Sỏi niệu quản là viên sỏi nằm trong ống dẫn nước tiểu từ thận xuống bàng quang, phần lớn bắt nguồn từ sỏi thận di chuyển xuống. Khi mắc tại đoạn hẹp, sỏi có thể cản trở dòng nước tiểu và gây đau quặn hông lưng lan xuống bụng dưới, bẹn hoặc cơ quan sinh dục, kèm tiểu máu, buồn nôn và tiểu rắt. Mức độ nguy hiểm tăng khi tắc nghẽn kéo dài, chỉ còn một thận hoạt động hoặc có nhiễm khuẩn. Chụp cắt lớp không cản quang và siêu âm thường được dùng để xác định vị trí, kích thước và ứ nước thận. Điều trị có thể là theo dõi chọn lọc, kiểm soát triệu chứng, hỗ trợ tống sỏi hoặc can thiệp nội soi, tùy khả năng sỏi tự thoát và nguy cơ biến chứng.
Sỏi niệu quản là bệnh gì?
Sỏi niệu quản là sỏi nằm trong một trong hai niệu quản, các ống cơ trơn vận chuyển nước tiểu từ thận đến bàng quang. Phần lớn viên sỏi được tạo ra trong thận rồi rơi xuống; ít trường hợp hình thành tại chỗ do ứ đọng hoặc bất thường giải phẫu. Khác với sỏi thận có thể nằm yên, sỏi niệu quản thường gây triệu chứng rõ vì niệu quản co bóp quanh viên sỏi và áp lực phía trên vị trí tắc tăng lên. Sỏi có thể ở đoạn trên, giữa hoặc dưới; vị trí này ảnh hưởng hướng lan của đau, khả năng tự thoát và lựa chọn can thiệp.
| Tên bệnh | Sỏi niệu quản |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Ureteral stone / Ureteric calculus |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Sỏi niệu quản, ureterolithiasis |
| Mã ICD-10 | N20.1 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Thận - Tiết niệu; bệnh lý sỏi đường tiết niệu |
| Cơ quan ảnh hưởng | Niệu quản; thận phía trên vị trí tắc và bàng quang có thể bị ảnh hưởng thứ phát |
| Tính chất bệnh | Tình trạng không lây, thường cấp tính khi gây tắc; có thể là sỏi từ thận di chuyển xuống |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp trong cấp cứu tiết niệu và là nguyên nhân điển hình của cơn đau quặn thận |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Sỏi niệu quản
Khi viên sỏi chèn trong lòng niệu quản, dòng nước tiểu bị cản trở và áp lực tăng ở niệu quản cùng đài bể thận phía trên. Niệu quản co thắt để đẩy sỏi, tạo cơn đau từng đợt. Sự cọ xát gây tiểu máu, còn phù nề quanh sỏi làm tắc nặng hơn. Nếu đồng thời có vi khuẩn, hệ thống tiết niệu bị tắc có thể trở thành ổ nhiễm khuẩn nguy hiểm.
Sỏi được mô tả theo đoạn niệu quản trên, giữa hoặc dưới; theo kích thước, mức độ tắc và biến chứng. Có thể chia trường hợp có khả năng theo dõi tự thoát và trường hợp cần can thiệp sớm. Phân loại theo thành phần sỏi vẫn quan trọng cho phòng tái phát.
Sỏi niệu quản gặp ở nhiều lứa tuổi, thường ở người trưởng thành có bệnh sỏi thận. Tần suất tăng trong điều kiện nóng, mất nước và ở người từng có sỏi. Dữ liệu Việt Nam thay đổi theo cơ sở và vùng địa lý.
Viên sỏi thường đi từ bể thận vào niệu quản theo dòng nước tiểu rồi mắc ở đoạn hẹp. Đây là quá trình cơ học trong đường tiết niệu, không phải đường lây nhiễm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Sỏi niệu quản
- Sỏi thận di chuyển xuống niệu quản là nguyên nhân phổ biến nhất.
- Ứ đọng nước tiểu do hẹp niệu quản hoặc bất thường giải phẫu có thể thúc đẩy hình thành sỏi tại chỗ.
- Các yếu tố chuyển hóa, nhiễm khuẩn và di truyền giống bệnh sỏi thận góp phần tạo viên sỏi ban đầu.
- Đã từng mắc sỏi thận hoặc sỏi niệu quản.
- Uống ít nước, mất nước, ăn nhiều muối hoặc có rối loạn chuyển hóa tạo sỏi.
- Hẹp niệu quản, dị tật đường niệu, phẫu thuật trước đó hoặc nhiễm khuẩn tái diễn.
Người tạo sỏi tái phát, chỉ có một thận hoạt động, đang mang thai, mắc bệnh thận mạn hoặc bất thường giải phẫu cần được đánh giá sớm hơn vì hậu quả của tắc nghẽn có thể nghiêm trọng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Sỏi niệu quản
Triệu chứng thường khởi phát đột ngột và thay đổi theo vị trí sỏi. Sỏi đoạn trên gây đau hông lưng; khi xuống thấp, đau có thể lan bẹn và xuất hiện tiểu gấp, tiểu rắt. Có trường hợp tắc nghẽn ít đau, nhất là khi diễn tiến từ từ.
- Đau quặn: đau dữ dội từng cơn ở hông lưng, thường khiến người bệnh bồn chồn.
- Đau lan: xuống bụng dưới, bẹn, tinh hoàn hoặc môi lớn tùy vị trí.
- Tiểu máu: đại thể hoặc vi thể.
- Buồn nôn, nôn: do phản xạ thần kinh trong cơn đau.
- Tiểu rắt, tiểu gấp: thường gặp khi sỏi ở đoạn thấp.
- Đau bụng khu trú giống viêm ruột thừa hoặc bệnh phụ khoa.
- Giảm lượng nước tiểu khi tắc hai bên.
- Không đau nhưng có ứ nước thận phát hiện tình cờ.
Nên khám sớm: đau hông lưng lần đầu, tiểu máu hoặc đau tái diễn. Khám trong ngày: đau kéo dài, nôn, khó uống, tiểu khó hoặc đang mang thai. Tái khám: đúng hẹn để chứng minh sỏi đã thoát và thận hết ứ nước.
- Sốt, rét run hoặc lơ mơ kèm đau hông lưng.
- Vô niệu, tiểu rất ít, tắc hai bên hoặc đau ở người có một thận.
- Đau không đáp ứng điều trị, nôn không kiểm soát hoặc suy kiệt.
- Gọi 115 hoặc đến cấp cứu, không tự lái xe khi nặng và không trì hoãn bằng mẹo dân gian.
Chẩn đoán Sỏi niệu quản
Bác sĩ đánh giá kiểu đau, triệu chứng tiết niệu, khả năng mang thai, dấu nhiễm khuẩn và các nguyên nhân bụng cấp khác. Xét nghiệm và hình ảnh xác nhận sỏi, vị trí tắc và chức năng thận.
Khám gồm dấu hiệu sinh tồn, mức mất nước, đau vùng hông lưng và bụng, phản ứng thành bụng, vùng bẹn và cơ quan sinh dục khi cần. Ở nữ giới, bác sĩ cân nhắc nguyên nhân sản phụ khoa.
- Nước tiểu tìm máu, bạch cầu, nitrite và tinh thể.
- Cấy nước tiểu nếu nghi nhiễm khuẩn.
- Creatinine, điện giải và công thức máu đánh giá thận, mất nước và viêm.
- Thử thai được cân nhắc ở người có khả năng mang thai trước hình ảnh hoặc thuốc.
CT không cản quang xác định tốt vị trí, kích thước sỏi và chẩn đoán khác. Siêu âm đánh giá ứ nước, hữu ích ở thai phụ và trẻ em nhưng có thể bỏ sót sỏi niệu quản nhỏ. X-quang có vai trò theo dõi một số sỏi cản quang.
Chẩn đoán xác định khi hình ảnh học thấy sỏi niệu quản hoặc có bằng chứng phù hợp về tắc nghẽn do sỏi trong bối cảnh lâm sàng điển hình. Không dùng riêng mức đau hay tiểu máu để kết luận.
Điều trị Sỏi niệu quản
Giảm đau sớm, loại trừ nhiễm khuẩn, đánh giá chức năng thận và quyết định theo dõi hay can thiệp. Dẫn lưu khẩn được ưu tiên khi tắc nghẽn kèm nhiễm khuẩn, vô niệu hoặc nguy cơ mất chức năng thận.
Thuốc giảm đau và chống nôn kiểm soát cơn cấp. Một số thuốc giãn cơ trơn đường niệu có thể được bác sĩ cân nhắc để hỗ trợ tống sỏi ở nhóm phù hợp. Kháng sinh dùng khi có nhiễm khuẩn; không nên tự mua thuốc hoặc kéo dài theo dõi khi triệu chứng xấu đi.
Nội soi niệu quản tán và lấy sỏi là lựa chọn phổ biến; tán sỏi ngoài cơ thể có thể phù hợp với một số vị trí và đặc tính sỏi. Đặt stent niệu quản hoặc mở thận ra da giúp dẫn lưu khi tắc nghẽn cần giải áp.
Phẫu thuật mở hoặc nội soi ổ bụng hiếm khi cần, chủ yếu cho sỏi lớn, sỏi kẹt phức tạp, dị dạng cần sửa hoặc thất bại với phương pháp nội soi thông thường.
Uống dịch vừa đủ theo khả năng, nghỉ ngơi, dùng thuốc đúng hướng dẫn và lọc nước tiểu nếu được dặn. Không cố vận động mạnh hoặc ép uống quá nhiều khi đang đau, nôn hoặc bí tiểu.
Theo dõi đau, nhiệt độ, lượng nước tiểu, tác dụng thuốc và bằng chứng sỏi thoát. Cần hình ảnh kiểm tra khi triệu chứng kéo dài, chức năng thận bất thường hoặc chưa chắc chắn sỏi đã ra.
Một số sỏi thoát trong vài ngày đến vài tuần; những sỏi khó thoát cần can thiệp sớm hơn. Thời gian không nên được quyết định chỉ bằng chờ đợi mà phải dựa trên đau, tắc nghẽn, nhiễm khuẩn và chức năng thận.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Ứ nước thận và suy giảm chức năng thận.
- Viêm thận bể thận tắc nghẽn, nhiễm khuẩn huyết.
- Hẹp niệu quản hoặc tổn thương niệu quản.
- Đau tái diễn, nhập viện và biến chứng do stent hoặc thủ thuật.
Tiên lượng thường tốt nếu sỏi được thoát hoặc lấy bỏ trước khi gây tổn thương kéo dài. Nhiễm khuẩn trên nền tắc nghẽn cần xử trí khẩn; chậm giải áp có thể làm tăng nguy cơ biến chứng nặng.
Sỏi niệu quản có thể tái xuất hiện do người bệnh tiếp tục hình thành sỏi trong thận. Phòng tái phát tập trung vào đánh giá thành phần sỏi, lượng nước tiểu, chế độ ăn và bệnh chuyển hóa.
Uống đủ nước, giảm muối, kiểm soát cân nặng và điều trị nguyên nhân tạo sỏi giúp giảm nguy cơ. Người tái phát cần đánh giá chuyển hóa và kế hoạch dự phòng riêng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Sỏi niệu quản
Ăn cân đối, giảm muối và không lạm dụng protein động vật. Không tự kiêng calcium hoặc oxalate cực đoan; chế độ cụ thể cần dựa vào thành phần sỏi và bệnh nền.
Trong cơn đau nên nghỉ và tránh lái xe. Sau khi ổn định có thể trở lại vận động bình thường; hoạt động không bảo đảm đẩy được sỏi và không thay thế đánh giá tắc nghẽn.
Ghi nhiệt độ, mức đau, lượng nước tiểu, khả năng ăn uống và viên sỏi nếu thu được. Đến khám ngay khi sốt, đau tăng, nôn hoặc tiểu giảm.
- Không tự kéo dài thuốc giảm đau hoặc thuốc hỗ trợ tống sỏi.
- Không bỏ tái khám chỉ vì cơn đau đã hết.
- Không tự dùng kháng sinh khi chưa có đánh giá.
- Không trì hoãn cấp cứu khi có sốt hoặc vô niệu.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có thể biểu hiện đau bụng, nôn, tiểu máu hoặc quấy khóc. Cần ưu tiên giảm phơi nhiễm tia xạ và tìm nguyên nhân chuyển hóa hoặc dị tật.
Biểu hiện có thể ít điển hình; cần phân biệt phình động mạch chủ, bệnh tiêu hóa và nhiễm khuẩn. Chọn thuốc phải cân nhắc chức năng thận, chống đông và đa thuốc.
Đau quặn trong thai kỳ cần phối hợp sản khoa và tiết niệu. Siêu âm thường được ưu tiên; tắc nghẽn nhiễm khuẩn hoặc đau không kiểm soát có thể cần dẫn lưu hoặc nội soi tùy tuổi thai.
Thuốc giảm đau, chống nôn, kháng sinh và gây mê cần chọn phù hợp với cho con bú. Không mặc định phải ngừng cho bú sau mọi thủ thuật.
Nguy cơ nhiễm khuẩn nặng cao hơn và sốt có thể không rõ. Đau kèm mệt, hạ huyết áp hoặc thay đổi nước tiểu cần được đánh giá sớm.
Bệnh thận mạn, đái tháo đường, gout, béo phì và bệnh tim mạch ảnh hưởng thuốc, dịch truyền, nguy cơ nhiễm khuẩn và kế hoạch can thiệp.
Sau nội soi hoặc đặt stent có thể tiểu rắt, tiểu máu nhẹ và đau hông khi tiểu. Sốt, đau tăng, bí tiểu hoặc chảy máu nhiều cần liên hệ cơ sở điều trị.
Câu hỏi thường gặp về Sỏi niệu quản
Một số sỏi niệu quản có thể tự thoát, nhất là khi nhỏ và nằm gần bàng quang, nhưng khả năng này thay đổi theo kích thước, vị trí, phù nề và giải phẫu. Việc chờ sỏi ra chỉ phù hợp khi đau kiểm soát được, không có nhiễm khuẩn, chức năng thận ổn và có kế hoạch theo dõi. Người bệnh không nên tự xác định thời gian chờ, vì tắc nghẽn kéo dài có thể làm hại thận.
Không phải mọi trường hợp đều cần mổ. Bác sĩ có thể theo dõi sỏi có khả năng tự thoát, nhưng nội soi hoặc tán sỏi được cân nhắc khi sỏi lớn, khó ra, đau kéo dài, gây tắc đáng kể, nhiễm khuẩn hoặc ảnh hưởng chức năng thận. Tình trạng tắc nghẽn kèm nhiễm khuẩn thường cần dẫn lưu khẩn trước khi xử lý sỏi triệt để.
Không nhất thiết. Cơn đau có thể giảm khi niệu quản bớt co thắt hoặc khi áp lực thay đổi, trong khi viên sỏi vẫn còn và đường niệu vẫn tắc một phần. Một số người chỉ phát hiện sỏi tồn lưu qua siêu âm hoặc CT. Vì vậy, tái khám và hình ảnh kiểm tra có thể cần thiết, đặc biệt nếu chưa nhìn thấy sỏi thoát ra hoặc trước đó có ứ nước thận.
Tắc một bên trong thời gian ngắn thường có khả năng hồi phục, nhưng tắc kéo dài, tắc hai bên, chỉ còn một thận hoạt động hoặc tắc kèm nhiễm khuẩn có thể làm giảm chức năng thận nghiêm trọng. Nguy cơ phụ thuộc thời gian, mức độ tắc và bệnh nền. Tiểu ít, vô niệu, sốt hoặc đau ở người có một thận cần được đánh giá cấp cứu.
Sỏi niệu quản có thể tái phát vì nguyên nhân gốc thường là quá trình tạo sỏi ở thận. Lấy được viên sỏi hiện tại không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ hình thành viên khác. Uống đủ nước, giảm muối, kiểm soát bệnh chuyển hóa, phân tích sỏi và thực hiện xét nghiệm dự phòng ở người nguy cơ cao giúp giảm khả năng tái phát.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

