Sỏi bàng quang là khối khoáng cứng hình thành hoặc lưu lại trong bàng quang, thường do nước tiểu không được tống hết. Phì đại tuyến tiền liệt, bàng quang thần kinh, hẹp niệu đạo, túi thừa hoặc dụng cụ đường tiểu có thể tạo điều kiện cho tinh thể kết tụ. Người bệnh có thể đau bụng dưới, tiểu buốt, tiểu ngắt quãng, tiểu nhiều lần, tiểu máu hoặc nhiễm khuẩn tiết niệu tái diễn; một số trường hợp không có triệu chứng. Chẩn đoán dựa vào xét nghiệm nước tiểu và hình ảnh như siêu âm, X-quang hoặc nội soi bàng quang. Điều trị không chỉ lấy sỏi mà còn cần xử lý nguyên nhân gây ứ đọng, vì nếu bàng quang tiếp tục không rỗng hoàn toàn, sỏi có thể tái phát và gây tổn thương đường tiết niệu.
Sỏi bàng quang là bệnh gì?
Sỏi bàng quang là khối kết tinh nằm trong khoang bàng quang. Sỏi có thể hình thành tại chỗ do nước tiểu tồn lưu hoặc là viên sỏi từ đường niệu trên rơi xuống nhưng không thoát qua niệu đạo. Khác với sỏi thận, cơ chế trung tâm của sỏi bàng quang ở người lớn thường là bàng quang không rỗng hoàn toàn. Sỏi có thể đơn độc hoặc nhiều viên, bề mặt trơn hoặc gồ ghề và có thành phần khác nhau. Việc chỉ lấy sỏi mà bỏ qua phì đại tuyến tiền liệt, hẹp niệu đạo, bàng quang thần kinh hoặc dị vật sẽ làm nguy cơ tái phát còn cao.
| Tên bệnh | Sỏi bàng quang |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Bladder stones / Vesical calculi |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Sỏi bàng quang, sỏi bọng đái, cystolithiasis |
| Mã ICD-10 | N21.0 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Thận - Tiết niệu; bệnh lý sỏi đường tiết niệu |
| Cơ quan ảnh hưởng | Bàng quang và niệu đạo; thận, niệu quản có thể bị ảnh hưởng khi kèm tắc nghẽn hoặc nhiễm khuẩn |
| Tính chất bệnh | Bệnh không lây; thường liên quan ứ đọng nước tiểu hoặc dị vật; có thể mạn tính và tái phát nếu nguyên nhân nền còn tồn tại |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn sỏi thận; thường gặp hơn ở nam giới lớn tuổi có tắc nghẽn đường tiểu dưới |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Sỏi bàng quang
Nước tiểu tồn lưu trở nên đậm đặc, tạo điều kiện cho tinh thể kết tủa quanh mảnh vụn, vi khuẩn, dị vật hoặc một viên sỏi nhỏ. Chuyển động trong bàng quang làm tinh thể bồi thêm thành từng lớp. Viên sỏi kích thích niêm mạc, gây viêm, chảy máu, co thắt và rối loạn dòng tiểu; sỏi lớn có thể bít cổ bàng quang hoặc niệu đạo.
Có thể phân loại sỏi nguyên phát hình thành trong bàng quang, sỏi thứ phát do ứ đọng hoặc dị vật và sỏi di trú từ thận, niệu quản. Phân loại theo thành phần và số lượng hỗ trợ dự phòng; phân loại theo nguyên nhân tắc nghẽn định hướng điều trị nền.
Sỏi bàng quang ít gặp hơn sỏi đường niệu trên ở người trưởng thành. Bệnh thường gặp ở nam lớn tuổi có tắc nghẽn do tuyến tiền liệt, nhưng cũng xuất hiện ở người có bàng quang thần kinh, đặt catheter lâu dài và một số trẻ em ở khu vực dinh dưỡng hoặc nước uống hạn chế.
Sỏi hình thành trong nước tiểu ứ đọng hoặc di chuyển từ đường niệu trên xuống bàng quang. Không có đường lây từ người sang người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Sỏi bàng quang
- Tiểu không hết do phì đại tuyến tiền liệt, hẹp niệu đạo hoặc sa bàng quang.
- Bàng quang thần kinh do bệnh thần kinh hoặc tổn thương tủy sống.
- Dị vật, catheter hoặc vật liệu phẫu thuật trong bàng quang.
- Sỏi từ thận, niệu quản rơi xuống và bị giữ lại.
- Nhiễm khuẩn và mất nước góp phần làm nước tiểu đậm đặc.
- Nam giới lớn tuổi, phì đại tuyến tiền liệt hoặc hẹp niệu đạo.
- Tổn thương tủy sống, bệnh thần kinh gây bàng quang không co bóp hiệu quả.
- Đặt catheter lâu dài, túi thừa bàng quang hoặc phẫu thuật đường niệu trước đó.
- Uống ít nước và nhiễm khuẩn tiết niệu tái diễn.
Người bí tiểu mạn, tiểu tồn lưu nhiều, dùng catheter lâu dài, mắc bệnh thần kinh, trẻ có bất thường đường tiểu và người đã phẫu thuật tạo hình bàng quang cần được theo dõi nguy cơ sỏi.
Triệu chứng và dấu hiệu của Sỏi bàng quang
Triệu chứng chủ yếu thuộc đường tiểu dưới và có thể tăng khi vận động làm viên sỏi di chuyển. Một số sỏi nhỏ không gây biểu hiện, trong khi sỏi lớn có thể gây đau, dòng tiểu dừng đột ngột hoặc nhiễm khuẩn tái diễn.
- Đau hoặc tức bụng dưới: có thể lan xuống dương vật ở nam.
- Tiểu buốt, tiểu nhiều lần: do kích thích niêm mạc.
- Dòng tiểu ngắt quãng: sỏi di động bít cổ bàng quang.
- Tiểu máu: thường xuất hiện cuối bãi hoặc sau vận động.
- Nước tiểu đục, hôi: khi có nhiễm khuẩn.
- Tiểu không tự chủ hoặc đái dầm ở trẻ.
- Đau đầu dương vật ở bé trai.
- Bí tiểu cấp hoặc suy thận khi kèm tắc nghẽn đường tiểu nặng.
Nên khám: tiểu ngắt quãng, tiểu buốt kéo dài, tiểu máu hoặc nhiễm khuẩn tái diễn. Khám trong ngày: đau tăng, tiểu khó rõ hoặc sốt. Tái khám: sau lấy sỏi để đánh giá lượng nước tiểu tồn lưu và điều trị nguyên nhân nền.
- Không tiểu được hoặc đau căng vùng hạ vị.
- Sốt, rét run, lú lẫn hoặc tụt huyết áp kèm triệu chứng tiết niệu.
- Tiểu máu nhiều, có cục máu đông hoặc chóng mặt.
- Đến cơ sở cấp cứu hoặc gọi 115; không tự đặt ống thông và không trì hoãn bằng mẹo dân gian.
Chẩn đoán Sỏi bàng quang
Chẩn đoán gồm xác định sỏi và tìm lý do bàng quang không rỗng. Bác sĩ phối hợp bệnh sử, khám tuyến tiền liệt hoặc thần kinh khi phù hợp, xét nghiệm nước tiểu, đo lượng nước tiểu tồn lưu và hình ảnh học.
Bác sĩ hỏi dòng tiểu, tần suất, bí tiểu, catheter, bệnh thần kinh và phẫu thuật trước đó. Khám bụng dưới, cơ quan sinh dục, tuyến tiền liệt và thần kinh được thực hiện tùy hoàn cảnh.
- Tổng phân tích và cấy nước tiểu đánh giá máu, tinh thể và nhiễm khuẩn.
- Creatinine đánh giá ảnh hưởng của tắc nghẽn đến thận.
- Phân tích thành phần sỏi giúp định hướng dự phòng.
- Đo dòng tiểu và lượng nước tiểu tồn lưu hỗ trợ tìm rối loạn tống xuất.
Siêu âm có thể thấy sỏi, thành bàng quang và nước tiểu tồn lưu. X-quang phát hiện nhiều sỏi cản quang; CT đánh giá tốt khi chẩn đoán chưa rõ hoặc cần khảo sát toàn đường niệu. Nội soi bàng quang cho phép quan sát trực tiếp và đôi khi điều trị cùng lúc.
Chẩn đoán xác định khi hình ảnh hoặc nội soi chứng minh sỏi trong bàng quang. Đánh giá đầy đủ cần xác định nguyên nhân ứ tiểu, vì đây là yếu tố quyết định phòng tái phát.
Điều trị Sỏi bàng quang
Mục tiêu là lấy sạch sỏi, điều trị nhiễm khuẩn nếu có, khôi phục dòng tiểu và xử lý nguyên nhân bàng quang không rỗng. Lựa chọn kỹ thuật phụ thuộc kích thước, số lượng sỏi, niệu đạo, bệnh nền và phẫu thuật trước đó.
Thuốc giảm đau và kháng sinh có thể được dùng theo chỉ định, nhưng phần lớn sỏi bàng quang có triệu chứng không tan chỉ bằng thuốc. Thuốc điều trị phì đại tuyến tiền liệt hoặc rối loạn bàng quang được cá thể hóa và không thay thế lấy sỏi khi có chỉ định.
Nội soi tán sỏi qua niệu đạo bằng laser, siêu âm hoặc cơ học là phương pháp thường dùng. Khi niệu đạo không phù hợp, bác sĩ có thể tiếp cận qua da trên xương mu. Nguy cơ gồm nhiễm khuẩn, chảy máu, tổn thương niệu đạo và còn mảnh sỏi.
Mổ mở được cân nhắc với sỏi rất lớn, nhiều sỏi hoặc khi cần đồng thời sửa túi thừa, tắc nghẽn hay bất thường giải phẫu phức tạp.
Uống đủ nước nếu không có chống chỉ định, điều trị táo bón, chăm sóc catheter đúng quy trình và tuân thủ lịch làm rỗng bàng quang ở người bàng quang thần kinh.
Theo dõi sốt, đau, tiểu máu, dòng tiểu, lượng nước tiểu tồn lưu và nhiễm khuẩn. Sau thủ thuật cần kiểm tra nguyên nhân tắc và hiệu quả điều trị tuyến tiền liệt hoặc bàng quang thần kinh.
Việc lấy sỏi thường được hoàn thành trong một thủ thuật, nhưng điều trị nguyên nhân gây ứ tiểu có thể kéo dài và cần theo dõi lâu dài. Thời gian hồi phục tùy kỹ thuật và bệnh nền.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Nhiễm khuẩn tiết niệu tái diễn.
- Bí tiểu và tắc niệu đạo.
- Viêm, loét hoặc chảy máu niêm mạc bàng quang.
- Suy giảm chức năng thận khi tắc đường tiểu dưới kéo dài.
Lấy sạch sỏi thường cải thiện triệu chứng rõ. Tiên lượng lâu dài phụ thuộc khả năng khắc phục tiểu tồn lưu, catheter, bàng quang thần kinh hoặc tắc nghẽn tuyến tiền liệt.
Sỏi dễ tái phát nếu bàng quang vẫn không rỗng, còn dị vật hoặc nhiễm khuẩn. Theo dõi lượng nước tiểu tồn lưu và điều trị nguyên nhân quan trọng hơn chỉ thay đổi chế độ ăn.
Phòng ngừa gồm xử lý tắc nghẽn, làm rỗng bàng quang đúng lịch, chăm sóc catheter, uống đủ nước và điều trị nhiễm khuẩn theo chỉ định. Người nguy cơ cao cần tái khám tiết niệu định kỳ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Sỏi bàng quang
Chế độ ăn phụ thuộc thành phần sỏi nhưng thường không phải nguyên nhân duy nhất. Ăn cân đối, giảm muối và đủ nước có lợi; không nên tự kiêng cực đoan khi chưa có phân tích sỏi.
Vận động phù hợp có thể giúp sức khỏe chung nhưng không làm tan sỏi. Người bí tiểu hoặc dùng catheter cần tuân thủ hướng dẫn làm rỗng bàng quang trong sinh hoạt và khi đi xa.
Ghi nhận số lần tiểu, dòng tiểu, đau, sốt, màu nước tiểu và vấn đề với catheter. Bí tiểu, sốt hoặc tiểu máu nhiều không nên theo dõi tại nhà.
- Không tự dùng thuốc làm tan sỏi không rõ thành phần.
- Không tự đặt hoặc rút catheter.
- Không bỏ qua tiểu máu và nhiễm khuẩn tái diễn.
- Không chỉ lấy sỏi mà bỏ điều trị nguyên nhân gây ứ tiểu.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ, sỏi có thể liên quan dinh dưỡng, nhiễm khuẩn, dị tật hoặc rối loạn chuyển hóa. Biểu hiện gồm tiểu buốt, tiểu ngắt quãng, đau bụng, đái dầm hoặc kéo dương vật ở bé trai.
Nam cao tuổi thường có phì đại tuyến tiền liệt và nhiều bệnh nền. Lú lẫn hoặc yếu đi có thể là biểu hiện nhiễm khuẩn; mục tiêu điều trị cần cân nhắc chống đông, khả năng gây mê và chức năng thận.
Sỏi bàng quang trong thai kỳ hiếm gặp. Tiểu khó, nhiễm khuẩn hoặc đau cần phối hợp sản khoa và tiết niệu; hình ảnh và can thiệp được lựa chọn để giảm nguy cơ cho mẹ và thai.
Cho con bú thường không ngăn cản điều trị, nhưng thuốc kháng sinh, giảm đau và gây mê cần được kiểm tra phù hợp. Không tự ngừng cho bú sau thủ thuật.
Nhiễm khuẩn có thể tiến triển nhanh và biểu hiện không điển hình. Sốt, mệt hoặc thay đổi dòng tiểu cần được đánh giá sớm hơn.
Bệnh thần kinh, tổn thương tủy, đái tháo đường, bệnh thận và phì đại tuyến tiền liệt ảnh hưởng nguy cơ sỏi, phương pháp làm rỗng bàng quang và lựa chọn can thiệp.
Sau tán hoặc lấy sỏi, tiểu buốt và tiểu máu nhẹ có thể xảy ra ngắn hạn. Sốt, bí tiểu, đau tăng hoặc máu cục cần liên hệ cơ sở điều trị.
Câu hỏi thường gặp về Sỏi bàng quang
Một số viên rất nhỏ có thể thoát qua niệu đạo, nhưng ở người lớn sỏi bàng quang thường hình thành vì bàng quang không tống hết nước tiểu nên chỉ uống nhiều nước thường không giải quyết được. Sỏi có triệu chứng, lớn hoặc gây nhiễm khuẩn thường cần tán hay lấy ra. Quan trọng hơn, bác sĩ phải tìm và điều trị nguyên nhân như phì đại tuyến tiền liệt, hẹp niệu đạo hoặc bàng quang thần kinh.
Sỏi bàng quang có thể gây đau, tiểu máu, bí tiểu và nhiễm khuẩn tiết niệu tái diễn. Nếu tắc nghẽn đường tiểu dưới kéo dài, áp lực có thể ảnh hưởng ngược lên niệu quản và thận. Nguy cơ tăng ở người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch hoặc có catheter. Bí tiểu, sốt, rét run hay tiểu máu nhiều cần được khám khẩn.
Có thể, nhưng không phải phần lớn trường hợp ở người lớn. Nhiều sỏi bàng quang hình thành tại chỗ do nước tiểu tồn lưu vì phì đại tuyến tiền liệt, hẹp niệu đạo, bàng quang thần kinh hoặc dị vật. Một viên sỏi nhỏ từ thận có thể rơi xuống và trở thành nhân để lớn dần nếu không thoát được. Xác định nguồn gốc giúp lựa chọn cách phòng tái phát.
Sỏi có thể tái phát nếu nguyên nhân gây ứ tiểu chưa được giải quyết. Ví dụ, tuyến tiền liệt tiếp tục cản trở, bàng quang thần kinh không được làm rỗng đúng cách hoặc catheter tạo điều kiện đóng cặn. Sau thủ thuật, người bệnh cần tái khám để đo nước tiểu tồn lưu, đánh giá dòng tiểu và điều trị bệnh nền. Uống đủ nước hỗ trợ nhưng không thay thế xử lý nguyên nhân cơ học.
Sỏi bàng quang không lây. Đây là khối khoáng hình thành trong nước tiểu, thường trên nền ứ đọng, dị vật hoặc rối loạn tống xuất. Nhiễm khuẩn tiết niệu có thể đi kèm và cần điều trị, nhưng bản thân viên sỏi không truyền từ người này sang người khác. Dùng chung nhà vệ sinh hoặc sinh hoạt cùng người mắc sỏi không làm lây bệnh.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

