Viêm cầu thận cấp hậu nhiễm là tình trạng các cầu thận bị viêm sau một đợt nhiễm trùng, thường gặp nhất sau viêm họng hoặc nhiễm trùng da do liên cầu nhóm A. Phản ứng miễn dịch sau nhiễm trùng làm giảm khả năng lọc của thận, khiến người bệnh có thể tiểu màu trà hoặc cola, phù quanh mắt, tiểu ít và tăng huyết áp. Bệnh không phải do vi khuẩn trực tiếp xâm nhập thận và bản thân tổn thương cầu thận không lây. Phần lớn trẻ em hồi phục tốt, nhưng người lớn, người cao tuổi hoặc người có bệnh nền có thể gặp tổn thương thận cấp, phù phổi hay tăng huyết áp nặng. Xét nghiệm nước tiểu, creatinin, bổ thể và bằng chứng nhiễm trùng trước đó giúp định hướng chẩn đoán. Theo dõi sớm lượng nước tiểu, huyết áp và chức năng thận giúp phát hiện biến chứng và lựa chọn chăm sóc phù hợp.
Viêm cầu thận cấp hậu nhiễm là bệnh gì?
Viêm cầu thận cấp hậu nhiễm là một dạng bệnh cầu thận do phức hợp miễn dịch hình thành sau nhiễm trùng và lắng đọng tại bộ lọc của thận. Tên gọi “hậu liên cầu” chỉ nên dùng khi có bằng chứng liên quan đến liên cầu khuẩn, trong khi “hậu nhiễm” bao quát thêm các tác nhân khác. Bệnh thường biểu hiện bằng hội chứng viêm thận cấp: tiểu máu, protein niệu mức độ thay đổi, phù, tăng huyết áp và giảm mức lọc cầu thận. Khác với viêm thận – bể thận, tổn thương không nằm chủ yếu ở đường tiết niệu hoặc mô kẽ do vi khuẩn xâm nhập trực tiếp. Bệnh cũng khác bệnh thận IgA ở thời điểm xuất hiện: viêm cầu thận hậu liên cầu thường có khoảng trễ sau nhiễm trùng, còn tiểu máu do bệnh thận IgA thường xảy ra gần đồng thời với nhiễm hô hấp.
| Tên bệnh | Viêm cầu thận cấp hậu nhiễm |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acute postinfectious glomerulonephritis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm cầu thận hậu nhiễm; viêm cầu thận cấp hậu liên cầu khi tác nhân liên quan là liên cầu khuẩn; PIGN; PSGN |
| Mã ICD-10 | N00.9 – Hội chứng viêm thận cấp, thay đổi hình thái không xác định; mã cụ thể có thể được điều chỉnh theo hồ sơ nguyên nhân và hệ thống mã hóa đang áp dụng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh cầu thận thuộc chuyên khoa Thận – Tiết niệu, thường biểu hiện bằng hội chứng viêm thận cấp. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Cầu thận là cơ quan bị tổn thương chính; quá tải dịch và tăng huyết áp có thể ảnh hưởng tim, phổi và não. |
| Tính chất bệnh | Bệnh cấp tính, không lây trực tiếp; thường là biến chứng miễn dịch xuất hiện sau nhiễm trùng. |
| Mức độ phổ biến | Hiện ít gặp hơn tại các quốc gia có điều kiện vệ sinh và điều trị nhiễm trùng tốt, nhưng vẫn gặp ở trẻ em và cộng đồng có nguy cơ cao. |
| Bệnh có lây không? | Không. Bản thân viêm cầu thận không lây, nhưng nhiễm trùng khởi phát có thể lây tùy tác nhân. |
| Đường lây | Không có đường lây của tổn thương cầu thận. Liên cầu nhóm A gây viêm họng có thể lây qua giọt bắn, còn nhiễm trùng da có thể lây qua tiếp xúc với dịch tiết tổn thương. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm cầu thận cấp hậu nhiễm
Sau nhiễm trùng, kháng nguyên của vi sinh vật kích hoạt kháng thể và bổ thể. Các phức hợp miễn dịch hình thành trong tuần hoàn hoặc tại cầu thận, sau đó hoạt hóa viêm, thu hút bạch cầu và làm phù nề các quai mao mạch. Hậu quả là diện tích lọc giảm, hồng cầu và protein lọt vào nước tiểu, còn natri và nước bị giữ lại. Sự giữ dịch góp phần gây phù và tăng huyết áp; nếu tổn thương nặng, creatinin tăng và có thể xuất hiện thiểu niệu, rối loạn điện giải hoặc phù phổi.
Có thể phân loại theo tác nhân thành hậu liên cầu và hậu nhiễm không do liên cầu; theo biểu hiện thành thể dưới lâm sàng, hội chứng viêm thận cấp điển hình và thể nặng có tổn thương thận cấp. Phân loại này giúp định hướng xét nghiệm tìm ổ nhiễm trùng, mức độ theo dõi và chỉ định sinh thiết khi diễn tiến không điển hình.
Bệnh gặp nhiều nhất ở trẻ em tuổi đi học, thường sau nhiễm trùng họng hoặc da. Người lớn vẫn có thể mắc và thường có nguy cơ biến chứng cao hơn, đặc biệt khi lớn tuổi, suy giảm miễn dịch hoặc có bệnh nền. Dữ liệu dịch tễ riêng tại Việt Nam còn hạn chế và có thể khác nhau giữa cộng đồng, bệnh viện và vùng lưu hành nhiễm trùng.
Tác nhân gây nhiễm trùng trước tiên khu trú ở họng, da hoặc vị trí khác. Sau một khoảng trễ, đáp ứng miễn dịch tạo phức hợp lắng đọng ở cầu thận; vì vậy tổn thương thận thường xuất hiện khi triệu chứng nhiễm trùng ban đầu đã giảm. Đây không phải đường xâm nhập ngược từ bàng quang lên thận.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm cầu thận cấp hậu nhiễm
Nguyên nhân thường gặp là phản ứng miễn dịch sau nhiễm Streptococcus pyogenes gây viêm họng hoặc chốc lở. Các vi khuẩn khác, virus và một số nhiễm trùng kéo dài cũng có thể gây viêm cầu thận liên quan nhiễm trùng. Cần phân biệt tác nhân khởi phát với yếu tố làm nặng như mất nước, dùng thuốc độc thận hoặc kiểm soát huyết áp kém.
Yếu tố khó thay đổi gồm tuổi trẻ đối với thể hậu liên cầu điển hình và tuổi cao đối với nguy cơ diễn tiến nặng. Yếu tố có thể giảm gồm tiếp xúc gần trong môi trường đông người, vệ sinh da kém, điều trị nhiễm trùng không đầy đủ, ổ nhiễm trùng kéo dài và dùng thuốc có khả năng gây độc thận khi đang giảm chức năng thận.
Trẻ em sau viêm họng hoặc chốc lở, người sống trong môi trường tập thể, người có nhiễm trùng da tái diễn, người cao tuổi, người mắc đái tháo đường, bệnh tim, bệnh thận sẵn có hoặc suy giảm miễn dịch cần được đánh giá sớm khi xuất hiện tiểu máu, phù hay tiểu ít.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm cầu thận cấp hậu nhiễm
Triệu chứng thường khởi phát đột ngột sau khi nhiễm trùng đã lui, nhưng mức độ rất khác nhau. Một số người chỉ có tiểu máu vi thể hoặc protein niệu trên xét nghiệm; người khác xuất hiện phù, tăng huyết áp và suy giảm chức năng thận rõ. Trẻ em thường biểu hiện điển hình hơn, trong khi người lớn có thể diễn tiến nặng hoặc kéo dài.
- Tiểu màu trà, cola hoặc hồng: do hồng cầu đi qua cầu thận bị viêm.
- Phù quanh mắt hoặc chân: thường rõ vào buổi sáng do giữ muối và nước.
- Tiểu ít: phản ánh mức lọc cầu thận giảm hoặc giữ dịch.
- Tăng huyết áp: liên quan đến tăng thể tích tuần hoàn và hoạt hóa các cơ chế điều hòa huyết áp.
- Mệt, chán ăn hoặc đau đầu: có thể đi kèm tăng huyết áp và rối loạn chức năng thận.
- Đau bụng, buồn nôn hoặc nôn khi tăng urê máu hay tăng huyết áp.
- Khó thở do phù phổi hoặc quá tải dịch.
- Co giật, rối loạn ý thức trong bệnh não do tăng huyết áp nặng.
- Phát ban, đau khớp hoặc dấu hiệu nhiễm trùng dai dẳng gợi ý nguyên nhân khác cần khảo sát.
Nên đặt lịch khám: khi nước tiểu sẫm màu, phù nhẹ hoặc huyết áp tăng sau nhiễm trùng. Cần khám trong ngày: khi tiểu giảm rõ, phù lan nhanh, đau đầu nhiều, nôn hoặc mệt tăng. Cần tái khám sớm: nếu huyết áp, tiểu máu, protein niệu hay creatinin chưa trở về mức ổn định theo lịch hẹn.
- Khó thở, đau ngực, tím tái hoặc không thể nằm phẳng.
- Co giật, lơ mơ, yếu liệt, đau đầu dữ dội hoặc nhìn mờ kèm huyết áp rất cao.
- Không tiểu hoặc tiểu rất ít trong nhiều giờ, phù tăng nhanh hay tăng cân nhanh.
- Nôn liên tục, rối loạn nhịp tim, yếu cơ nhiều hoặc dấu hiệu rối loạn điện giải.
Chẩn đoán Viêm cầu thận cấp hậu nhiễm
Chẩn đoán phối hợp thời điểm nhiễm trùng trước đó, triệu chứng hội chứng viêm thận và xét nghiệm. Bác sĩ cần loại trừ bệnh thận IgA, lupus, viêm mạch và các nguyên nhân viêm cầu thận tiến triển nhanh. Không thể xác định bệnh chỉ dựa vào màu nước tiểu hoặc một chỉ số đơn lẻ.
Bác sĩ thường hỏi về viêm họng, chốc lở, sốt, thuốc đã dùng và thời điểm xuất hiện tiểu máu. Khám tập trung vào huyết áp, mức độ phù, cân nặng, lượng dịch, tiếng tim phổi, dấu nhiễm trùng còn hoạt động và biểu hiện thần kinh do tăng huyết áp.
Tổng phân tích nước tiểu và cặn lắng tìm hồng cầu, trụ hồng cầu và protein; kết quả gợi ý tổn thương cầu thận nhưng không xác định duy nhất nguyên nhân. Creatinin, urê và điện giải đánh giá mức độ suy thận và nguy cơ tăng kali. C3 bổ thể thường giảm rồi hồi phục; giảm kéo dài khiến bác sĩ nghĩ đến bệnh khác. ASO hoặc anti-DNase B hỗ trợ chứng minh nhiễm liên cầu trước đó, tùy vị trí nhiễm và thời điểm lấy mẫu. Cấy họng hoặc da hữu ích khi ổ nhiễm còn hoạt động.
Siêu âm thận không chẩn đoán đặc hiệu nhưng giúp đánh giá kích thước thận, loại trừ tắc nghẽn và hỗ trợ chuẩn bị sinh thiết khi cần. X-quang ngực hoặc siêu âm phổi có thể được dùng nếu nghi quá tải dịch hay phù phổi.
Không có một tiêu chuẩn đơn độc áp dụng cho mọi trường hợp. Chẩn đoán thường dựa trên hội chứng viêm thận cấp, bằng chứng nhiễm trùng gần đây, giảm C3 tạm thời và diễn tiến phù hợp. Sinh thiết thận được cân nhắc khi suy thận nặng, bổ thể không hồi phục, protein niệu nhiều kéo dài hoặc biểu hiện không điển hình.
Điều trị Viêm cầu thận cấp hậu nhiễm
Mục tiêu là kiểm soát quá tải dịch, huyết áp, rối loạn điện giải và xử lý nhiễm trùng còn hoạt động. Trường hợp nhẹ có thể theo dõi sát, còn người tiểu ít, tăng creatinin, phù phổi hoặc tăng huyết áp nặng thường cần nhập viện. Điều trị phải điều chỉnh theo tuổi, lượng nước tiểu và chức năng thận.
Bác sĩ có thể dùng thuốc lợi tiểu để giảm phù và thuốc hạ huyết áp khi cần. Kháng sinh được chỉ định để diệt liên cầu còn tồn tại, giảm lây truyền và xử lý ổ nhiễm; kháng sinh không làm biến mất ngay viêm cầu thận đã hình thành. Thuốc ức chế miễn dịch không dùng thường quy cho thể hậu liên cầu điển hình và chỉ được cân nhắc trong tình huống chuyên biệt sau đánh giá thận học.
Lọc máu tạm thời có thể cần khi quá tải dịch không đáp ứng, tăng kali máu nặng, toan chuyển hóa, triệu chứng urê huyết hoặc suy thận tiến triển. Đây là quyết định tại bệnh viện, không đồng nghĩa người bệnh sẽ phải lọc máu lâu dài.
Không áp dụng
Nghỉ ngơi trong giai đoạn phù hoặc tăng huyết áp, ghi lượng vào – ra, chăm sóc da phù nề và hỗ trợ dinh dưỡng theo chỉ định giúp giảm biến chứng. Điều trị ổ nhiễm trùng, vệ sinh da và hạn chế lây liên cầu cho người xung quanh cũng quan trọng.
Theo dõi huyết áp, cân nặng, phù, lượng nước tiểu, creatinin, kali, C3, tiểu máu và protein niệu. Cần liên hệ bác sĩ khi tiểu giảm, khó thở, đau đầu tăng, nôn, phù lan hoặc huyết áp vượt ngưỡng cá nhân đã được hướng dẫn.
Phù và tăng huyết áp thường cải thiện trong vài ngày đến vài tuần khi đáp ứng tốt, còn tiểu máu vi thể có thể kéo dài nhiều tháng. Thời gian hồi phục phụ thuộc tuổi, mức độ tổn thương thận, nguyên nhân nhiễm trùng và bệnh nền; không nên dùng một mốc cố định để kết luận đã khỏi.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cấp gồm tổn thương thận cấp, tăng kali máu, phù phổi, suy tim do quá tải dịch và bệnh não do tăng huyết áp. Một số người lớn có thể còn protein niệu, tăng huyết áp hoặc suy giảm chức năng thận kéo dài. Biến chứng điều trị có thể liên quan mất cân bằng dịch, điện giải hoặc tác dụng không mong muốn của thuốc.
Phần lớn trẻ em hồi phục hoàn toàn, đặc biệt khi được phát hiện và theo dõi sớm. Tiên lượng ở người lớn thận trọng hơn vì nguy cơ suy thận kéo dài và tử vong liên quan bệnh nền cao hơn. Creatinin ban đầu, lượng nước tiểu, biến chứng tim phổi và diễn tiến bổ thể là các yếu tố quan trọng.
Tái phát thể hậu liên cầu điển hình không thường xuyên, nhưng một đợt tiểu máu mới cần được đánh giá lại thay vì mặc định là bệnh cũ. Nhiễm trùng tái diễn hoặc chẩn đoán ban đầu chưa chính xác có thể giải thích các đợt lặp lại.
Giữ vệ sinh tay và da, che vết thương, hạn chế dùng chung đồ cá nhân, khám và điều trị đúng các nhiễm trùng liên cầu giúp giảm nguồn khởi phát. Điều trị kháng sinh viêm họng không được chứng minh chắc chắn ngăn mọi trường hợp viêm cầu thận hậu liên cầu, vì vậy vẫn cần theo dõi triệu chứng thận sau nhiễm trùng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm cầu thận cấp hậu nhiễm
Trong giai đoạn phù hoặc tăng huyết áp, bác sĩ có thể khuyên hạn chế natri và điều chỉnh lượng dịch theo lượng nước tiểu. Kali và protein chỉ cần hạn chế khi xét nghiệm hoặc chức năng thận yêu cầu. Không tự áp dụng chế độ kiêng kéo dài cho trẻ em vì có thể ảnh hưởng tăng trưởng.
Nên giảm hoạt động gắng sức khi còn phù, tăng huyết áp, tiểu máu đại thể hoặc mệt nhiều. Có thể trở lại học tập và vận động từng bước sau khi huyết áp, lượng nước tiểu và chức năng thận ổn định theo đánh giá của bác sĩ.
Có thể ghi cân nặng hằng ngày, mức phù, huyết áp theo kỹ thuật đúng và lượng nước tiểu tương đối. Nhật ký giúp bác sĩ nhận biết xu hướng nhưng không thay thế xét nghiệm; màu nước tiểu nhạt hơn không đồng nghĩa chức năng thận đã bình thường.
- Không tự dùng thuốc lợi tiểu, kháng sinh, corticoid hoặc thuốc nam.
- Không tự uống quá nhiều nước khi đang tiểu ít hoặc phù.
- Không dùng thuốc giảm đau chống viêm không steroid nếu chưa hỏi bác sĩ.
- Không bỏ tái khám khi triệu chứng ngoài da đã hết nhưng nước tiểu còn bất thường.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em là nhóm thường gặp nhất và đa số hồi phục tốt. Cha mẹ cần chú ý phù mí mắt buổi sáng, tiểu màu sẫm, giảm lượng tiểu và đau đầu. Hạn chế muối, dịch hoặc thuốc phải theo hướng dẫn theo cân nặng và nhu cầu tăng trưởng.
Người cao tuổi có thể biểu hiện không điển hình, dễ quá tải dịch và thường có bệnh tim, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc đa thuốc. Ngưỡng nhập viện và theo dõi điện giải thường thấp hơn vì nguy cơ biến chứng cao.
Tiểu máu, phù và tăng huyết áp trong thai kỳ cần đánh giá khẩn để phân biệt bệnh cầu thận với tiền sản giật và các nguyên nhân sản khoa. Việc chọn xét nghiệm, thuốc hạ áp và điều chỉnh dịch phải phối hợp giữa bác sĩ sản khoa và thận học.
Đa số biện pháp theo dõi không ảnh hưởng việc cho con bú, nhưng tính phù hợp của kháng sinh, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc hạ huyết áp phụ thuộc hoạt chất và tình trạng mẹ – trẻ. Không tự ngừng cho bú hoặc ngừng thuốc đã kê.
Người suy giảm miễn dịch dễ có nhiễm trùng đang hoạt động, tác nhân không điển hình và diễn tiến thận nặng. Cần lấy mẫu vi sinh phù hợp, tìm ổ nhiễm trùng sâu và thận trọng trước khi cân nhắc thuốc ức chế miễn dịch.
Bệnh thận mạn, suy tim, tăng huyết áp, đái tháo đường và bệnh gan làm thay đổi khả năng chịu dịch, lựa chọn thuốc và tiên lượng. Kế hoạch điều trị phải cân bằng kiểm soát phù với nguy cơ giảm tưới máu thận.
Sau phẫu thuật, tiểu ít hoặc creatinin tăng có nhiều nguyên nhân như mất máu, nhiễm trùng và thuốc. Chỉ nghĩ đến viêm cầu thận hậu nhiễm khi có bằng chứng tổn thương cầu thận và nhiễm trùng liên quan; cần đánh giá tại bệnh viện.
Câu hỏi thường gặp về Viêm cầu thận cấp hậu nhiễm
Bệnh có thể nhẹ và tự cải thiện, đặc biệt ở trẻ em, nhưng cũng có thể gây tổn thương thận cấp, tăng huyết áp nặng, phù phổi hoặc rối loạn điện giải. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc lượng nước tiểu, creatinin, huyết áp, tuổi và bệnh nền. Người có khó thở, lơ mơ, co giật, tiểu rất ít hoặc phù tăng nhanh cần cấp cứu. Ngay cả khi triệu chứng giảm, người bệnh vẫn nên tái khám để xác nhận chức năng thận và nước tiểu đã ổn định.
Tổn thương viêm cầu thận không lây. Tuy nhiên, nhiễm liên cầu gây viêm họng hoặc nhiễm trùng da trước đó có thể lây qua giọt bắn hoặc tiếp xúc dịch tiết. Người bệnh nên thực hiện vệ sinh tay, che vết thương và dùng kháng sinh đúng chỉ định nếu còn nhiễm trùng. Người tiếp xúc không cần điều trị bệnh thận, nhưng nên đi khám khi có triệu chứng nhiễm trùng hoặc dấu hiệu bất thường về nước tiểu.
Nhiều trẻ em hồi phục hoàn toàn, nhưng không thể dự đoán chắc chắn cho từng người. Người lớn và người có bệnh nền có nguy cơ còn tăng huyết áp, protein niệu hoặc giảm chức năng thận lâu hơn. Hồi phục được đánh giá bằng triệu chứng, huyết áp, creatinin, bổ thể và xét nghiệm nước tiểu, không chỉ dựa vào việc hết phù. Theo dõi đủ thời gian giúp phát hiện trường hợp cần đánh giá lại hoặc sinh thiết thận.
Chế độ ăn thường ưu tiên giảm muối khi có phù hoặc tăng huyết áp. Lượng nước cần dựa trên lượng nước tiểu, mức phù, natri máu và hướng dẫn của bác sĩ; không phải ai cũng phải kiêng nước giống nhau. Kali và protein chỉ cần điều chỉnh khi chức năng thận hoặc xét nghiệm yêu cầu. Trẻ em cần khẩu phần đủ năng lượng để tránh suy dinh dưỡng, vì vậy không nên tự áp dụng thực đơn kiêng nghiêm ngặt.
Người bệnh nên nghỉ tương đối khi còn tiểu máu đại thể, phù, tăng huyết áp, khó thở hoặc mệt nhiều. Có thể tăng dần hoạt động sau khi lượng nước tiểu, huyết áp và chức năng thận ổn định. Trẻ em có thể trở lại trường khi sức khỏe cho phép nhưng nên tránh thể thao gắng sức cho đến khi bác sĩ xác nhận an toàn. Việc vận động quá sớm không phải nguyên nhân trực tiếp làm bệnh tái phát, nhưng có thể làm khó nhận biết triệu chứng nặng.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

