Ban xuất huyết giảm tiểu cầu huyết khối (TTP) là cấp cứu huyết học hiếm gặp do hoạt tính ADAMTS13 giảm nặng, khiến các đa phân tử von Willebrand rất lớn giữ lại tiểu cầu và tạo huyết khối nhỏ trong vi mạch. Hậu quả là tiểu cầu bị tiêu thụ, hồng cầu bị cắt vỡ và dòng máu đến não, tim, thận hoặc cơ quan khác bị cản trở. Người bệnh có thể bầm tím, chấm xuất huyết, mệt, vàng da, đau đầu, lú lẫn, yếu liệt, đau ngực, đau bụng hoặc sốt; không cần đủ “năm triệu chứng kinh điển” mới nghi ngờ bệnh. Khi công thức máu cho thấy giảm tiểu cầu kèm thiếu máu tán huyết vi mạch không giải thích được, bác sĩ có thể phải bắt đầu thay huyết tương và điều trị miễn dịch trước khi có kết quả ADAMTS13. Chậm điều trị làm tăng nguy cơ đột quỵ, tổn thương tim và tử vong.
Ban xuất huyết giảm tiểu cầu huyết khối là bệnh gì?
TTP là một dạng bệnh vi mạch huyết khối, trong đó các cục huyết khối giàu tiểu cầu hình thành trong mạch máu rất nhỏ. Nguyên nhân trung tâm là hoạt tính enzyme ADAMTS13 giảm nặng. Enzyme này bình thường cắt các đa phân tử von Willebrand cực lớn; khi thiếu, tiểu cầu bám kết bất thường, làm tắc vi tuần hoàn và bị tiêu thụ.
Hồng cầu đi qua mạch bị hẹp sẽ vỡ thành mảnh, gây thiếu máu tán huyết vi mạch. TTP khác ITP vì ITP chủ yếu gây phá hủy tiểu cầu và chảy máu, còn TTP đồng thời gây huyết khối vi mạch và tổn thương cơ quan. TTP cũng cần phân biệt hội chứng tán huyết tăng ure máu, tăng huyết áp ác tính, HELLP, nhiễm trùng nặng và đông máu rải rác trong lòng mạch.
| Tên bệnh | Ban xuất huyết giảm tiểu cầu huyết khối |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Thrombotic thrombocytopenic purpura |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | TTP; ban xuất huyết giảm tiểu cầu do huyết khối; thrombotic thrombocytopenic purpura; bệnh Moschcowitz |
| Mã ICD-10 | M31.1 (ICD-10 WHO: thrombotic microangiopathy); ICD-10-CM hiện hành có thể mã hóa M31.19 tùy hệ thống |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Cấp cứu huyết học thuộc nhóm bệnh vi mạch huyết khối và rối loạn tiểu cầu |
| Cơ quan ảnh hưởng | Vi mạch toàn thân, đặc biệt não, tim, thận và đường tiêu hóa; máu ngoại vi có giảm tiểu cầu và thiếu máu tán huyết vi mạch |
| Tính chất bệnh | Bệnh cấp tính, không lây; phần lớn là thể miễn dịch mắc phải, một tỷ lệ nhỏ là thể bẩm sinh do biến thể gene ADAMTS13 |
| Mức độ phổ biến | Rất hiếm, được ISTH mô tả với tỷ lệ mắc khoảng 2–6 trường hợp trên một triệu người mỗi năm |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Ban xuất huyết giảm tiểu cầu huyết khối
Trong thể miễn dịch, tự kháng thể ức chế hoặc tăng thải ADAMTS13. Hoạt tính enzyme giảm dưới mức rất thấp làm các đa phân tử von Willebrand siêu lớn tồn tại trên bề mặt nội mô, bắt giữ tiểu cầu dưới dòng chảy. Huyết khối tiểu cầu lan tỏa tiêu thụ tiểu cầu và làm hẹp lòng vi mạch. Hồng cầu bị lực cắt cơ học tạo mảnh vỡ, giải phóng LDH và bilirubin, trong khi haptoglobin giảm. Thiếu máu cục bộ gây triệu chứng dao động ở não, tim, thận và ruột. Thể bẩm sinh do hai biến thể gây bệnh ở gene ADAMTS13, có thể biểu hiện từ sơ sinh đến tuổi trưởng thành và bùng phát khi nhiễm trùng hoặc thai kỳ.
TTP gồm thể miễn dịch mắc phải (iTTP), thường có tự kháng thể ADAMTS13, và thể bẩm sinh (cTTP), còn gọi hội chứng Upshaw–Schulman, do biến thể gene ADAMTS13. Lâm sàng còn phân biệt đợt cấp, đáp ứng, lui bệnh, đợt trầm trọng sớm và tái phát. Việc phân loại quyết định chiến lược: iTTP cần kiểm soát tự miễn và vi huyết khối, trong khi cTTP cần thay thế ADAMTS13 hoặc huyết tương dự phòng hay theo nhu cầu.
TTP rất hiếm, với tỷ lệ mắc được ISTH nêu khoảng 2–6 ca trên một triệu người mỗi năm. Thể miễn dịch thường gặp hơn ở người lớn và được ghi nhận nhiều ở nữ; thể bẩm sinh có thể xuất hiện ở mọi tuổi. Thai kỳ là thời điểm dễ bộc lộ cTTP hoặc kích hoạt iTTP. Dữ liệu Việt Nam còn chủ yếu từ cơ sở điều trị, chưa phản ánh đầy đủ quần thể.
TTP không lây. Ở iTTP, hệ miễn dịch tạo kháng thể làm mất chức năng ADAMTS13; ở cTTP, cơ thể sản xuất enzyme thiếu hoặc bất thường do gene. Khi hoạt tính ADAMTS13 xuống rất thấp, huyết khối tiểu cầu hình thành trong vi mạch, gây tán huyết và thiếu máu cục bộ cơ quan. Quá trình có thể tiến triển trong vài giờ đến vài ngày.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Ban xuất huyết giảm tiểu cầu huyết khối
iTTP do tự kháng thể chống ADAMTS13, thường không tìm được yếu tố nền cụ thể. Bệnh có thể liên quan lupus, HIV, thai kỳ, một số thuốc hoặc tình trạng miễn dịch khác, nhưng cần đánh giá từng trường hợp. cTTP do biến thể di truyền hai alen của ADAMTS13. Nhiễm trùng, phẫu thuật, viêm hoặc thai kỳ có thể là yếu tố khởi phát đợt cấp ở người đã có thiếu ADAMTS13, chứ không phải đường lây.
Yếu tố liên quan iTTP gồm tiền sử TTP, bệnh tự miễn, HIV, thai kỳ và một số thuốc; nhiều ca không có yếu tố rõ. cTTP có nguy cơ ở người mang hai biến thể gây bệnh ADAMTS13. Yếu tố dễ kích hoạt đợt cấp hoặc tái phát gồm nhiễm trùng, phẫu thuật, thai kỳ và hoạt tính ADAMTS13 giảm trong giai đoạn lui bệnh. Không có bằng chứng cho thấy chế độ ăn gây TTP.
Cần cảnh giác ở người có giảm tiểu cầu mới xuất hiện kèm thiếu máu tán huyết, mảnh vỡ hồng cầu, triệu chứng thần kinh dao động, đau ngực hoặc tổn thương thận không giải thích được. Phụ nữ mang thai hoặc sau sinh, người từng TTP, người mắc lupus hoặc HIV và người có tiền sử gia đình cTTP cần ngưỡng đánh giá thấp hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Ban xuất huyết giảm tiểu cầu huyết khối
TTP thường khởi phát cấp hoặc bán cấp và triệu chứng thay đổi nhanh. Chảy máu da có thể nhẹ dù tiểu cầu rất thấp, trong khi thiếu máu cục bộ cơ quan gây đau đầu, lú lẫn, yếu liệt, đau ngực hoặc đau bụng. Sốt và suy thận có thể có nhưng không bắt buộc. Biểu hiện thần kinh có thể thoáng qua, làm người bệnh chủ quan. Bất kỳ nghi ngờ TTP nào cũng cần đánh giá tại bệnh viện.
- Mệt, xanh xao, hồi hộp hoặc khó thở do thiếu máu tán huyết.
- Chấm xuất huyết và bầm tím do tiểu cầu bị tiêu thụ trong huyết khối vi mạch.
- Đau đầu, chóng mặt, giảm tập trung hoặc lú lẫn có thể dao động theo thời gian.
- Vàng da nhẹ, nước tiểu sẫm màu do hồng cầu bị phá hủy.
- Đau bụng, buồn nôn hoặc tiêu chảy khi vi tuần hoàn đường tiêu hóa bị ảnh hưởng.
- Sốt có thể xuất hiện nhưng vắng sốt không loại trừ TTP.
- Co giật, đột quỵ, hôn mê hoặc rối loạn hành vi là biểu hiện thần kinh nặng.
- Đau ngực, suy tim, rối loạn nhịp hoặc nhồi máu cơ tim có thể xảy ra do thiếu máu cục bộ vi mạch.
- Suy thận nặng có thể gặp nhưng thường kém nổi bật hơn một số bệnh vi mạch huyết khối khác.
- Thiếu máu cục bộ ruột, viêm tụy hoặc tổn thương nhiều cơ quan là biến chứng ít gặp nhưng nghiêm trọng.
Nên đặt lịch khám: áp dụng chủ yếu cho người từng TTP đang ổn định, khi có mệt tăng, bầm mới, đau đầu hoặc xét nghiệm ADAMTS13 giảm theo kế hoạch theo dõi.
Cần khám trong ngày: khi công thức máu cho thấy giảm tiểu cầu kèm thiếu máu, vàng da, nước tiểu sẫm hoặc triệu chứng thần kinh dù nhẹ.
Cần tái khám sớm: sau xuất viện, khi giảm corticosteroid, sau nhiễm trùng, trước phẫu thuật hoặc khi chuẩn bị mang thai.
- Đau đầu dữ dội, lú lẫn, nói khó, yếu liệt, co giật, ngất hoặc thay đổi hành vi: gọi 115 ngay.
- Đau ngực, khó thở, tim đập bất thường, vã mồ hôi hoặc tụt huyết áp: đến cơ sở cấp cứu, không tự lái xe.
- Giảm tiểu cầu kèm xanh xao, vàng da, nước tiểu sẫm hoặc mảnh vỡ hồng cầu trên phết máu: cần xử trí tại bệnh viện.
- Chảy máu nhiều, nôn ra máu hoặc phân đen: không trì hoãn để chờ kết quả ADAMTS13 hay thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Ban xuất huyết giảm tiểu cầu huyết khối
TTP được nghi ngờ khi có giảm tiểu cầu và thiếu máu tán huyết vi mạch mà không có nguyên nhân khác rõ. Bác sĩ lấy mẫu ADAMTS13 trước khi truyền huyết tương nếu có thể, đồng thời đánh giá phết máu, LDH, bilirubin, haptoglobin, reticulocyte, chức năng thận, tim và đông máu. Điểm PLASMIC hoặc công cụ tương tự có thể ước tính xác suất thiếu ADAMTS13 nặng trong lúc chờ xét nghiệm. Nếu nghi ngờ cao, điều trị phải bắt đầu ngay vì kết quả chuyên sâu có thể đến muộn. TTP không phải chẩn đoán tự làm từ một chỉ số tiểu cầu.
Bác sĩ hỏi triệu chứng thần kinh, đau ngực, khó thở, đau bụng, sốt, nhiễm trùng gần đây, thai kỳ, thuốc, bệnh tự miễn và tiền sử TTP. Khám tập trung vào tri giác, vận động, lời nói, dấu suy tim, huyết áp, xuất huyết da, vàng da và lượng nước tiểu. Triệu chứng thần kinh có thể biến mất rồi xuất hiện lại, nên thông tin từ gia đình rất quan trọng.
Công thức máu và phết máu: cho thấy giảm tiểu cầu, thiếu máu và mảnh vỡ hồng cầu; số lượng mảnh vỡ có thể ít lúc đầu.
Dấu tán huyết: LDH và bilirubin gián tiếp tăng, haptoglobin giảm, reticulocyte tăng; nghiệm pháp Coombs trực tiếp thường âm tính.
ADAMTS13: hoạt tính dưới 10% hỗ trợ mạnh chẩn đoán TTP; kháng thể hoặc chất ức chế giúp xác định thể miễn dịch.
Đánh giá cơ quan: troponin, ECG, creatinin, điện giải, nước tiểu và xét nghiệm thần kinh được chọn theo biểu hiện. Đông máu thường không rối loạn nổi bật như DIC.
Hình ảnh không xác nhận TTP nhưng giúp đánh giá biến chứng. CT hoặc MRI não được chỉ định khi có dấu thần kinh, song kết quả bình thường không loại trừ thiếu máu cục bộ vi mạch. ECG, siêu âm tim hoặc chụp mạch vành được cân nhắc khi đau ngực hay troponin tăng. Siêu âm hoặc CT bụng dùng khi đau bụng nặng. Không trì hoãn thay huyết tương để chờ hình ảnh nếu nghi ngờ TTP cao.
Chẩn đoán xác định thường dựa trên biểu hiện bệnh vi mạch huyết khối cùng hoạt tính ADAMTS13 dưới 10%. Trong cấp cứu, giảm tiểu cầu và thiếu máu tán huyết vi mạch không giải thích được tạo đủ cơ sở để điều trị kinh nghiệm khi xác suất lâm sàng cao, trước khi có ADAMTS13. Phải lấy mẫu xét nghiệm trước thay huyết tương nếu không làm chậm xử trí. Việc tìm tự kháng thể phân biệt iTTP; xét nghiệm gene được cân nhắc khi nghi cTTP.
Điều trị Ban xuất huyết giảm tiểu cầu huyết khối
TTP nghi ngờ là cấp cứu cần hội chẩn huyết học và nhập viện. Mục tiêu là ngăn hình thành vi huyết khối, bổ sung ADAMTS13, ức chế tự miễn và bảo vệ cơ quan. Ở iTTP, thay huyết tương điều trị được bắt đầu sớm, phối hợp corticosteroid; caplacizumab và rituximab được sử dụng theo hướng dẫn, nguy cơ chảy máu, khả năng tiếp cận và kinh nghiệm trung tâm. Theo dõi hằng ngày tiểu cầu, tán huyết và tổn thương cơ quan quyết định thời điểm ngừng thay huyết tương.
Corticosteroid giúp giảm sản xuất tự kháng thể. Rituximab thường được cân nhắc sớm ở iTTP để kiểm soát tế bào B và giảm tái phát. Caplacizumab chặn tương tác von Willebrand–tiểu cầu, giúp kiểm soát nhanh vi huyết khối nhưng làm tăng nguy cơ chảy máu và cần phối hợp điều trị nguồn tự miễn. cTTP có thể dùng ADAMTS13 tái tổ hợp hoặc huyết tương theo chiến lược dự phòng hay theo nhu cầu tùy nơi. Không tự dùng thuốc chống đông, kháng tiểu cầu hoặc corticosteroid ngoài bệnh viện.
Thay huyết tương điều trị là thủ thuật cốt lõi của iTTP: loại bỏ tự kháng thể và bổ sung ADAMTS13. Thủ thuật thường cần đường truyền tĩnh mạch trung tâm, mang nguy cơ nhiễm trùng, chảy máu, huyết khối, hạ calci và phản ứng dị ứng. Truyền huyết tương đơn thuần có vai trò khác, đặc biệt ở cTTP hoặc khi chưa thể thay huyết tương. Quy trình phải được thực hiện tại cơ sở có khả năng theo dõi biến chứng.
Phẫu thuật không điều trị đợt TTP cấp. Cắt lách từng được dùng trong TTP tái phát nhưng hiện hiếm và chỉ cân nhắc ở tình huống đặc biệt sau khi đã đánh giá các liệu pháp khác. Phẫu thuật cấp cứu vì nguyên nhân khác làm tăng nguy cơ bùng phát và biến chứng; cần phối hợp huyết học, gây mê và phẫu thuật, đánh giá ADAMTS13 và kế hoạch huyết tương trước thủ thuật khi phù hợp.
Hỗ trợ gồm truyền hồng cầu khi thiếu máu có triệu chứng, kiểm soát huyết áp, điện giải, đau, co giật và suy cơ quan. Truyền tiểu cầu thường tránh vì có thể làm tăng huyết khối vi mạch, trừ chảy máu đe dọa tính mạng hoặc thủ thuật bắt buộc theo quyết định chuyên gia. Dự phòng huyết khối tĩnh mạch và vận động được điều chỉnh theo tiểu cầu. Người bệnh cần hỗ trợ nhận thức và phục hồi chức năng sau đột quỵ hoặc giai đoạn ICU.
Trong đợt cấp, theo dõi hằng ngày tiểu cầu, hemoglobin, LDH, bilirubin, haptoglobin, chức năng thận, troponin và triệu chứng thần kinh. Sau lui bệnh, hoạt tính ADAMTS13 được kiểm tra định kỳ vì giảm lại có thể báo trước tái phát; bác sĩ có thể cân nhắc điều trị dự phòng ở iTTP khi ADAMTS13 giảm nặng. Người bệnh cần báo ngay đau đầu, lú lẫn, bầm, mệt bất thường, đau ngực hoặc nhiễm trùng.
Thay huyết tương thường thực hiện hằng ngày cho đến khi tiểu cầu ổn định và dấu tán huyết được kiểm soát, nhưng thời gian thay đổi theo đáp ứng và biến chứng. Caplacizumab có thể tiếp tục sau khi ngừng thay huyết tương theo đánh giá ADAMTS13 và nguy cơ; thuốc ức chế miễn dịch có lịch riêng. cTTP cần chiến lược thay thế lâu dài ở một số người. Theo dõi tái phát kéo dài nhiều năm.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cấp gồm đột quỵ, co giật, nhồi máu cơ tim, loạn nhịp, suy tim, tổn thương thận, thiếu máu cục bộ ruột và tử vong. Sau hồi phục, một số người còn mệt mỏi, suy giảm tập trung, lo âu, trầm cảm hoặc tăng nguy cơ tim mạch. Thay huyết tương có thể gây nhiễm trùng đường truyền, phản ứng dị ứng và rối loạn điện giải; caplacizumab làm tăng nguy cơ chảy máu. Tái phát là biến chứng dài hạn quan trọng.
Điều trị hiện đại giúp phần lớn người bệnh sống sót qua đợt cấp, nhưng TTP vẫn là tình trạng đe dọa tính mạng và cần xử trí sớm. Tiên lượng phụ thuộc thời gian bắt đầu điều trị, tổn thương não tim, tuổi, bệnh nền và đáp ứng ADAMTS13. Sau lui bệnh, chất lượng sống có thể bị ảnh hưởng bởi mệt mỏi và triệu chứng nhận thức dù xét nghiệm máu bình thường. Không thể dự đoán cá nhân chỉ từ số tiểu cầu lúc nhập viện.
iTTP có thể tái phát, đôi khi nhiều năm sau đợt đầu. Hoạt tính ADAMTS13 giảm trong giai đoạn lui bệnh làm tăng nguy cơ nhưng không cho biết chính xác thời điểm. Rituximab dự phòng có thể được cân nhắc khi ADAMTS13 giảm nặng theo chuyên gia. cTTP có các đợt bùng phát nếu thay thế không đủ hoặc gặp yếu tố kích hoạt. Theo dõi định kỳ và có kế hoạch cấp cứu giúp giảm trì hoãn điều trị.
Không có cách phòng iTTP lần đầu. Người từng mắc cần theo dõi ADAMTS13, kiểm soát bệnh tự miễn, báo bác sĩ trước phẫu thuật hoặc mang thai và đi khám ngay khi có triệu chứng tái phát. cTTP có thể cần dự phòng bằng ADAMTS13 tái tổ hợp hoặc huyết tương theo hướng dẫn 2025 và điều kiện tiếp cận. Phòng biến chứng tim mạch lâu dài gồm kiểm soát huyết áp, lipid, hút thuốc và vận động phù hợp.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Ban xuất huyết giảm tiểu cầu huyết khối
Không có thực phẩm nào phục hồi ADAMTS13 hoặc thay thế thay huyết tương. Trong đợt cấp, chế độ ăn phụ thuộc chức năng thận, tim, tiêu hóa và khả năng nuốt. Sau hồi phục, ăn cân bằng, hạn chế muối nếu tăng huyết áp hoặc suy tim và duy trì cân nặng hợp lý có lợi cho nguy cơ tim mạch. Tránh thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung có tác dụng chống đông khi chưa hỏi bác sĩ, đặc biệt nếu đang dùng caplacizumab.
Trong đợt cấp, người bệnh cần nghỉ và vận động theo hướng dẫn bệnh viện vì nguy cơ thần kinh, tim và chảy máu. Sau xuất viện, tăng hoạt động từ từ theo sức bền; phục hồi chức năng cần thiết nếu có yếu, rối loạn thăng bằng hoặc giảm nhận thức. Tránh lái xe, làm việc trên cao hoặc tập nặng khi còn chóng mặt, đau đầu, thiếu máu hoặc tiểu cầu chưa ổn định.
Sau lui bệnh, ghi nhận mệt, bầm, chấm xuất huyết, đau đầu, thay đổi trí nhớ, khó thở, đau ngực và nhiễm trùng. Lưu bản tóm tắt chẩn đoán TTP, mức ADAMTS13 và phác đồ đã dùng để trình cho cơ sở cấp cứu. Không có thiết bị tại nhà thay thế công thức máu và ADAMTS13. Triệu chứng thần kinh dù thoáng qua cũng cần liên hệ khẩn, không chờ đến lịch hẹn.
- Không chờ đủ năm triệu chứng kinh điển mới đi cấp cứu; phần lớn người bệnh không biểu hiện đầy đủ.
- Không trì hoãn thay huyết tương khi nghi ngờ cao chỉ để chờ kết quả ADAMTS13.
- Không truyền tiểu cầu thường quy nếu không có chảy máu đe dọa tính mạng hoặc chỉ định chuyên gia.
- Không tự dùng aspirin, thuốc chống đông hay thuốc nam có tác dụng chống đông khi đang giảm tiểu cầu.
- Không bỏ theo dõi ADAMTS13 sau khi công thức máu đã trở về bình thường.
- Không tự lái xe khi có đau đầu, lú lẫn, yếu liệt, đau ngực hoặc khó thở.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
TTP ở trẻ hiếm. cTTP có thể biểu hiện sớm bằng vàng da, giảm tiểu cầu tái diễn hoặc tổn thương cơ quan; iTTP cũng có thể xảy ra. Xét nghiệm ADAMTS13 và gene được lựa chọn theo bối cảnh. Điều trị cần tại trung tâm huyết học nhi có khả năng thay huyết tương và chăm sóc thần kinh, tim, thận. Liều và chỉ định thuốc không được sao chép từ người lớn.
Người cao tuổi có thể biểu hiện lú lẫn, suy tim hoặc suy thận không điển hình và dễ bị nhầm với nhiễm trùng hay đột quỵ đơn thuần. Bệnh nền tim mạch làm tổn thương vi mạch nặng hơn; nguy cơ biến chứng đường truyền, chảy máu và nhiễm trùng cũng cao. Cần đánh giá nhanh nhưng điều chỉnh điều trị theo dự trữ cơ quan và đa thuốc.
Thai kỳ và hậu sản có thể kích hoạt iTTP hoặc làm cTTP bộc lộ. Bệnh cần phân biệt khẩn với tiền sản giật, HELLP và hội chứng tán huyết tăng ure máu không điển hình. Người có tiền sử TTP nên tư vấn trước mang thai, theo dõi ADAMTS13 và phối hợp huyết học–sản khoa nguy cơ cao. Không tự ngừng thuốc hoặc trì hoãn cấp cứu vì lo ảnh hưởng thai.
Quyết định cho con bú phụ thuộc thuốc ức chế miễn dịch, caplacizumab, tình trạng huyết học và sức khỏe sau sinh. Dữ liệu bài tiết qua sữa khác nhau giữa thuốc; bác sĩ cân nhắc lợi ích, nguy cơ và phương án thay thế. Không mặc định ngừng cho bú, nhưng mọi thay đổi thuốc phải do nhóm huyết học và sản khoa thống nhất.
HIV và một số rối loạn miễn dịch có thể liên quan TTP hoặc tạo bệnh cảnh tương tự. Thuốc ức chế miễn dịch dùng cho iTTP làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, nên sốt, ho, khó thở hoặc tiêu chảy cần được đánh giá sớm. Xét nghiệm và điều trị nhiễm trùng nền phải phối hợp nhưng không được trì hoãn xử trí vi huyết khối.
Lupus, HIV, tăng huyết áp, bệnh tim, bệnh thận và bệnh gan ảnh hưởng chẩn đoán phân biệt và khả năng chịu điều trị. Tăng huyết áp ác tính, nhiễm trùng nặng và thuốc có thể gây bệnh vi mạch huyết khối khác. Bác sĩ cần rà soát toàn bộ thuốc và đánh giá cơ quan đồng thời, vì gán mọi giảm tiểu cầu ở người bệnh nền cho TTP có thể dẫn đến điều trị sai.
Phẫu thuật và viêm hậu phẫu có thể kích hoạt tái phát hoặc tạo bệnh cảnh giống TTP. Người có tiền sử TTP nên báo trước cho bác sĩ phẫu thuật và huyết học; có thể cần kiểm tra ADAMTS13 trước thủ thuật. Sau mổ, giảm tiểu cầu kèm tán huyết, rối loạn thần kinh hoặc đau ngực phải được đánh giá khẩn, không quy đơn thuần cho mất máu.
Câu hỏi thường gặp về Ban xuất huyết giảm tiểu cầu huyết khối
Có. TTP có thể gây huyết khối vi mạch ở não, tim và các cơ quan chỉ trong thời gian ngắn. Khi có giảm tiểu cầu kèm thiếu máu tán huyết vi mạch, bác sĩ thường phải lấy mẫu ADAMTS13 và bắt đầu điều trị trước khi kết quả trả về nếu nghi ngờ cao. Chờ đủ năm triệu chứng cổ điển hoặc chờ hình ảnh rõ có thể làm mất thời gian. Người từng TTP có đau đầu, lú lẫn, yếu liệt, đau ngực, khó thở hoặc bầm tăng cần đến cơ sở cấp cứu ngay.
Đợt cấp thường có thể kiểm soát bằng thay huyết tương, thuốc ức chế miễn dịch và thuốc chống tương tác von Willebrand–tiểu cầu ở thể miễn dịch. Tuy nhiên, iTTP có thể tái phát nếu tự kháng thể và thiếu ADAMTS13 trở lại. cTTP là bệnh di truyền cần chiến lược thay thế ADAMTS13 hoặc huyết tương lâu dài ở nhiều người. Vì vậy, mục tiêu là đạt lui bệnh, phục hồi cơ quan và phòng tái phát. Theo dõi sau xuất viện vẫn cần thiết dù công thức máu đã bình thường.
TTP không lây. Phần lớn trường hợp là thể miễn dịch mắc phải do tự kháng thể chống ADAMTS13 và không truyền trực tiếp từ cha mẹ sang con. Một tỷ lệ nhỏ là cTTP do biến thể gene ADAMTS13; dạng này di truyền lặn, nghĩa là người bệnh thường nhận một biến thể gây bệnh từ mỗi cha mẹ. Xét nghiệm gene chỉ được cân nhắc khi hoạt tính ADAMTS13 thiếu nặng kéo dài, không có chất ức chế hoặc bệnh khởi phát sớm, tái diễn, liên quan thai kỳ hay có tiền sử gia đình.
Có thể, đặc biệt ở iTTP khi hoạt tính ADAMTS13 giảm trở lại trong giai đoạn lui bệnh. Tái phát có thể xảy ra sau nhiều tháng hoặc nhiều năm và không phải lúc nào cũng có dấu hiệu báo trước rõ. Theo dõi ADAMTS13 giúp bác sĩ nhận diện nhóm nguy cơ và cân nhắc rituximab dự phòng trong một số trường hợp. Người bệnh cần ghi nhớ triệu chứng lần đầu, giữ hồ sơ điều trị và đến cấp cứu khi có đau đầu, bầm, mệt, vàng da, khó thở hoặc thay đổi thần kinh.
Sau khi tiểu cầu, tán huyết và cơ quan ổn định, vận động tăng dần thường có lợi cho sức bền và nguy cơ tim mạch. Tuy nhiên, mệt kéo dài, giảm tập trung, yếu cơ hoặc tổn thương tim có thể làm khả năng gắng sức thấp hơn trước. Bắt đầu bằng đi bộ ngắn, nghỉ xen kẽ và tăng từ từ theo hướng dẫn. Tránh môn có nguy cơ chấn thương khi tiểu cầu chưa ổn định hoặc đang dùng thuốc làm tăng chảy máu. Đau ngực, khó thở bất thường, chóng mặt hoặc triệu chứng thần kinh cần dừng tập và đi khám.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

