sốc và tử vong cao hơn, nên ngưỡng CT và hội chẩn ngoại khoa thấp. Chăm sóc sau mổ cần phòng mê sảng, té ngã và suy dinh dưỡng.
Thủng loét trong thai kỳ hiếm nhưng đe dọa mẹ và thai. Đau thượng vị dữ dội phải phân biệt với biến chứng sản khoa, gan mật và viêm tụy. Hồi sức và kiểm soát nguồn nhiễm cho mẹ là ưu tiên; phẫu thuật được thực hiện khi cần với phối hợp sản khoa, gây mê và ngoại khoa.
Phẫu thuật và điều trị nhiễm trùng không nên trì hoãn vì cho bú. Việc tạm ngừng hoặc tiếp tục phụ thuộc thuốc mê, kháng sinh, thuốc giảm đau và tình trạng mẹ; nhiều trường hợp có thể cho bú lại sớm theo hướng dẫn. Cần hỗ trợ duy trì sữa nếu phải cách ly mẹ–con.
Dấu viêm phúc mạc có thể mờ nhưng nhiễm trùng lan nhanh và lành vết thương chậm. Nguyên nhân loét có thể gồm CMV, thuốc hoặc bệnh ác tính. Cần ngưỡng can thiệp thấp, lựa chọn kháng sinh phù hợp và phối hợp chuyên khoa miễn dịch, ung bướu hoặc ghép tạng.
Xơ gan, suy thận, bệnh tim phổi, đái tháo đường và rối loạn đông máu làm tăng nguy cơ phẫu thuật. Thuốc chống đông cần kế hoạch đảo ngược và dùng lại. Hồi sức phải cá thể hóa vì truyền dịch quá mức có thể hại ở suy tim, trong khi thiếu dịch làm nặng sốc.
Người vừa phẫu thuật tiêu hóa có thể thủng tại miệng nối hoặc rò đường khâu, biểu hiện bằng đau, sốt, tim nhanh hoặc dịch bất thường qua dẫn lưu. Cần liên hệ ngay phẫu thuật viên. CT và mổ lại có thể cần thiết; không tự quy triệu chứng cho đau sau mổ thông thường.
Câu hỏi thường gặp về Thủng ổ loét dạ dày tá tràng
Một số lỗ thủng nhỏ có thể được mạc nối bịt kín, nhưng điều trị không mổ chỉ phù hợp với bệnh nhân rất chọn lọc: huyết động ổn định, không viêm phúc mạc lan tỏa, hình ảnh xác nhận không còn rò và có khả năng theo dõi liên tục. Phần lớn trường hợp cần phẫu thuật. Không thể xác định lỗ đã kín tại nhà, nên đau giảm tạm thời không phải lý do trì hoãn cấp cứu.
Có. Dịch tiêu hóa và vi khuẩn tràn vào ổ bụng có thể gây viêm phúc mạc, sốc nhiễm trùng và suy đa cơ quan. Nguy cơ tăng theo thời gian trì hoãn, tuổi cao, sốc và bệnh nền. Điều trị sớm bằng hồi sức, kháng sinh và kiểm soát lỗ thủng cải thiện tiên lượng. Đau đột ngột, bụng cứng, ngất hoặc thở nhanh cần gọi 115.
Có nếu xét nghiệm xác nhận H. pylori. Đóng lỗ thủng giải quyết biến chứng cấp nhưng không loại bỏ nguyên nhân gây loét. Sau khi ổn định, bác sĩ sẽ lựa chọn thời điểm xét nghiệm và phác đồ tiệt trừ, sau đó kiểm tra lại kết quả. Đồng thời cần rà soát NSAID, aspirin và hút thuốc. Không tự mua kháng sinh ngay sau mổ vì tương tác và khả năng dung nạp cần được đánh giá.
Thời điểm phụ thuộc loại phẫu thuật, chức năng ruột, có rò hay nhiễm trùng và sức khỏe chung. Ăn thường được bắt đầu từng bước khi bác sĩ xác nhận an toàn; vận động nhẹ sớm có giám sát thường được khuyến khích, còn nâng nặng phải chờ thành bụng lành. Không có mốc cố định cho mọi người. Nôn, chướng bụng hoặc đau tăng cần báo ngay.
Cần tiệt trừ H. pylori nếu có, tránh NSAID không cần thiết, không hút thuốc và dùng thuốc giảm acid đúng kế hoạch. Người bắt buộc dùng aspirin, chống đông hoặc thuốc giảm đau phải được đánh giá nguy cơ và dự phòng. Tái khám ngoại khoa và tiêu hóa giúp kiểm tra liền thương, kết quả mô học nếu thủng dạ dày và xử lý triệu chứng mới. Không chờ đau dữ dội mới đi khám.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

