Nhồi máu thận là tình trạng một vùng nhu mô thận bị thiếu máu và hoại tử do động mạch thận hoặc nhánh của nó bị tắc. Nguyên nhân thường gặp gồm cục máu đông từ tim trong rung nhĩ, huyết khối tại chỗ, bóc tách động mạch, chấn thương hoặc tình trạng tăng đông. Người bệnh thường đau hông lưng đột ngột, buồn nôn, tiểu máu và có thể tăng huyết áp; một số trường hợp chỉ có đau bụng không đặc hiệu.
Đây là cấp cứu mạch máu dễ bị chẩn đoán muộn. Xét nghiệm có thể ghi nhận tăng lactate dehydrogenase, trong khi CT có cản quang hoặc chụp mạch giúp xác định vùng thiếu máu và mạch bị tắc. Điều trị sớm nhằm tái lập tưới máu khi còn chỉ định, ngăn biến cố huyết khối tiếp theo và bảo tồn chức năng thận.
Nhồi máu thận là bệnh gì?
Nhồi máu thận là tổn thương hoại tử do dòng máu giàu oxy qua động mạch thận bị cắt đột ngột. Tắc có thể nằm ở động mạch thận chính, một nhánh phân thùy hoặc các mạch nhỏ, vì vậy diện tích tổn thương thay đổi từ một vùng hình nêm đến gần toàn bộ thận.
Tình trạng này khác với huyết khối tĩnh mạch thận, vốn gây ứ máu phía sau thận; nhồi máu thận là vấn đề cấp máu vào. Triệu chứng thường giống sỏi niệu quản, viêm thận-bể thận hoặc đau cơ, khiến chẩn đoán bị chậm. Việc nhận diện sớm đặc biệt quan trọng ở người có rung nhĩ, bệnh van tim, can thiệp mạch gần đây hoặc rối loạn tăng đông.
| Tên bệnh | Nhồi máu thận |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Renal infarction |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Nhồi máu nhu mô thận; thiếu máu cục bộ thận cấp |
| Mã ICD-10 | N28.0 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Thận - Tiết niệu; bệnh mạch máu thận |
| Cơ quan ảnh hưởng | Động mạch thận hoặc các nhánh và vùng nhu mô thận được cấp máu; biến cố nguồn gốc tim mạch có thể đồng thời ảnh hưởng não, chi hoặc cơ quan khác. |
| Tính chất bệnh | Biến cố thiếu máu cục bộ cấp, không lây; thường do thuyên tắc hoặc huyết khối động mạch và có thể để lại sẹo, tăng huyết áp hoặc giảm chức năng thận. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp và có thể bị bỏ sót vì triệu chứng giống sỏi thận hoặc viêm thận-bể thận. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Nhồi máu thận
Cục thuyên tắc từ tim hoặc huyết khối hình thành tại động mạch làm giảm đột ngột tưới máu. Thiếu oxy gây rối loạn chuyển hóa tế bào ống thận, tổn thương nội mô và hoại tử nhu mô trong vùng mạch bị tắc. Hoạt hóa hệ renin–angiotensin có thể làm huyết áp tăng. Sau giai đoạn cấp, vùng hoại tử được thay bằng sẹo, có thể làm giảm khối lượng nephron và góp phần vào bệnh thận mạn.
- Theo phạm vi: nhồi máu phân thùy, nhiều ổ hoặc toàn bộ thận.
- Theo mạch: tắc động mạch thận chính, nhánh lớn hoặc vi mạch.
- Theo cơ chế: thuyên tắc từ tim, huyết khối tại chỗ, bóc tách/chấn thương mạch hoặc tăng đông.
- Theo bên: một bên hoặc hai bên; bệnh hai bên có nguy cơ suy thận cao hơn.
Nhồi máu thận được xem là hiếm, nhưng tần suất có thể bị đánh giá thấp do biểu hiện không đặc hiệu và không phải người đau hông lưng nào cũng được chụp CT có cản quang. Bệnh thường gặp hơn ở người lớn tuổi có rung nhĩ hoặc bệnh mạch máu, nhưng cũng có thể xảy ra ở người trẻ do bóc tách động mạch, loạn sản sợi cơ hoặc rối loạn tăng đông. Chưa có dữ liệu dịch tễ đại diện cho Việt Nam.
Cục máu đông có thể hình thành trong tim rồi theo động mạch chủ đến động mạch thận, hoặc hình thành ngay tại mạch thận bị xơ vữa, tổn thương hay bóc tách. Bệnh không có đường lây.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Nhồi máu thận
- Thuyên tắc từ tim: rung nhĩ, huyết khối buồng tim, bệnh van tim, nhồi máu cơ tim hoặc viêm nội tâm mạc.
- Bệnh động mạch thận: xơ vữa, huyết khối tại chỗ, bóc tách, loạn sản sợi cơ, phình mạch.
- Can thiệp hoặc chấn thương: phẫu thuật, chụp mạch, thủ thuật nội mạch hoặc chấn thương bụng.
- Tăng đông: ung thư, hội chứng kháng phospholipid, bệnh tăng sinh tủy hoặc bất thường di truyền.
- Không rõ nguyên nhân: một số ca vẫn không xác định được nguồn tắc sau đánh giá đầy đủ.
Không thay đổi được: tuổi cao, bệnh mạch máu bẩm sinh hoặc tiền sử gia đình rối loạn đông máu. Có thể kiểm soát: rung nhĩ chưa được quản lý, hút thuốc, tăng huyết áp, rối loạn lipid, mất nước và không tuân thủ thuốc chống huyết khối đã được kê. Việc dự phòng phải dựa trên đánh giá nguy cơ cá thể.
- Người có rung nhĩ, bệnh van tim, huyết khối trong tim hoặc viêm nội tâm mạc.
- Người mắc xơ vữa động mạch, phình hoặc bóc tách động mạch chủ.
- Người vừa can thiệp mạch, phẫu thuật tim-mạch hoặc chấn thương bụng.
- Người có ung thư hoặc hội chứng tăng đông.
- Người trẻ có loạn sản sợi cơ, bệnh mô liên kết hoặc tiền sử bóc tách động mạch.
Triệu chứng và dấu hiệu của Nhồi máu thận
Bệnh thường khởi phát đột ngột với đau hông lưng hoặc đau bụng một bên, nhưng mức độ đau không phản ánh chính xác diện tích nhồi máu. Sốt nhẹ, buồn nôn, tiểu máu và tăng huyết áp có thể xuất hiện. Nhồi máu nhỏ đôi khi không triệu chứng; tắc hai bên hoặc thận duy nhất có thể gây suy thận cấp và giảm tiểu rõ.
- Đau hông lưng hoặc bụng: thường xuất hiện đột ngột và liên tục, không nhất thiết lan xuống bẹn như sỏi.
- Buồn nôn, nôn: đi kèm phản ứng đau cấp.
- Tiểu máu: có thể nhìn thấy hoặc chỉ phát hiện qua xét nghiệm.
- Tăng huyết áp: do thận thiếu máu kích hoạt hệ điều hòa huyết áp.
- Sốt nhẹ và mệt: có thể khiến bệnh bị nhầm với nhiễm trùng.
- Giảm lượng nước tiểu hoặc vô niệu khi tổn thương hai bên hoặc thận duy nhất.
- Đau ngực, hồi hộp, dấu suy tim hoặc đột quỵ nếu cùng nguồn thuyên tắc từ tim.
- Đau bụng lan tỏa khi có tắc mạch ở cơ quan khác.
- Không có triệu chứng, phát hiện tình cờ trên hình ảnh.
Nên đặt lịch khám: tăng huyết áp mới xuất hiện, tiểu máu hoặc đau hông lưng tái diễn. Cần khám trong ngày: đau hông lưng đột ngột kéo dài, đặc biệt ở người có rung nhĩ, bệnh tim hoặc mới can thiệp mạch. Cần tái khám sớm: sau điều trị nhưng còn đau, huyết áp tăng, tiểu giảm hoặc có tác dụng phụ của thuốc chống huyết khối.
- Đau hông lưng hoặc bụng dữ dội khởi phát đột ngột kèm vã mồ hôi, ngất, tụt huyết áp: gọi 115.
- Tiểu rất ít hoặc không tiểu, khó thở, phù nhanh, lú lẫn: đến cơ sở cấp cứu ngay.
- Méo miệng, yếu liệt, nói khó, đau ngực hoặc chân lạnh tái có thể là thuyên tắc nhiều cơ quan.
- Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để dùng thuốc giảm đau hoặc mẹo dân gian.
Chẩn đoán Nhồi máu thận
Chẩn đoán dựa vào nghi ngờ lâm sàng và hình ảnh xác nhận. Bác sĩ đánh giá thời điểm khởi phát, nguy cơ thuyên tắc, chức năng thận và loại trừ sỏi, nhiễm trùng, bóc tách động mạch chủ hoặc bệnh bụng cấp. Sau khi xác định nhồi máu, cần tìm nguồn gây tắc từ tim, động mạch và tình trạng tăng đông để phòng tái phát.
Khám gồm đo huyết áp, nhịp tim, dấu mất nước, đau hông lưng, tiếng thổi tim và mạch ngoại vi. Bác sĩ tìm nhịp tim không đều, dấu viêm nội tâm mạc, suy tim, thiếu máu chi hoặc biểu hiện thần kinh. Tiền sử rung nhĩ, can thiệp mạch, chấn thương và thuốc chống đông là thông tin quan trọng.
- Creatinin và điện giải: đánh giá ảnh hưởng chức năng thận; nhồi máu một bên có thể không làm creatinin tăng nhiều.
- Lactate dehydrogenase: thường tăng do hoại tử mô nhưng không đặc hiệu.
- Nước tiểu: tìm tiểu máu, protein niệu và loại trừ nguyên nhân khác.
- Công thức máu, CRP: đánh giá phản ứng viêm, thiếu máu và nhiễm trùng.
- Điện tâm đồ, siêu âm tim và theo dõi nhịp: tìm rung nhĩ hoặc nguồn thuyên tắc.
- Xét nghiệm tăng đông: chỉ định chọn lọc, nhất là người trẻ hoặc không tìm thấy nguyên nhân.
- CT bụng có cản quang: thường thấy vùng giảm bắt thuốc hình nêm và xác định mức độ tắc.
- CT mạch hoặc chụp mạch số hóa: mô tả mạch bị tắc và hỗ trợ lập kế hoạch can thiệp.
- Siêu âm Doppler: hữu ích khi không dùng được cản quang nhưng có thể bỏ sót tổn thương nhỏ.
- MRI mạch: lựa chọn thay thế trong ca phù hợp; cần cân nhắc thời gian và chống chỉ định.
Chẩn đoán được xác định khi hình ảnh cho thấy vùng nhu mô thận thiếu tưới máu hoặc tắc động mạch phù hợp với triệu chứng và bối cảnh. Không có một ngưỡng xét nghiệm đơn lẻ đủ chẩn đoán; LDH tăng chỉ hỗ trợ. Thời điểm khởi phát cần được ước tính để đánh giá khả năng tái tưới máu, nhưng quyết định điều trị không nên tự thực hiện dựa trên mô tả triệu chứng.
Điều trị Nhồi máu thận
Mục tiêu là phục hồi dòng máu khi còn lợi ích, bảo tồn phần thận còn sống, kiểm soát đau và huyết áp, đồng thời ngăn thuyên tắc mới. Người đến sớm với tắc mạch lớn, thận duy nhất hoặc tổn thương hai bên cần hội chẩn khẩn về can thiệp. Người đến muộn thường được điều trị chống huyết khối và tập trung xử lý nguồn gây bệnh.
Chống đông thường được cân nhắc khi nguyên nhân do thuyên tắc hoặc tăng đông; chống kết tập tiểu cầu có thể phù hợp trong một số bệnh xơ vữa. Thuốc giảm đau và thuốc kiểm soát huyết áp được lựa chọn theo chức năng thận. Kháng sinh chỉ dùng khi có nhiễm trùng như viêm nội tâm mạc, không phải điều trị thường quy cho nhồi máu thận.
Tiêu sợi huyết tại chỗ, hút huyết khối, nong mạch hoặc đặt stent có thể được cân nhắc khi chẩn đoán rất sớm, tắc động mạch chính, nhồi máu hai bên hoặc thận duy nhất. Lợi ích giảm theo thời gian và phải cân bằng với nguy cơ chảy máu, tổn thương mạch và cản quang.
Phẫu thuật tái lập mạch hiếm khi được chọn vì thủ thuật nội mạch thường ít xâm lấn hơn. Phẫu thuật có thể cần khi bóc tách, chấn thương mạch phức tạp, phình mạch vỡ hoặc bệnh động mạch chủ cần sửa chữa. Cắt thận chỉ đặt ra khi thận không còn chức năng và gây đau, nhiễm trùng hoặc tăng huyết áp khó kiểm soát.
Chăm sóc gồm giảm đau an toàn cho thận, điều chỉnh dịch và điện giải, kiểm soát huyết áp và theo dõi lượng nước tiểu. Nếu suy thận nặng, tăng kali hoặc quá tải dịch không đáp ứng, bác sĩ có thể chỉ định lọc máu. Cần tránh mất nước nhưng không bù dịch tùy tiện ở người suy tim hoặc suy thận.
Theo dõi huyết áp, lượng nước tiểu, creatinin, điện giải, dấu chảy máu và triệu chứng thuyên tắc mới. Điện tâm đồ hoặc theo dõi nhịp kéo dài có thể cần để phát hiện rung nhĩ. Hình ảnh kiểm tra được cá thể hóa nhằm đánh giá mạch, teo thận hoặc biến chứng; không phải mọi ca đều cần chụp lặp lại nhiều lần.
Giai đoạn cấp cần xử trí ngay khi nghi ngờ cao. Thời gian chống đông thường tính bằng tháng và có thể dài hơn nếu rung nhĩ hoặc yếu tố tăng đông còn tồn tại. Kiểm soát huyết áp và theo dõi chức năng thận có thể kéo dài lâu dài. Thời điểm ngừng thuốc phải do bác sĩ quyết định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Tại thận: suy thận cấp, teo thận, bệnh thận mạn và tăng huyết áp do thiếu máu thận.
- Toàn thân: thuyên tắc não, mạc treo hoặc chi nếu nguồn cục máu đông còn tồn tại.
- Do điều trị: chảy máu, tổn thương mạch, bệnh thận liên quan cản quang.
- Đặc biệt nghiêm trọng: mất chức năng thận duy nhất hoặc nhồi máu hai bên.
Diện tích nhồi máu nhỏ ở một thận có thể không gây suy thận rõ vì phần thận còn lại bù trừ. Tiên lượng xấu hơn khi chẩn đoán muộn, tổn thương hai bên, thận duy nhất, bệnh mạch máu lan tỏa hoặc có biến cố thuyên tắc khác. Tăng huyết áp và giảm chức năng thận có thể xuất hiện về sau nên cần theo dõi dài hạn.
Tái phát có thể xảy ra nếu rung nhĩ, huyết khối trong tim, bệnh động mạch hoặc tình trạng tăng đông chưa được kiểm soát. Tuân thủ điều trị chống huyết khối, kiểm soát yếu tố tim mạch và tái khám giúp giảm nguy cơ. Đau mới xuất hiện không nên tự coi là tái phát; cần đánh giá hình ảnh khi bác sĩ thấy cần.
Phòng ngừa tập trung vào quản lý rung nhĩ theo hướng dẫn, kiểm soát huyết áp, lipid, đái tháo đường, ngừng hút thuốc và tuân thủ thuốc đã kê. Dự phòng huyết khối quanh phẫu thuật hoặc trong ung thư phải cá thể hóa. Người có bệnh động mạch hoặc rối loạn mô liên kết cần theo dõi chuyên khoa.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Nhồi máu thận
Chế độ ăn kiểu tim mạch với ít muối, nhiều rau quả phù hợp chức năng thận, chất béo không bão hòa và hạn chế thực phẩm siêu chế biến có thể hỗ trợ kiểm soát huyết áp. Kali, phospho và lượng đạm cần điều chỉnh nếu chức năng thận giảm. Không có thực phẩm nào làm tan cục máu đông thay cho điều trị.
Trong giai đoạn đau cấp, nghỉ ngơi và tránh gắng sức. Sau ổn định, vận động đều đặn theo khả năng giúp kiểm soát nguy cơ tim mạch. Người đang dùng chống đông cần tránh chấn thương; người có bóc tách động mạch hoặc bệnh mô liên kết phải hỏi bác sĩ trước khi tập sức mạnh cường độ cao.
Ghi huyết áp, lượng nước tiểu tương đối, màu nước tiểu, cân nặng và triệu chứng đau. Theo dõi nhịp tim nếu được hướng dẫn, nhưng thiết bị gia đình không thay thế điện tâm đồ. Báo bác sĩ khi huyết áp tăng kéo dài, tiểu giảm, đau tái xuất hiện, chảy máu hoặc có dấu thần kinh.
- Không chờ đau tự hết nếu khởi phát đột ngột ở người có rung nhĩ hoặc nguy cơ thuyên tắc.
- Không tự dùng thuốc tiêu sợi huyết, aspirin hoặc chống đông.
- Không tự ngừng thuốc tim mạch hoặc chống đông đã được kê.
- Không lạm dụng thuốc chống viêm giảm đau khi chức năng thận chưa được đánh giá.
- Không hút thuốc và không dùng chất kích thích có thể gây co mạch.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Nhồi máu thận ở trẻ hiếm gặp và thường liên quan bệnh tim bẩm sinh, catheter, chấn thương, bệnh mạch máu hoặc rối loạn đông máu. Trẻ có thể chỉ quấy khóc, đau bụng, sốt hoặc tiểu máu. Cần phối hợp thận nhi, tim mạch và huyết học; thuốc và hình ảnh phải điều chỉnh theo tuổi, cân nặng.
Rung nhĩ, xơ vữa và bệnh thận mạn làm nguy cơ cao hơn, trong khi biểu hiện có thể bị che lấp bởi đau lưng mạn hoặc lú lẫn. Cần cân bằng lợi ích chống đông với chảy máu, té ngã và tương tác đa thuốc. Chức năng thận phải được tính đến khi chọn thuốc và cản quang.
Nhồi máu thận trong thai kỳ hiếm nhưng có thể liên quan tăng đông, tiền sản giật, hội chứng kháng phospholipid hoặc bóc tách mạch. Đau hông lưng đột ngột, tăng huyết áp hoặc tiểu máu cần đánh giá khẩn. Chẩn đoán hình ảnh và chống đông phải do nhóm sản khoa–thận–huyết học thống nhất.
Điều trị chống huyết khối trong thời kỳ cho con bú cần chọn hoạt chất có dữ liệu an toàn phù hợp. Không nên tự ngừng cho bú hoặc tự đổi thuốc. Bác sĩ sẽ cân nhắc nguy cơ tái thuyên tắc của mẹ, mức độ suy thận và khả năng thuốc đi vào sữa.
Người suy giảm miễn dịch có thể có viêm nội tâm mạc, ung thư hoặc nhiễm trùng xâm lấn làm tăng nguy cơ thuyên tắc. Sốt và đau hông lưng cần đánh giá sớm; cấy máu và điều trị nhiễm trùng có thể quan trọng. Biểu hiện viêm đôi khi mờ nhạt nên không nên chờ sốt cao.
Rung nhĩ, suy tim, bệnh van tim, xơ vữa, bệnh thận mạn và ung thư ảnh hưởng đến nguyên nhân, điều trị và tiên lượng. Kiểm soát bệnh nền và rà soát thuốc là phần bắt buộc. Người bệnh cần thông báo tiền sử chảy máu, đột quỵ và thủ thuật sắp tới.
Nhồi máu thận có thể xảy ra sau phẫu thuật tim-mạch, can thiệp động mạch chủ hoặc thủ thuật nội mạch. Đau hông lưng, tiểu máu, creatinin tăng hoặc tăng huyết áp mới cần báo ngay cho ê-kíp. Dự phòng và thời điểm khởi lại thuốc chống huyết khối phụ thuộc nguy cơ chảy máu sau mổ.
Câu hỏi thường gặp về Nhồi máu thận
Có. Nhồi máu thận là biến cố thiếu máu cục bộ cần được đánh giá sớm vì mô thận có thể bị tổn thương không hồi phục và cục máu đông có thể đồng thời gây tắc ở cơ quan khác. Khả năng can thiệp tái tưới máu phụ thuộc thời gian khởi phát và vị trí tắc. Đau hông lưng đột ngột, tiểu ít, ngất, yếu liệt hoặc đau ngực là lý do đến cấp cứu ngay.
Vùng mô đã hoại tử thường tạo sẹo và không hồi phục như ban đầu, nhưng phần thận còn lại có thể bù trừ tốt, nhất là khi tổn thương nhỏ và chỉ một bên. Chức năng thận tổng thể còn phụ thuộc thận đối bên, bệnh nền và thời gian điều trị. Một số người về sau xuất hiện tăng huyết áp hoặc bệnh thận mạn, vì vậy cần kiểm tra huyết áp, creatinin và nước tiểu theo hẹn.
Rung nhĩ làm máu ứ trong buồng tim và có thể tạo cục máu đông. Cục máu đông rời tim có thể theo động mạch chủ đến động mạch thận, gây nhồi máu. Rung nhĩ cũng làm tăng nguy cơ đột quỵ, vì vậy khi phát hiện nhồi máu thận bác sĩ thường kiểm tra điện tâm đồ, siêu âm tim hoặc theo dõi nhịp. Điều trị chống đông phải dựa trên đánh giá nguy cơ đột quỵ và chảy máu.
Không. Đây là biến cố tắc mạch, không phải bệnh truyền nhiễm và không lây qua tiếp xúc, hô hấp, ăn uống hay quan hệ tình dục. Một số nguyên nhân nền như rối loạn đông máu hoặc bệnh mô liên kết có thể có yếu tố gia đình, nhưng không phải sự lây truyền giữa người với người. Người thân chỉ cần được đánh giá khi bác sĩ nhận thấy dấu hiệu gợi ý nguy cơ di truyền.
Không có danh sách kiêng chung cho mọi người. Thường nên hạn chế muối để kiểm soát huyết áp, ăn theo hướng tốt cho tim mạch và điều chỉnh kali, phospho, protein nếu chức năng thận giảm. Người dùng thuốc kháng vitamin K cần giữ lượng vitamin K trong khẩu phần tương đối ổn định. Không dùng thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung với mục đích “làm tan cục máu đông” vì có thể tương tác thuốc.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

