Hội chứng tán huyết tăng ure máu là một dạng vi mạch huyết khối làm hồng cầu vỡ, tiểu cầu giảm và thận tổn thương. Bệnh thường xuất hiện sau tiêu chảy, nhất là tiêu chảy máu do vi khuẩn sinh độc tố Shiga; một số trường hợp liên quan rối loạn hệ bổ thể, thuốc, thai kỳ hoặc bệnh nền khác. Dấu hiệu đáng chú ý gồm mệt, xanh xao, bầm tím, tiểu ít, phù, tăng huyết áp và đôi khi rối loạn ý thức. Đây là tình trạng cần đánh giá tại bệnh viện vì có thể tiến triển thành suy thận cấp, biến chứng thần kinh hoặc huyết khối. Công thức máu, tiêu bản máu ngoại vi, chức năng thận và xét nghiệm tìm độc tố Shiga giúp định hướng nguyên nhân. Chăm sóc hỗ trợ, lọc máu khi cần và ức chế bổ thể ở nhóm phù hợp có thể cải thiện khả năng hồi phục.
Hội chứng tán huyết tăng ure máu là bệnh gì?
Hội chứng tán huyết tăng ure máu là một hội chứng lâm sàng thuộc nhóm vi mạch huyết khối, không phải chỉ là “urê máu tăng”. Tổn thương lớp nội mô trong các mạch rất nhỏ tạo điều kiện cho tiểu cầu kết tụ và hình thành huyết khối vi mạch. Khi hồng cầu đi qua các vùng này, chúng bị cắt vỡ gây thiếu máu tán huyết vi mạch; đồng thời tiểu cầu bị tiêu thụ và dòng máu đến cầu thận suy giảm. Ba thành phần thường dùng để nhận diện bệnh là tán huyết vi mạch không do miễn dịch, giảm tiểu cầu và tổn thương cơ quan, nhất là tổn thương thận cấp. HUS cần được phân biệt với ban xuất huyết giảm tiểu cầu huyết khối, trong đó thiếu hụt ADAMTS13 nặng có vai trò trung tâm, và với đông máu rải rác nội mạch, vốn thường gây rối loạn đông máu toàn thân rõ hơn. Việc gọi tất cả trường hợp không liên quan tiêu chảy là “HUS không điển hình” có thể che lấp nhiều nguyên nhân khác nhau; hiện nay cần xác định cụ thể HUS do độc tố Shiga, HUS qua trung gian bổ thể hoặc vi mạch huyết khối thứ phát.
| Tên bệnh | Hội chứng tán huyết tăng ure máu |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hemolytic uremic syndrome |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | HUS; hội chứng huyết tán–urê huyết; hội chứng tan máu urê huyết; hội chứng vi mạch huyết khối ưu thế tổn thương thận |
| Mã ICD-10 | D59.3 (ICD-10: Hemolytic-uremic syndrome; khi mã hóa chi tiết theo biến thể quốc gia cần đối chiếu danh mục đang áp dụng) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Huyết học – thận học; bệnh lý vi mạch huyết khối, thiếu máu tán huyết mắc phải và tổn thương thận cấp |
| Cơ quan ảnh hưởng | Mạch máu nhỏ và thận là vị trí chính; hồng cầu và tiểu cầu bị ảnh hưởng, ngoài ra não, tim, đường tiêu hóa, tụy và gan có thể tổn thương trong thể nặng. |
| Tính chất bệnh | Thường khởi phát cấp, không phải ung thư. HUS do độc tố Shiga liên quan nhiễm khuẩn đường ruột; HUS qua trung gian bổ thể có thể liên quan khuynh hướng di truyền hoặc tự kháng thể và có nguy cơ tái phát. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp trong dân số chung; thể liên quan độc tố Shiga gặp chủ yếu ở trẻ nhỏ, còn thể qua trung gian bổ thể hiếm và có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi. Chưa có số liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam. |
| Bệnh có lây không? | Tùy nguyên nhân |
| Đường lây | Bản thân HUS không truyền từ người sang người. Tuy nhiên, vi khuẩn sinh độc tố Shiga có thể lây qua thực phẩm hoặc nước nhiễm bẩn, tiếp xúc động vật, môi trường ô nhiễm và đường phân–miệng; HUS qua trung gian bổ thể không lây. |
Tổng quan chuyên môn về Hội chứng tán huyết tăng ure máu
Cơ chế chung bắt đầu bằng tổn thương nội mô mạch máu nhỏ. Trong HUS do độc tố Shiga, độc tố từ vi khuẩn đường ruột đi vào tuần hoàn, gắn vào thụ thể trên tế bào nội mô, đặc biệt tại thận, rồi kích hoạt viêm, đông máu và kết dính tiểu cầu. Trong HUS qua trung gian bổ thể, con đường bổ thể thay thế hoạt hóa quá mức do biến thể gen, tự kháng thể hoặc yếu tố khởi phát làm màng tế bào nội mô bị tấn công. Các vi huyết khối giàu tiểu cầu làm hẹp lòng mạch; hồng cầu bị phân mảnh tạo mảnh vỡ hồng cầu, lactate dehydrogenase tăng và haptoglobin giảm. Thiếu máu mô cùng phản ứng viêm gây suy lọc cầu thận, tăng creatinine, ứ dịch và tăng huyết áp. Khi tổn thương lan rộng, não, tim, ruột hoặc tụy cũng có thể bị thiếu máu cục bộ.
Phân loại có giá trị thực hành gồm: HUS liên quan độc tố Shiga, thường xuất hiện sau viêm ruột do STEC; HUS qua trung gian bổ thể, do mất điều hòa con đường bổ thể và trước đây thường gọi là HUS không điển hình; HUS liên quan Streptococcus pneumoniae, gặp chủ yếu ở trẻ em; và các hội chứng vi mạch huyết khối thứ phát liên quan thai kỳ, ghép tạng, tăng huyết áp ác tính, bệnh tự miễn, ung thư hoặc thuốc. Phân loại không chỉ dựa vào có hay không có tiêu chảy, vì tiêu chảy vẫn có thể xuất hiện trong bệnh cảnh khác. Xác định nhóm nguyên nhân quyết định việc dùng chăm sóc hỗ trợ đơn thuần, điều trị bệnh nền, trao đổi huyết tương tạm thời khi chưa loại trừ TTP, hoặc liệu pháp ức chế bổ thể.
HUS là bệnh ít gặp. HUS sau tiêu chảy tập trung nhiều nhất ở trẻ dưới 5 tuổi và thường liên quan các đợt nhiễm STEC rải rác hoặc bùng phát từ thực phẩm. Người lớn vẫn có thể mắc và có nguy cơ diễn tiến nặng hơn khi cao tuổi hoặc có bệnh nền. HUS qua trung gian bổ thể hiếm hơn nhiều, có thể khởi phát từ sơ sinh đến tuổi trưởng thành và đôi khi xuất hiện sau nhiễm trùng, phẫu thuật, mang thai hoặc ghép tạng. Tỷ lệ theo giới thay đổi theo nguyên nhân và quần thể nghiên cứu. Hiện chưa có hệ thống giám sát quốc gia công khai đủ để ước tính chính xác tỷ lệ mắc HUS tại Việt Nam, vì vậy không nên ngoại suy trực tiếp số liệu của quốc gia khác.
Với HUS do STEC, quá trình thường bắt đầu sau khi ăn hoặc uống phải thực phẩm, nước nhiễm khuẩn, tiếp xúc động vật hoặc lây phân–miệng. Vi khuẩn cư trú ở ruột và giải phóng độc tố Shiga; độc tố vượt qua hàng rào ruột, đi theo máu đến vi mạch thận và các cơ quan khác. Với HUS qua trung gian bổ thể, không có đường xâm nhập; bệnh hình thành khi hệ bổ thể bị kích hoạt mất kiểm soát trên nền di truyền hoặc tự kháng thể, đôi khi sau một “cú hích” như nhiễm trùng, thai kỳ hay phẫu thuật. Các thể thứ phát hình thành theo cơ chế tổn thương nội mô của bệnh nền hoặc thuốc.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hội chứng tán huyết tăng ure máu
Nguyên nhân được chia thành bốn nhóm. Nhóm thường gặp nhất là nhiễm STEC, đặc biệt các chủng E. coli tạo độc tố Shiga. Nhóm qua trung gian bổ thể liên quan biến thể ở gen điều hòa bổ thể, kháng thể chống yếu tố H hoặc cơ chế hoạt hóa bổ thể chưa xác định. Nhóm nhiễm trùng khác gồm phế cầu và hiếm hơn là các tác nhân khác. Nhóm vi mạch huyết khối thứ phát có thể xảy ra trong thai kỳ, sau ghép, tăng huyết áp rất nặng, bệnh tự miễn, ung thư, viêm tụy hoặc do một số thuốc. Một yếu tố thúc đẩy như nhiễm trùng có thể khởi phát cơn bệnh ở người có sẵn khuynh hướng bổ thể; vì vậy “tác nhân khởi phát” không luôn đồng nghĩa với nguyên nhân duy nhất.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi nhỏ, tuổi cao, tiền sử gia đình có vi mạch huyết khối, biến thể gen bổ thể và tiền sử từng có cơn HUS qua trung gian bổ thể. Yếu tố có thể giảm bớt gồm ăn thịt xay chưa chín, dùng sữa hoặc nước trái cây chưa tiệt trùng, rửa tay không đầy đủ sau tiếp xúc động vật và sử dụng nước không an toàn. Những yếu tố thúc đẩy ở người có khuynh hướng bổ thể gồm nhiễm trùng, thai kỳ, hậu sản, ghép tạng và phẫu thuật. Tự dùng thuốc cầm tiêu chảy hoặc kháng sinh khi nghi STEC có thể làm tăng nguy cơ biến chứng và cần được tránh nếu chưa có đánh giá y tế.
Nhóm dễ mắc HUS liên quan STEC nhất là trẻ nhỏ sau tiêu chảy máu. Nhóm dễ diễn tiến nặng gồm người cao tuổi, người mất nước, có bệnh thận từ trước, bệnh tim mạch, suy giảm miễn dịch hoặc chậm tiếp cận điều trị. HUS qua trung gian bổ thể cần được nghĩ tới ở người có HUS tái diễn, tiền sử gia đình, khởi phát trong thai kỳ hoặc hậu sản, tái phát sau ghép thận, hoặc vi mạch huyết khối không giải thích được sau khi đã loại trừ TTP và STEC. Trẻ có nhiễm phế cầu nặng cũng là nhóm đặc biệt cần theo dõi.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hội chứng tán huyết tăng ure máu
HUS do STEC thường có giai đoạn viêm ruột với đau bụng, nôn và tiêu chảy, có thể có máu; vài ngày sau, tiêu chảy có thể giảm nhưng người bệnh bắt đầu xanh xao, mệt, bầm tím và tiểu ít. HUS qua trung gian bổ thể có thể khởi phát mà không có tiêu chảy, hoặc sau nhiễm trùng, thai kỳ hay phẫu thuật. Một số người biểu hiện chủ yếu bằng tăng huyết áp và suy thận, trong khi người khác có triệu chứng thần kinh, tim hoặc tiêu hóa. Mức giảm tiểu cầu đôi khi không quá sâu, vì vậy số tiểu cầu không thấp nghiêm trọng vẫn không loại trừ bệnh.
- Tiểu ít hơn bình thường, nước tiểu sẫm hoặc có máu do thận và vi mạch bị tổn thương.
- Mệt, yếu, xanh da hoặc niêm mạc nhợt do thiếu máu tán huyết làm giảm khả năng vận chuyển oxy.
- Bầm tím, chấm xuất huyết hoặc chảy máu niêm mạc do số lượng tiểu cầu giảm, dù huyết khối vi mạch vẫn đang hình thành.
- Phù mặt, chân hoặc tăng cân nhanh do cơ thể giữ muối và nước khi chức năng thận suy giảm.
- Tăng huyết áp, đau đầu hoặc khó chịu, thường đi kèm tổn thương thận cấp và ứ dịch.
- Đau bụng, nôn hoặc tiêu chảy, đặc biệt tiêu chảy máu trước khi xuất hiện các dấu hiệu huyết học và thận.
- Lơ mơ, kích thích, co giật hoặc yếu liệt khi vi mạch não bị ảnh hưởng.
- Đau ngực, khó thở, rối loạn nhịp hoặc dấu hiệu suy tim trong bệnh cảnh tổn thương tim hiếm nhưng nghiêm trọng.
- Viêm tụy, đường huyết bất thường hoặc đau bụng kéo dài khi tụy và đường tiêu hóa bị tổn thương.
- Hoại tử đầu chi hoặc huyết khối mạch lớn, thường gợi ý bệnh cảnh lan tỏa và cần đánh giá nguyên nhân khác kèm theo.
Nên đặt lịch khám: khi sau tiêu chảy người bệnh còn mệt kéo dài, xanh xao, tiểu ít nhẹ hoặc có bầm tím mới. Cần khám trong ngày: khi tiêu chảy máu, đau bụng nhiều, nôn liên tục, sốt kèm giảm lượng nước tiểu, phù hoặc huyết áp tăng. Cần tái khám sớm: sau xuất viện nếu cân nặng tăng nhanh, tiểu giảm trở lại, đau đầu nhiều, phù tăng, huyết áp khó kiểm soát hoặc xét nghiệm thận và máu chưa ổn định. Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh thận nên có ngưỡng đi khám thấp hơn.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay khi có vô niệu hoặc tiểu rất ít, khó thở, phù phổi, lơ mơ, co giật, yếu liệt, đau ngực, ngất, chảy máu không cầm, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, đau bụng dữ dội hoặc tình trạng xấu nhanh. Không tự lái xe nếu người bệnh lơ mơ, co giật, khó thở hoặc yếu nhiều. Không trì hoãn để thử thuốc cầm tiêu chảy, kháng sinh còn thừa hay mẹo dân gian.
Chẩn đoán Hội chứng tán huyết tăng ure máu
Chẩn đoán bắt đầu bằng nhận diện vi mạch huyết khối và tổn thương thận, đồng thời tìm nguyên nhân có thể đảo ngược. Bác sĩ phối hợp bệnh sử tiêu chảy, thuốc, thai kỳ, ghép tạng và tiền sử gia đình với công thức máu, tiêu bản máu, chỉ số tán huyết, chức năng thận và nước tiểu. Mẫu phân nên được lấy sớm để tìm STEC hoặc độc tố Shiga khi có tiêu chảy. Hoạt tính ADAMTS13 được xét nghiệm khi cần loại trừ TTP; điều trị cấp cứu có thể phải bắt đầu trước khi có kết quả. Xét nghiệm bổ thể và di truyền hỗ trợ phân nhóm nhưng kết quả bình thường không loại trừ hoàn toàn HUS qua trung gian bổ thể. Người đọc không nên tự chẩn đoán từ một kết quả creatinine hay tiểu cầu đơn lẻ.
Bác sĩ thường hỏi thời điểm bắt đầu tiêu chảy, có máu hay không, lượng nước tiểu, thực phẩm đã ăn, người cùng mắc bệnh, thuốc đang dùng, bệnh tự miễn, thai kỳ và tiền sử gia đình. Khám tập trung vào tình trạng mất nước hoặc quá tải dịch, màu da niêm mạc, bầm tím, phù, huyết áp, tri giác, dấu thần kinh khu trú, tim phổi và đau bụng. Cân nặng hằng ngày và lượng dịch vào–ra giúp định hướng xử trí. Khám không thể xác nhận HUS nếu thiếu xét nghiệm.
Công thức máu đánh giá thiếu máu và giảm tiểu cầu; tiêu bản máu tìm mảnh vỡ hồng cầu. LDH, bilirubin gián tiếp, haptoglobin và số lượng hồng cầu lưới giúp chứng minh tán huyết, còn nghiệm pháp Coombs trực tiếp hỗ trợ tìm nguyên nhân miễn dịch hoặc HUS liên quan phế cầu. Creatinine, ure, điện giải và phân tích nước tiểu đánh giá mức tổn thương thận. Xét nghiệm phân bằng nuôi cấy hoặc kỹ thuật phát hiện độc tố/gen độc tố Shiga nên thực hiện sớm. Hoạt tính ADAMTS13 giúp phân biệt TTP; xét nghiệm bổ thể, kháng thể chống yếu tố H và phân tích gen được chỉ định chọn lọc. Mỗi xét nghiệm có giới hạn và cần được diễn giải trong bối cảnh lâm sàng.
Siêu âm thận không chẩn đoán xác định HUS nhưng có thể đánh giá kích thước thận, tưới máu, tắc nghẽn đường tiểu hoặc nguyên nhân khác của suy thận. Siêu âm tim, điện tâm đồ, chụp não hoặc chụp mạch được thực hiện khi có triệu chứng tim mạch, thần kinh hoặc nghi huyết khối. Hình ảnh học phải dựa trên dấu hiệu lâm sàng; không cần chụp thường quy cho mọi người bệnh.
Không có một tiêu chuẩn duy nhất áp dụng cho mọi thể HUS. Chẩn đoán lâm sàng thường dựa trên bằng chứng thiếu máu tán huyết vi mạch, giảm tiểu cầu và tổn thương cơ quan, nổi bật là thận, sau khi loại trừ các nguyên nhân vi mạch huyết khối khác. HUS liên quan STEC được củng cố khi phát hiện STEC hoặc độc tố Shiga trong phân và có bệnh cảnh tiêu chảy phù hợp. TTP cần được xem xét khẩn cấp; hoạt tính ADAMTS13 rất thấp ủng hộ TTP hơn HUS. HUS qua trung gian bổ thể là chẩn đoán tích hợp dựa trên loại trừ, bối cảnh lâm sàng và xét nghiệm bổ thể/di truyền, không nên chờ kết quả gen mới xử trí bệnh nặng.
Điều trị Hội chứng tán huyết tăng ure máu
Mục tiêu là bảo vệ cơ quan, sửa rối loạn dịch–điện giải, kiểm soát huyết áp và điều trị đúng cơ chế. Hầu hết người bệnh cần nhập viện, nhiều trường hợp cần theo dõi hồi sức hoặc thận nhân tạo. HUS do STEC chủ yếu điều trị hỗ trợ và tránh can thiệp có thể làm tăng giải phóng độc tố. Khi chưa loại trừ TTP, bác sĩ huyết học có thể xử trí theo hướng TTP vì trì hoãn nguy hiểm. Nếu HUS qua trung gian bổ thể được nghi ngờ mạnh, thuốc ức chế bổ thể nên được cân nhắc sớm sau đánh giá nhiễm khuẩn và dự phòng não mô cầu. Điều trị bệnh nền là trọng tâm trong vi mạch huyết khối thứ phát.
Thuốc không được dùng giống nhau cho mọi HUS. Eculizumab hoặc ravulizumab, là kháng thể ức chế C5, có vai trò trong HUS qua trung gian bổ thể và cần quản lý nguy cơ nhiễm não mô cầu bằng tiêm chủng cùng biện pháp dự phòng theo hướng dẫn chuyên khoa. Thuốc hạ huyết áp, chống co giật hoặc điều chỉnh rối loạn điện giải được lựa chọn theo biểu hiện. Với nghi STEC, không tự dùng kháng sinh hoặc thuốc giảm nhu động ruột vì có thể làm tăng nguy cơ HUS; bác sĩ chỉ dùng kháng sinh khi có chỉ định khác rõ ràng. Truyền tiểu cầu không phải điều trị thường quy và chỉ cân nhắc khi chảy máu đáng kể hoặc cần thủ thuật.
Lọc máu được chỉ định khi tăng kali máu, toan chuyển hóa, quá tải dịch, triệu chứng urê huyết hoặc suy thận nặng không kiểm soát bằng điều trị nội khoa. Truyền hồng cầu hỗ trợ khi thiếu máu gây triệu chứng. Trao đổi huyết tương có thể được khởi động khi TTP chưa được loại trừ, và có vai trò chọn lọc trong HUS do kháng thể chống yếu tố H hoặc khi thuốc ức chế bổ thể chưa sẵn có. Mỗi thủ thuật có nguy cơ nhiễm trùng, chảy máu, tụt huyết áp và cần thực hiện tại cơ sở có kinh nghiệm.
Không áp dụng
Chăm sóc hỗ trợ gồm theo dõi sát lượng nước tiểu, cân nặng, huyết áp, dịch vào–ra và điện giải; bù dịch sớm nhưng thận trọng trước khi suy thận nặng; điều chỉnh thiếu máu; hỗ trợ dinh dưỡng; phòng biến chứng do nằm viện và kiểm soát đau, buồn nôn. Trẻ nhỏ cần đánh giá mất nước kỹ, còn người quá tải dịch cần hạn chế dịch theo chỉ định. Việc dùng chế phẩm máu dựa trên triệu chứng và kế hoạch thủ thuật, không chỉ dựa vào một ngưỡng xét nghiệm.
Trong giai đoạn cấp, bác sĩ theo dõi tiểu cầu, hemoglobin, LDH, creatinine, điện giải, nước tiểu, huyết áp và dấu tổn thương thần kinh hoặc tim. Sau khi ổn định, cần kiểm tra chức năng thận, protein niệu và huyết áp vì tổn thương thận mạn có thể xuất hiện dù công thức máu đã bình thường. Người dùng thuốc ức chế bổ thể cần theo dõi nhiễm trùng, tình trạng tiêm chủng và dấu hiệu tái hoạt vi mạch huyết khối. Bất kỳ giảm tiểu cầu, tăng LDH, tăng creatinine hoặc tiểu ít trở lại đều cần liên hệ bác sĩ sớm.
HUS do STEC thường cần điều trị nội trú trong giai đoạn cấp và quá trình hồi phục có thể kéo dài nhiều tuần; chức năng thận cần được theo dõi lâu hơn. Thời gian lọc máu phụ thuộc mức tổn thương thận. HUS qua trung gian bổ thể có thể cần ức chế bổ thể kéo dài, nhưng quyết định duy trì hay ngừng thuốc phải cá thể hóa theo biến thể bổ thể, cơ quan tổn thương, tiền sử tái phát và khả năng theo dõi. Không thể cam kết một thời điểm hồi phục cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cấp gồm suy thận cần lọc máu, quá tải dịch, tăng kali máu, tăng huyết áp, xuất huyết, co giật, đột quỵ, bệnh cơ tim, viêm tụy và thiếu máu ruột. Biến chứng dài hạn có thể là tăng huyết áp, protein niệu, bệnh thận mạn, suy thận giai đoạn cuối và khó khăn nhận thức sau tổn thương thần kinh. Điều trị ức chế bổ thể làm tăng nguy cơ nhiễm vi khuẩn có vỏ, đặc biệt não mô cầu; catheter lọc máu và truyền máu cũng có rủi ro riêng.
Nhiều trẻ mắc HUS do STEC hồi phục tốt khi được chăm sóc hỗ trợ kịp thời, nhưng người lớn tuổi, người có triệu chứng thần kinh, tổn thương tim hoặc suy thận nặng có nguy cơ biến chứng cao hơn. HUS qua trung gian bổ thể từng có tiên lượng thận xấu, song thuốc ức chế C5 đã cải thiện khả năng kiểm soát bệnh ở nhiều người. Tiên lượng cá nhân phụ thuộc nguyên nhân, thời gian bắt đầu điều trị, mức tổn thương cơ quan và bệnh nền; không thể suy ra chỉ từ mức tiểu cầu ban đầu.
HUS do STEC thường là một đợt đơn, mặc dù di chứng thận có thể kéo dài. HUS qua trung gian bổ thể có nguy cơ tái phát, nhất là khi có biến thể bổ thể nguy cơ cao, tiền sử nhiều đợt, ngừng thuốc ức chế bổ thể hoặc gặp tác nhân khởi phát như nhiễm trùng, thai kỳ và ghép tạng. Giảm nguy cơ bằng kế hoạch theo dõi xét nghiệm, xử trí sớm nhiễm trùng, tư vấn trước mang thai hoặc phẫu thuật và không tự ý ngừng điều trị.
Phòng HUS do STEC tập trung vào nấu chín thịt xay, tránh sữa và nước trái cây chưa tiệt trùng, rửa rau quả, dùng nước an toàn, rửa tay sau đi vệ sinh hoặc tiếp xúc động vật và tránh lây chéo thực phẩm sống–chín. Khi tiêu chảy máu, cần đi khám và không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh. HUS qua trung gian bổ thể không có biện pháp phòng mắc tuyệt đối; người có tiền sử cần kế hoạch dự phòng tái phát, tiêm chủng phù hợp khi dùng thuốc ức chế bổ thể và tư vấn di truyền khi cần.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hội chứng tán huyết tăng ure máu
Trong giai đoạn tiêu chảy, ưu tiên bù nước theo hướng dẫn y tế và thức ăn dễ tiêu nếu người bệnh còn ăn được. Khi suy thận, lượng muối, kali, phospho, đạm và dịch cần được cá thể hóa theo xét nghiệm, lượng nước tiểu và chỉ định lọc máu; không tự kiêng quá mức vì dễ suy dinh dưỡng. Không có thực phẩm nào làm tan vi huyết khối hoặc thay thế điều trị. Sau hồi phục, chế độ ăn cân bằng, an toàn thực phẩm và hạn chế muối khi còn tăng huyết áp hoặc bệnh thận là trọng tâm.
Giai đoạn cấp cần nghỉ ngơi, tránh gắng sức và tuân thủ giới hạn dịch do bệnh viện hướng dẫn. Khi tiểu cầu thấp hoặc đang có catheter lọc máu, tránh môn đối kháng, nâng nặng và hoạt động dễ chấn thương. Vận động được tăng dần sau khi thiếu máu, huyết áp và chức năng thận ổn định. Trẻ trở lại trường hoặc thể thao theo đánh giá của bác sĩ; người lớn nên trao đổi về công việc nặng, lái xe và kế hoạch mang thai nếu có HUS qua trung gian bổ thể.
Sau xuất viện, có thể ghi lượng nước tiểu, cân nặng, huyết áp nếu có máy phù hợp, mức phù, màu nước tiểu, mệt và khả năng ăn uống. Ghi lại ngày giờ giúp bác sĩ nhận biết xu hướng. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm tiểu cầu, LDH, creatinine và nước tiểu. Tiểu giảm rõ, tăng cân nhanh, đau đầu dữ dội, khó thở, bầm tím tăng hoặc lơ mơ là lý do đi khám ngay.
- Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy khi tiêu chảy máu hoặc nghi nhiễm STEC.
- Không tự mua kháng sinh, dùng thuốc còn thừa hoặc ngừng thuốc chuyên khoa khi chưa hỏi bác sĩ.
- Không cố uống quá nhiều nước khi đã tiểu ít, phù hoặc được yêu cầu hạn chế dịch.
- Không bỏ tái khám chỉ vì tiểu cầu và hemoglobin đã trở về bình thường.
- Không dùng thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung không rõ thành phần trong giai đoạn suy thận.
- Không trì hoãn cấp cứu khi có vô niệu, co giật, khó thở hoặc rối loạn ý thức.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ dưới 5 tuổi là nhóm thường gặp HUS sau tiêu chảy nhất. Dấu mất nước, tiểu ít, xanh xao và kích thích có thể tiến triển nhanh, trong khi trẻ khó mô tả triệu chứng. Bù dịch sớm trong nhiễm STEC có thể có lợi nhưng phải được đánh giá theo cân nặng và tình trạng thận. Cha mẹ không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy hoặc kháng sinh. Trẻ cần theo dõi huyết áp và chức năng thận lâu dài sau đợt cấp.
Người cao tuổi có thể biểu hiện không điển hình, dễ mất nước, suy thận nặng, biến chứng thần kinh và tim mạch hơn. Bệnh nền như tăng huyết áp, suy tim, bệnh thận mạn cùng đa thuốc làm quản lý dịch và thuốc phức tạp. Cần rà soát thuốc độc thận, nguy cơ té ngã, khả năng tự theo dõi và mục tiêu hồi phục chức năng. Ngưỡng nhập viện thường thấp hơn so với người trẻ.
Vi mạch huyết khối trong thai kỳ hoặc hậu sản cần phân biệt HUS qua trung gian bổ thể với tiền sản giật nặng, hội chứng HELLP, gan nhiễm mỡ cấp và TTP. Thời điểm khởi phát, chức năng gan, ADAMTS13, diễn tiến sau sinh và các xét nghiệm khác giúp định hướng nhưng có thể chồng lấp. Người bệnh cần phối hợp sản khoa nguy cơ cao, thận và huyết học. Không tự ngừng thuốc; quyết định ức chế bổ thể, lọc máu, thời điểm sinh và theo dõi thai phải cá thể hóa.
Sau sinh là giai đoạn có thể khởi phát hoặc tái phát HUS qua trung gian bổ thể. Việc cho con bú được đánh giá riêng theo tình trạng mẹ, thuốc đang dùng và dữ liệu an toàn của từng hoạt chất; không mặc định phải ngừng cho bú. Mẹ cần theo dõi huyết áp, lượng nước tiểu, phù và xét nghiệm định kỳ, đồng thời liên hệ bác sĩ ngay khi mệt tăng, tiểu ít hoặc có dấu tán huyết.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng nặng, mất nước và biểu hiện không điển hình. Nếu cần thuốc ức chế bổ thể, nguy cơ nhiễm vi khuẩn có vỏ tăng thêm, vì vậy phải rà soát tiêm chủng, dự phòng kháng khuẩn và kế hoạch xử trí sốt. Ngưỡng đi khám thấp hơn; sốt, đau đầu dữ dội, cứng gáy hoặc ban xuất huyết khi đang dùng thuốc ức chế C5 là tình huống cấp cứu.
Bệnh thận mạn, tăng huyết áp, suy tim, bệnh tự miễn, ung thư và ghép tạng làm tăng nguy cơ biến chứng hoặc tạo bệnh cảnh vi mạch huyết khối thứ phát. Các bệnh nền ảnh hưởng lựa chọn dịch truyền, lọc máu, thuốc huyết áp và liệu pháp chống bổ thể. Cần phân biệt bệnh nền là nguyên nhân, yếu tố khởi phát hay hậu quả của HUS để tránh điều trị sai cơ chế.
Phẫu thuật có thể kích hoạt cơn HUS qua trung gian bổ thể ở người có khuynh hướng, đồng thời nhiều nguyên nhân sau mổ như mất máu, nhiễm trùng, thuốc, DIC và tăng huyết áp cũng gây giảm tiểu cầu hoặc suy thận. Người có tiền sử HUS cần kế hoạch trước mổ với bác sĩ huyết học–thận học, theo dõi công thức máu, LDH, creatinine và nước tiểu sau mổ. Không quy mọi giảm tiểu cầu sau mổ cho HUS.
Câu hỏi thường gặp về Hội chứng tán huyết tăng ure máu
Có. HUS có thể gây tổn thương thận cấp, rối loạn điện giải, phù phổi, tăng huyết áp, co giật, đột quỵ hoặc tổn thương tim và đường tiêu hóa. Mức độ nguy hiểm khác nhau theo nguyên nhân, tuổi, bệnh nền và tốc độ điều trị. Một số trẻ mắc HUS do STEC hồi phục hoàn toàn, nhưng vẫn cần theo dõi lâu dài vì tăng huyết áp hoặc bệnh thận mạn có thể xuất hiện về sau. Tiểu ít, lơ mơ, co giật, khó thở hoặc chảy máu nhiều là dấu hiệu phải đến cấp cứu ngay.
HUS do độc tố Shiga thường có thể hồi phục với chăm sóc hỗ trợ đúng, bao gồm quản lý dịch, điện giải, huyết áp, truyền máu và lọc máu khi cần. HUS qua trung gian bổ thể có thể kiểm soát bằng thuốc ức chế bổ thể ở người phù hợp, nhưng một số trường hợp cần điều trị và theo dõi kéo dài do nguy cơ tái phát. Khả năng hồi phục thận phụ thuộc mức tổn thương ban đầu và thời gian bắt đầu điều trị. Bác sĩ không thể dự đoán chính xác chỉ dựa vào một lần xét nghiệm.
HUS không lây trực tiếp như một bệnh độc lập. Tuy nhiên, vi khuẩn sinh độc tố Shiga gây tiêu chảy và dẫn đến HUS có thể lây qua thực phẩm, nước nhiễm bẩn hoặc đường phân–miệng. Vì vậy người đang tiêu chảy cần rửa tay kỹ, không chuẩn bị thức ăn cho người khác và tuân thủ hướng dẫn vệ sinh. HUS qua trung gian bổ thể không lây; một số người có khuynh hướng di truyền nhưng không phải mọi người mang biến thể gen đều phát bệnh.
Có, đặc biệt khi từng suy thận nặng, cần lọc máu, có tăng huyết áp, protein niệu hoặc HUS qua trung gian bổ thể. Theo dõi thường gồm huyết áp, creatinine, mức lọc cầu thận, nước tiểu và đôi khi công thức máu, LDH. Tần suất do bác sĩ thận hoặc huyết học quyết định theo diễn tiến. Việc tái khám vẫn cần thiết ngay cả khi người bệnh thấy khỏe, vì một số di chứng thận tiến triển âm thầm và tái phát vi mạch huyết khối có thể bắt đầu bằng thay đổi xét nghiệm.
Sau giai đoạn cấp, người bệnh thường trở lại chế độ ăn cân bằng và vận động tăng dần. Nếu còn suy thận, tăng kali, phù hoặc tăng huyết áp, lượng muối, nước, kali, phospho và đạm phải được cá thể hóa; không tự áp dụng chế độ “thải độc” hoặc kiêng quá mức. Khi tiểu cầu thấp hoặc đang lọc máu, tránh hoạt động dễ chấn thương. Bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thận sẽ điều chỉnh theo xét nghiệm và lượng nước tiểu.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

