Cơn đau quặn thận là hội chứng đau cấp dữ dội, thường xuất hiện khi sỏi di chuyển trong niệu quản và làm cản trở dòng nước tiểu. Đau khởi phát đột ngột ở hông lưng, lan xuống bụng dưới, bẹn hoặc cơ quan sinh dục, thường thành từng đợt và khiến người bệnh bồn chồn; buồn nôn, nôn và tiểu máu có thể đi kèm. Đây không phải tên của một loại sỏi và cũng không phải mọi đau lưng đều là đau quặn thận. Bác sĩ cần đánh giá dấu hiệu sinh tồn, xét nghiệm nước tiểu, chức năng thận và hình ảnh để xác định nguyên nhân, mức độ tắc nghẽn và nhiễm khuẩn. Giảm đau sớm rất quan trọng, nhưng sốt, rét run, vô niệu hoặc đau không kiểm soát là dấu hiệu cần cấp cứu.
Cơn đau quặn thận là bệnh gì?
Cơn đau quặn thận là một hội chứng lâm sàng, không phải một bệnh độc lập. Thuật ngữ mô tả đau cấp do áp lực tăng và co thắt ở đường niệu trên, thường khi sỏi mắc trong niệu quản. Đau có tính chất dữ dội, dao động, người bệnh thường không tìm được tư thế dễ chịu. Cơn đau quặn thận khác đau cơ xương ở chỗ thường lan theo đường niệu quản và có triệu chứng tự chủ như buồn nôn. Tuy vậy, biểu hiện có thể không điển hình; vì thế cần loại trừ các bệnh bụng, mạch máu, phụ khoa và nhiễm khuẩn có thể nguy hiểm.
| Tên bệnh | Cơn đau quặn thận |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Renal colic / Ureteric colic |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Đau quặn thận, cơn đau quặn niệu quản |
| Mã ICD-10 | N23 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Thận - Tiết niệu; bệnh lý sỏi đường tiết niệu |
| Cơ quan ảnh hưởng | Niệu quản và hệ thống đài bể thận; đau có thể lan hông lưng, bụng dưới, bẹn và cơ quan sinh dục |
| Tính chất bệnh | Hội chứng đau cấp, không lây; thường do sỏi gây tắc niệu quản nhưng cần loại trừ nguyên nhân nguy hiểm khác |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp tại khoa cấp cứu và ngoại trú tiết niệu |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Cơn đau quặn thận
Tắc nghẽn làm áp lực trong niệu quản và đài bể thận tăng, kích hoạt nhu động mạnh và giải phóng các chất trung gian viêm. Thành niệu quản co thắt quanh vật cản, tạo đau từng đợt. Kích thích thần kinh tạng gây buồn nôn, nôn và đau lan. Phù nề làm tắc nặng hơn; nếu có vi khuẩn, áp lực cao cản trở dẫn lưu và làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn huyết.
Có thể mô tả theo bên đau, vị trí tắc, cơn đầu tiên hay tái phát, có hoặc không có nhiễm khuẩn, và có biến chứng thận hay không. Phân loại này giúp quyết định xử trí ngoại trú, nhập viện hoặc dẫn lưu khẩn.
Cơn đau quặn thận thường gặp ở người trưởng thành có sỏi đường tiết niệu, nhưng có thể xảy ra ở trẻ em, người cao tuổi và thai phụ. Tần suất tăng trong mùa nóng hoặc khi mất nước ở nhóm có nguy cơ tạo sỏi.
Vật cản làm gián đoạn dòng nước tiểu từ thận xuống bàng quang và kích hoạt co thắt niệu quản. Không có đường lây truyền.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Cơn đau quặn thận
- Sỏi niệu quản là nguyên nhân thường gặp nhất.
- Cục máu đông, mảnh mô, hẹp niệu quản hoặc chèn ép bên ngoài hiếm gặp hơn.
- Đau tương tự có thể do bệnh không thuộc đường niệu và cần được loại trừ.
- Tiền sử sỏi thận hoặc sỏi niệu quản.
- Mất nước, uống ít, ăn nhiều muối và bệnh chuyển hóa tạo sỏi.
- Bất thường đường niệu, hẹp niệu quản hoặc phẫu thuật trước đó.
Người từng tạo sỏi, làm việc nóng, có gout, bệnh ruột, bất thường đường niệu, một thận duy nhất hoặc đang mang thai cần chú ý khi xuất hiện đau hông lưng cấp.
Triệu chứng và dấu hiệu của Cơn đau quặn thận
Đau thường đột ngột, đạt mức cao nhanh, giảm rồi tăng trở lại theo nhu động niệu quản. Hướng lan thay đổi khi vật cản di chuyển. Một số người có đau liên tục trên nền các đợt tăng mạnh.
- Đau hông lưng dữ dội: thường một bên và không giảm rõ theo tư thế.
- Đau lan: xuống bụng dưới, bẹn, tinh hoàn hoặc môi lớn.
- Bồn chồn: người bệnh thường đi lại vì khó tìm tư thế dễ chịu.
- Buồn nôn, nôn: xuất hiện do phản xạ thần kinh.
- Tiểu máu hoặc tiểu rắt: có thể có nhưng vắng mặt không loại trừ.
- Đau bụng trước nhiều hơn đau lưng.
- Đau nhẹ hoặc không điển hình ở người cao tuổi.
- Giảm lượng nước tiểu khi tắc hai bên hoặc một thận duy nhất.
Khám sớm: mọi cơn đau hông lưng dữ dội lần đầu hoặc đau tái diễn chưa rõ nguyên nhân. Khám trong ngày: đau kéo dài, nôn, tiểu máu hoặc đang mang thai. Tái khám: sau cơn cấp để xác định nguyên nhân và bảo đảm hết tắc.
- Sốt, rét run, lơ mơ hoặc tụt huyết áp kèm đau hông lưng.
- Không tiểu được, tiểu rất ít, đau hai bên hoặc chỉ có một thận.
- Đau không kiểm soát, nôn liên tục, ngất hoặc bụng cứng.
- Gọi 115 hoặc đến cấp cứu; không tự lái xe khi nặng và không trì hoãn để dùng mẹo dân gian.
Chẩn đoán Cơn đau quặn thận
Đánh giá tập trung vào ổn định người bệnh, xác định đau do đường niệu hay nguyên nhân khác, tìm nhiễm khuẩn và tắc nghẽn. Bệnh sử, khám, nước tiểu, máu và hình ảnh được phối hợp; không có một triệu chứng riêng lẻ đủ chẩn đoán.
Bác sĩ đo mạch, huyết áp, nhiệt độ, đánh giá mất nước, khám bụng, hông lưng, bẹn và dấu hiệu phúc mạc. Ở người lớn tuổi cần chú ý mạch bụng; ở người có khả năng mang thai cần đánh giá nguyên nhân sản phụ khoa.
- Nước tiểu tìm máu và dấu nhiễm khuẩn.
- Creatinine, điện giải đánh giá chức năng thận và mất nước.
- Công thức máu và dấu viêm khi nghi nhiễm khuẩn.
- Thử thai được cân nhắc trước thuốc và chẩn đoán hình ảnh.
CT không cản quang thường cho chẩn đoán chính xác ở người lớn không mang thai. Siêu âm được ưu tiên ở thai phụ và trẻ em, đồng thời phát hiện ứ nước. Hình ảnh cần được lựa chọn dựa trên mức nguy cơ, chẩn đoán thay thế và phơi nhiễm tia xạ.
Cơn đau quặn thận được chẩn đoán khi kiểu đau và đánh giá lâm sàng phù hợp với tắc nghẽn đường niệu, thường được xác nhận bằng hình ảnh. Cần đồng thời đánh giá nhiễm khuẩn, chức năng thận và loại trừ bệnh cấp cứu khác.
Điều trị Cơn đau quặn thận
Giảm đau kịp thời, chống nôn, bù dịch theo tình trạng, đánh giá tắc nghẽn và tìm dấu nhiễm khuẩn. Dẫn lưu đường niệu được thực hiện khẩn khi tắc nghẽn nhiễm khuẩn, vô niệu hoặc nguy cơ tổn thương thận; xử lý viên sỏi có thể thực hiện sau khi ổn định.
Thuốc giảm đau chống viêm hoặc nhóm khác được lựa chọn theo chức năng thận, bệnh dạ dày, tim mạch, thai kỳ và thuốc đang dùng. Thuốc chống nôn hỗ trợ ăn uống. Kháng sinh chỉ dùng khi nghi hoặc xác định nhiễm khuẩn; không tự phối hợp thuốc.
Đặt stent niệu quản hoặc mở thận ra da giúp giải áp khi cấp cứu. Nội soi niệu quản và tán sỏi ngoài cơ thể được cân nhắc để xử lý nguyên nhân sau khi đánh giá vị trí và kích thước sỏi.
Phẫu thuật mở hiếm khi cần cho cơn đau quặn đơn thuần; chỉ cân nhắc trong bệnh lý phức tạp hoặc khi phương pháp ít xâm lấn không phù hợp.
Nghỉ ngơi, uống từng ngụm nếu không nôn, dùng thuốc đúng chỉ định và có người hỗ trợ di chuyển. Chườm ấm có thể giúp dễ chịu nhưng không thay thế khám khi có dấu cảnh báo.
Theo dõi đau, nhiệt độ, lượng nước tiểu, nôn, khả năng uống và tác dụng thuốc. Sau khi xuất viện cần làm theo lịch tái khám, vì cơn đau giảm không bảo đảm hết tắc.
Cơn đau có thể giảm trong vài giờ sau điều trị, nhưng nguyên nhân có thể tồn tại nhiều ngày hoặc tuần. Thời gian xử lý phụ thuộc viên sỏi, tắc nghẽn, nhiễm khuẩn và khả năng tự thoát.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
- Nhiễm khuẩn đường niệu tắc nghẽn và nhiễm khuẩn huyết.
- Ứ nước thận, suy thận cấp hoặc tổn thương thận kéo dài.
- Mất nước, rối loạn điện giải do nôn.
- Chẩn đoán nhầm bệnh mạch máu, tiêu hóa hoặc phụ khoa nguy hiểm.
Cơn đau thường được kiểm soát tốt khi nguyên nhân được xác định và xử trí. Tiên lượng xấu hơn khi có nhiễm khuẩn, vô niệu, một thận duy nhất, chẩn đoán muộn hoặc bệnh nền nặng.
Cơn đau có thể tái diễn nếu viên sỏi chưa thoát, còn tắc nghẽn hoặc người bệnh tiếp tục tạo sỏi. Phòng tái phát phải tập trung vào nguyên nhân, không chỉ dùng thuốc giảm đau khi đau trở lại.
Uống đủ nước, giảm muối, kiểm soát bệnh chuyển hóa và thực hiện đánh giá dự phòng sỏi giúp giảm nguy cơ cơn mới. Không có biện pháp duy nhất bảo đảm ngăn hoàn toàn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Cơn đau quặn thận
Trong cơn buồn nôn nên uống từng lượng nhỏ và ăn nhẹ nếu dung nạp. Về lâu dài, chế độ dự phòng dựa vào loại sỏi; không tự kiêng calcium hoặc dùng thực phẩm bổ sung liều cao.
Không lái xe hoặc làm việc nguy hiểm trong cơn đau hay sau thuốc gây buồn ngủ. Sau khi ổn định có thể vận động bình thường theo khả năng; vận động không thay thế xử lý tắc nghẽn.
Chỉ theo dõi tại nhà khi đã được đánh giá và có kế hoạch rõ. Ghi nhiệt độ, mức đau, lượng nước tiểu, nôn và viên sỏi nếu thấy. Sốt, đau tăng hoặc tiểu giảm cần quay lại ngay.
- Không tự chẩn đoán mọi đau lưng là sỏi.
- Không tự dùng nhiều loại thuốc giảm đau hoặc kháng sinh.
- Không ép uống nước khi đang nôn hoặc bí tiểu.
- Không trì hoãn cấp cứu khi có sốt, ngất hoặc vô niệu.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ có thể chỉ đau bụng, nôn hoặc quấy khóc. Cần đánh giá nguyên nhân chuyển hóa và ưu tiên hình ảnh ít tia xạ.
Đau có thể ít điển hình, trong khi phình động mạch chủ và bệnh tiêu hóa nguy hiểm phổ biến hơn. Thuốc giảm đau cần điều chỉnh theo chức năng thận, chống đông và nguy cơ lú lẫn.
Cơn đau trong thai kỳ cần phân biệt chuyển dạ, viêm thận bể thận và bệnh sản khoa. Siêu âm là lựa chọn đầu tay; thuốc và can thiệp phải được phối hợp sản khoa, tiết niệu.
Nhiều thuốc có thể dùng khi cho con bú nhưng cần kiểm tra từng hoạt chất và liều theo bác sĩ. Không tự ngừng cho bú hoặc bỏ điều trị cần thiết.
Nhiễm khuẩn có thể diễn tiến nhanh dù sốt không rõ. Ngưỡng nhập viện và đánh giá tắc nghẽn cần thấp hơn.
Bệnh thận mạn, loét dạ dày, tim mạch, chống đông và đái tháo đường ảnh hưởng lựa chọn thuốc, dịch và can thiệp. Cần báo đầy đủ thuốc đang dùng.
Sau thủ thuật đường niệu, đau quặn có thể do mảnh sỏi, stent, cục máu đông hoặc hẹp. Sốt, bí tiểu và đau tăng cần liên hệ cơ sở điều trị.
Câu hỏi thường gặp về Cơn đau quặn thận
Bản thân cơn đau rất dữ dội nhưng mức nguy hiểm phụ thuộc nguyên nhân và biến chứng. Tắc nghẽn đơn thuần được xử trí sớm thường có kết quả tốt. Ngược lại, đau kèm sốt, rét run, vô niệu, tụt huyết áp hoặc chỉ có một thận hoạt động có thể là cấp cứu. Ngoài ra, một số bệnh nguy hiểm như phình động mạch chủ hoặc thai ngoài tử cung có thể giống đau quặn thận, nên cơn đau lần đầu cần được đánh giá.
Một đợt đau có thể kéo dài từ vài chục phút đến nhiều giờ và tái xuất hiện khi niệu quản co bóp. Dù thuốc làm giảm đau nhanh, viên sỏi hoặc vật cản có thể vẫn tồn tại trong nhiều ngày. Thời gian không thể dự đoán chính xác chỉ dựa vào mức đau. Đau kéo dài, tái phát dày, kèm nôn hoặc tiểu giảm cần được đánh giá lại.
Người đã được bác sĩ chẩn đoán và có kế hoạch rõ có thể dùng thuốc theo đơn. Không nên tự phối hợp nhiều thuốc giảm đau, đặc biệt khi có bệnh thận, loét dạ dày, bệnh tim mạch, đang mang thai hoặc dùng thuốc chống đông. Cơn đau lần đầu, đau rất dữ dội, sốt, nôn liên tục hoặc tiểu giảm cần khám thay vì chỉ uống thuốc tại nhà.
Có thể vẫn cần tái khám. Hết đau không luôn đồng nghĩa viên sỏi đã ra hoặc thận đã hết ứ nước. Bác sĩ có thể hẹn siêu âm, CT hoặc xét nghiệm chức năng thận tùy trường hợp. Việc xác nhận hết tắc đặc biệt quan trọng ở người có một thận, bệnh thận mạn, sỏi lớn, đau tái phát hoặc trước đó có nhiễm khuẩn.
Cơn đau quặn thận không lây. Đây là phản ứng đau do tắc nghẽn và co thắt đường niệu, thường từ một viên sỏi. Nguyên nhân tạo sỏi có thể liên quan yếu tố gia đình, chế độ ăn, lượng nước uống và bệnh chuyển hóa, nhưng không truyền qua tiếp xúc, ăn uống chung hoặc dùng chung nhà vệ sinh.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

