Đông máu rải rác nội mạch là hội chứng mắc phải trong đó hệ đông máu bị kích hoạt lan tỏa do bệnh nền nặng như sepsis, chấn thương, biến chứng sản khoa hoặc ung thư. Các cục huyết khối nhỏ trong vi tuần hoàn có thể làm giảm tưới máu cơ quan; đồng thời tiểu cầu, fibrinogen và yếu tố đông máu bị tiêu thụ khiến người bệnh dễ chảy máu ở vết tiêm, niêm mạc, đường tiêu hóa hoặc vị trí phẫu thuật. Biểu hiện có thể từ bất thường xét nghiệm đến sốc, suy đa cơ quan và xuất huyết nặng. DIC không được xác định bằng một xét nghiệm duy nhất: bác sĩ đánh giá bệnh nền, diễn tiến lâm sàng và xu hướng tiểu cầu, thời gian prothrombin, D-dimer, fibrinogen cùng chức năng cơ quan. Điều trị cốt lõi là kiểm soát nguyên nhân, hồi sức và dùng chế phẩm máu hoặc chống đông chọn lọc theo kiểu hình chảy máu–huyết khối.
Đông máu rải rác nội mạch là bệnh gì?
Đông máu rải rác nội mạch là phản ứng bệnh lý toàn thân của hệ đông máu trong một bệnh nền nặng, không phải một chẩn đoán nguyên phát. Tissue factor, thrombin, viêm và tổn thương nội mô kích hoạt hình thành fibrin trong vi tuần hoàn. Huyết khối nhỏ làm giảm tưới máu cơ quan, trong khi tiểu cầu và yếu tố đông máu bị tiêu thụ nhanh hơn khả năng bù của cơ thể. Hệ tiêu sợi huyết có thể bị ức chế hoặc hoạt hóa mạnh tùy nguyên nhân, vì vậy một người có thể chủ yếu suy cơ quan và huyết khối, người khác lại xuất huyết dữ dội. DIC khác với bệnh gan, giảm tiểu cầu miễn dịch và rối loạn đông máu do pha loãng, dù các bệnh cảnh này có thể chồng lấp. Hội chứng luôn biến đổi theo thời gian; một xét nghiệm ban đầu bình thường không loại trừ DIC đang hình thành.
| Tên bệnh | Đông máu rải rác nội mạch |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Disseminated intravascular coagulation |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | DIC; đông máu nội mạch lan tỏa; hội chứng khử fibrin; disseminated intravascular coagulation/consumption coagulopathy |
| Mã ICD-10 | D65 (ICD-10: Disseminated intravascular coagulation [defibrination syndrome]) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Huyết học – huyết khối và cầm máu; rối loạn đông máu mắc phải thứ phát trong bệnh nặng |
| Cơ quan ảnh hưởng | Hệ đông máu và vi tuần hoàn toàn thân; tổn thương thứ phát có thể xảy ra ở da, phổi, thận, gan, não, tim, tuyến thượng thận và các vị trí đang chảy máu hoặc phẫu thuật. |
| Tính chất bệnh | Hội chứng mắc phải, thường cấp và diễn biến động; không lây trực tiếp, không phải bệnh độc lập. Có thể vừa gây huyết khối vi mạch và suy cơ quan, vừa làm tiêu thụ tiểu cầu, fibrinogen và yếu tố đông máu dẫn đến chảy máu. |
| Mức độ phổ biến | Không phổ biến trong cộng đồng nhưng thường gặp hơn ở người bệnh nặng tại hồi sức, đặc biệt sepsis, chấn thương lớn, biến chứng sản khoa và một số ung thư. Tần suất phụ thuộc tiêu chuẩn chẩn đoán và bệnh nền. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Đông máu rải rác nội mạch
Bệnh nền giải phóng tissue factor và các tín hiệu viêm, kích hoạt thrombin trên diện rộng. Thrombin chuyển fibrinogen thành fibrin, hoạt hóa tiểu cầu và làm vi huyết khối lắng đọng trong mạch nhỏ. Đồng thời, các chất chống đông tự nhiên như antithrombin, protein C và điều hòa thrombomodulin suy giảm; nội mô tổn thương tiếp tục khuếch đại quá trình. Tùy bối cảnh, hệ tiêu sợi huyết bị ức chế như trong sepsis hoặc tăng mạnh như trong một số ung thư và biến chứng sản khoa. Tiêu thụ tiểu cầu, fibrinogen và yếu tố đông máu cộng với phân hủy fibrin gây chảy máu. Thiếu máu mô, viêm và sốc dẫn đến suy thận, phổi, gan, não hoặc đa cơ quan.
DIC có thể được mô tả là cấp, rõ với chảy máu hoặc suy cơ quan nhanh; không rõ hoặc giai đoạn sớm khi xét nghiệm mới thay đổi nhẹ; và mạn tính trong một số ung thư hoặc phình mạch, nơi huyết khối có thể nổi bật. Theo kiểu hình tiêu sợi huyết, có thể gặp DIC ức chế tiêu sợi huyết, cân bằng hoặc tăng tiêu sợi huyết. Trong sepsis, thuật ngữ sepsis-induced coagulopathy được dùng để nhận diện rối loạn đông máu sớm trước DIC rõ. Phân loại phải gắn với nguyên nhân vì điều trị sepsis, bạch cầu cấp tiền tủy bào, nhau bong non và chấn thương không giống nhau.
DIC xuất hiện chủ yếu ở người bệnh nặng, vì vậy tần suất phụ thuộc khoa điều trị, bệnh nền và hệ thống điểm được sử dụng. Sepsis là một trong những bối cảnh thường gặp nhất; chấn thương, bỏng, biến chứng sản khoa và ung thư huyết học cũng đóng góp đáng kể. DIC có thể gặp ở mọi tuổi và giới. Trẻ sơ sinh, người cao tuổi và người có suy gan hoặc suy thận dễ diễn tiến phức tạp hơn. Chưa có số liệu quốc gia chuẩn hóa công khai về DIC tại Việt Nam; số trường hợp có thể bị đánh giá khác nhau do xét nghiệm và tiêu chuẩn chẩn đoán không đồng nhất.
DIC không có đường lây hoặc đường xâm nhập riêng. Quá trình hình thành bắt đầu khi bệnh nền giải phóng chất hoạt hóa đông máu, gây tổn thương nội mô và phản ứng viêm toàn thân. Trong sepsis, tác nhân nhiễm trùng và đáp ứng miễn dịch kích hoạt tissue factor; trong chấn thương hoặc sản khoa, mô giàu tissue factor đi vào tuần hoàn; trong ung thư, tế bào ác tính và cytokine thúc đẩy đông máu. Một số nguyên nhân nhiễm trùng có thể lây, nhưng DIC là biến chứng của cơ thể người bệnh chứ không truyền sang người khác.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Đông máu rải rác nội mạch
Các nhóm nguyên nhân chính gồm: nhiễm trùng nặng và sepsis; chấn thương lớn, bỏng, sốc và tổn thương mô rộng; biến chứng sản khoa như nhau bong non, thuyên tắc ối, băng huyết sau sinh hoặc thai lưu; ung thư, đặc biệt bạch cầu cấp tiền tủy bào và một số ung thư biểu mô; viêm tụy cấp, suy gan cấp, rắn độc, phản ứng truyền máu tan máu và phình mạch lớn. Bệnh nền kích hoạt đông máu, còn hạ thân nhiệt, toan máu, thiếu oxy và pha loãng do truyền dịch có thể làm chảy máu nặng thêm nhưng không phải lúc nào cũng là nguyên nhân khởi phát.
Yếu tố nguy cơ chủ yếu là mức độ nặng và loại bệnh nền: sepsis hoặc sốc, chấn thương đa cơ quan, bỏng rộng, băng huyết sản khoa, bạch cầu cấp tiền tủy bào, ung thư tiến triển, viêm tụy nặng và suy gan cấp. Tuổi rất nhỏ hoặc cao, bệnh gan thận, truyền máu lượng lớn, hạ thân nhiệt và toan máu làm khả năng bù trừ kém hơn. Nhiều yếu tố không thể loại bỏ, nhưng phát hiện sớm nhiễm trùng, kiểm soát chảy máu và theo dõi đông máu ở nhóm nguy cơ có thể giảm biến chứng.
Nhóm dễ mắc hoặc diễn tiến nặng gồm người trong hồi sức vì sepsis, sốc hoặc suy đa cơ quan; bệnh nhân chấn thương lớn, bỏng, phẫu thuật phức tạp; phụ nữ có nhau bong non, thuyên tắc ối hoặc băng huyết; người mắc bạch cầu cấp tiền tủy bào, ung thư di căn hoặc viêm tụy nặng; trẻ sơ sinh nhiễm trùng nặng; và người bị rắn độc hoặc phản ứng truyền máu. Bất thường đông máu mới trong các nhóm này cần được đánh giá theo xu hướng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Đông máu rải rác nội mạch
DIC có phổ biểu hiện rộng. Một số người chỉ có tiểu cầu giảm và D-dimer tăng trong khi chưa chảy máu; người khác xuất hiện rỉ máu ở vết kim, bầm lan rộng, xuất huyết niêm mạc và tụt huyết áp. Khi vi huyết khối chiếm ưu thế, triệu chứng có thể là tiểu ít, khó thở, lú lẫn, đau ngực, đầu chi lạnh tím hoặc suy gan. Biểu hiện thường bị che lấp bởi bệnh nền, nên diễn tiến theo giờ và sự thay đổi xét nghiệm quan trọng hơn một dấu hiệu đơn lẻ.
- Rỉ máu kéo dài tại vị trí lấy máu, catheter, vết mổ hoặc chỗ tiêm do tiêu thụ tiểu cầu và yếu tố đông máu.
- Bầm tím, chấm xuất huyết, chảy máu lợi, chảy máu mũi hoặc tiểu máu xuất hiện trong bệnh cảnh nặng.
- Tụt huyết áp, da lạnh, nhịp tim nhanh hoặc sốc, thường liên quan nguyên nhân nền và chảy máu.
- Tiểu ít, creatinine tăng hoặc phù do giảm tưới máu và vi huyết khối ở thận.
- Khó thở, giảm oxy hoặc tổn thương phổi trong sepsis, sốc và vi huyết khối lan tỏa.
- Lú lẫn, ngủ gà hoặc giảm ý thức do thiếu máu não, xuất huyết, sốc hoặc suy đa cơ quan.
- Ban xuất huyết tối cấp, bóng nước xuất huyết hoặc hoại tử da khi huyết khối vi mạch ở da nặng.
- Đầu chi lạnh, tím và mất mạch do thiếu máu chi, đặc biệt khi huyết khối nổi trội.
- Xuất huyết tuyến thượng thận, não hoặc phổi gây suy sụp nhanh.
- Huyết khối tĩnh mạch hoặc động mạch lớn trong DIC mạn liên quan ung thư hoặc phình mạch.
Nên báo bác sĩ ngay: khi người đang điều trị nhiễm trùng, ung thư, thai kỳ nguy cơ hoặc sau chấn thương xuất hiện bầm tăng, rỉ máu vết kim hay tiểu giảm. Cần khám trong ngày: khi chảy máu niêm mạc, đau bụng, khó thở, sốt rét run, lơ mơ nhẹ hoặc xét nghiệm tiểu cầu giảm nhanh. Cần tái khám sớm: sau giai đoạn cấp nếu còn rối loạn đông máu, bệnh nền chưa kiểm soát hoặc đang dùng chống đông. DIC không phải tình trạng phù hợp để tự theo dõi kéo dài tại nhà.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi chảy máu nhiều hoặc không cầm, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, khó thở, tụt huyết áp, ngất, lơ mơ, co giật, tiểu rất ít, đau ngực, đau bụng dữ dội hoặc đầu chi lạnh tím và đau. Không tự lái xe khi choáng, khó thở hoặc rối loạn ý thức. Không trì hoãn để dùng thuốc cầm máu, thảo dược hay đắp mẹo lên vùng chảy máu.
Chẩn đoán Đông máu rải rác nội mạch
Chẩn đoán DIC dựa trên bối cảnh bệnh nền có khả năng gây DIC, dấu chảy máu hoặc suy cơ quan và bộ xét nghiệm lặp lại. Bác sĩ đánh giá tiểu cầu, PT, fibrinogen, D-dimer hoặc sản phẩm thoái giáng fibrin, tiêu bản máu và chức năng cơ quan. Hệ thống điểm ISTH overt DIC có thể chuẩn hóa đánh giá khi có bệnh nền phù hợp; SIC hỗ trợ nhận diện rối loạn đông máu trong sepsis. Kết quả cần được theo dõi theo thời gian vì fibrinogen có thể còn bình thường hoặc tăng ở sepsis do phản ứng viêm. Đồng thời phải phân biệt bệnh gan, TMA, HIT, pha loãng do truyền máu và thuốc chống đông.
Bác sĩ tìm nguồn nhiễm trùng, chấn thương, biến chứng sản khoa, ung thư và thuốc; đánh giá tri giác, huyết áp, tưới máu ngoại vi, da, niêm mạc, vị trí catheter, vết mổ và lượng nước tiểu. Khám phổi, tim, bụng, tử cung sau sinh và thần kinh giúp phát hiện suy cơ quan hoặc nguồn chảy máu. Mức độ chảy máu, sốc và nhu cầu thủ thuật quan trọng hơn việc chỉ nhìn các chấm xuất huyết trên da.
Công thức máu thường cho thấy tiểu cầu giảm; tiêu bản có thể có mảnh vỡ hồng cầu nhưng thường ít hơn TMA. PT thường kéo dài, aPTT có thể kéo dài hoặc bình thường; D-dimer và sản phẩm thoái giáng fibrin tăng cho thấy hình thành và phân hủy fibrin. Fibrinogen giảm hỗ trợ DIC tăng tiêu sợi huyết, nhưng có thể bình thường hoặc tăng sớm trong sepsis. Antithrombin thường giảm nhưng không phải xét nghiệm bắt buộc ở mọi nơi. Xét nghiệm gan thận, lactate, khí máu và dấu nhiễm trùng đánh giá cơ quan và nguyên nhân. Giá trị lớn nhất nằm ở xu hướng lặp lại.
Hình ảnh học được chọn để tìm nguyên nhân và biến chứng: siêu âm hoặc CT xác định ổ nhiễm trùng, chảy máu trong, viêm tụy hay biến chứng sản khoa; siêu âm Doppler tìm huyết khối chi; CT não khi có rối loạn ý thức hoặc dấu khu trú; X-quang và siêu âm tim hỗ trợ đánh giá phổi, tim và sốc. Hình ảnh không thay thế xét nghiệm đông máu và có thể phải trì hoãn nếu người bệnh không ổn định.
Điểm ISTH cho DIC rõ được áp dụng khi có bệnh nền phù hợp và sử dụng số tiểu cầu, mức tăng dấu ấn liên quan fibrin, độ kéo dài PT và fibrinogen. Điểm đạt ngưỡng hỗ trợ chẩn đoán DIC rõ; nếu chưa đạt nhưng nghi ngờ còn cao, cần lặp lại vì bệnh biến đổi nhanh. Trong sepsis, điểm SIC dùng tiểu cầu, PT/INR và mức suy cơ quan để nhận diện giai đoạn sớm. Các tiêu chuẩn khác như JAAM hoặc JSTH được dùng ở một số quốc gia. Điểm số hỗ trợ chứ không thay thế đánh giá lâm sàng và không dùng cho người không có bệnh nền phù hợp.
Điều trị Đông máu rải rác nội mạch
Nền tảng là điều trị nhanh nguyên nhân: kháng nhiễm trùng và kiểm soát ổ nhiễm, hồi sức chấn thương, xử trí biến chứng sản khoa, điều trị bạch cầu cấp tiền tủy bào hoặc ung thư. Song song, duy trì huyết động, oxy, nhiệt độ, pH và chức năng cơ quan. Chế phẩm máu được dùng khi chảy máu, nguy cơ chảy máu cao hoặc cần thủ thuật, không chỉ để “sửa” xét nghiệm. Chống đông được cân nhắc nếu huyết khối chiếm ưu thế hoặc dự phòng huyết khối ở người không chảy máu. Kiểu hình và nguyên nhân quyết định chiến lược; không có một phác đồ chung cho mọi DIC.
Thuốc điều trị nguyên nhân có thể là kháng sinh trong sepsis, liệu pháp đặc hiệu cho bạch cầu cấp tiền tủy bào hoặc thuốc xử trí ung thư và biến chứng sản khoa theo chuyên khoa. Heparin hoặc thuốc chống đông khác chỉ dùng chọn lọc khi huyết khối chiếm ưu thế, DIC mạn hoặc dự phòng huyết khối ở người phù hợp; nguy cơ chảy máu phải được đánh giá liên tục. Thuốc chống tiêu sợi huyết thường không dùng trong DIC vì có thể làm tăng huyết khối, ngoại trừ một số bệnh cảnh tăng tiêu sợi huyết nặng dưới giám sát chuyên gia. Không tự dùng thuốc cầm máu hoặc chống đông.
Can thiệp có thể gồm truyền tiểu cầu, huyết tương tươi đông lạnh, cryoprecipitate hoặc fibrinogen concentrate khi có chảy máu và thiếu hụt tương ứng; lọc máu khi suy thận; dẫn lưu hoặc phẫu thuật kiểm soát ổ nhiễm; can thiệp cầm máu sản khoa; và hỗ trợ hô hấp tuần hoàn trong hồi sức. Mỗi chế phẩm máu có nguy cơ quá tải, phản ứng truyền và huyết khối. Mục tiêu là kiểm soát lâm sàng, không nhất thiết đưa mọi xét nghiệm về bình thường ngay lập tức.
Phẫu thuật không điều trị DIC trực tiếp nhưng có thể cứu sống khi cần kiểm soát nguồn chảy máu, loại bỏ mô hoại tử, xử trí chấn thương, thủng tạng, nhau bong non hoặc ổ nhiễm. DIC làm tăng nguy cơ chảy máu trong mổ, nên cần phối hợp gây mê–hồi sức, huyết học, truyền máu và chuyên khoa phẫu thuật. Quyết định cân bằng tính cấp bách của nguyên nhân với khả năng hỗ trợ đông máu; không trì hoãn phẫu thuật cứu mạng chỉ để chờ xét nghiệm hoàn toàn bình thường.
Chăm sóc hỗ trợ gồm oxy hoặc thông khí, truyền dịch và thuốc vận mạch theo huyết động, giữ ấm, điều chỉnh toan máu và điện giải, theo dõi nước tiểu, phòng loét và hỗ trợ dinh dưỡng. Giảm lấy máu không cần thiết và ép cầm máu đúng kỹ thuật tại vị trí chọc kim giúp hạn chế mất máu. Dự phòng huyết khối cơ học hoặc bằng thuốc được cá thể hóa theo nguy cơ chảy máu. Người bệnh thường cần chăm sóc hồi sức và theo dõi liên tục.
Tiểu cầu, PT/INR, aPTT, fibrinogen, D-dimer, hemoglobin và chức năng cơ quan được kiểm tra lặp lại theo tốc độ diễn tiến. Theo dõi lâm sàng gồm lượng máu mất, vết kim, dẫn lưu, nước tiểu, tri giác, oxy, huyết áp và tưới máu đầu chi. Cần đánh giá đáp ứng của bệnh nền: kiểm soát ổ nhiễm, cầm máu sản khoa, đáp ứng ung thư hoặc ổn định chấn thương. Xét nghiệm cải thiện chậm không nhất thiết thất bại nếu lâm sàng tốt lên, và ngược lại.
DIC cấp có thể thay đổi trong vài giờ đến vài ngày tùy khả năng kiểm soát nguyên nhân. Chế phẩm máu và hỗ trợ cơ quan được điều chỉnh liên tục, không có thời hạn cố định. DIC mạn liên quan ung thư hoặc phình mạch có thể kéo dài và tái phát cho đến khi bệnh nền được kiểm soát. Thời gian chống đông, nếu dùng, phụ thuộc kiểu hình huyết khối và bệnh chính. Không thể cam kết DIC hết sau một số ngày cụ thể.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm xuất huyết tiêu hóa, phổi, não hoặc sau phẫu thuật; sốc mất máu; huyết khối vi mạch gây suy thận, suy hô hấp, suy gan, bệnh não và đa cơ quan; huyết khối tĩnh mạch hoặc động mạch; ban xuất huyết tối cấp và hoại tử chi. Truyền chế phẩm máu có thể gây quá tải tuần hoàn, phản ứng truyền và hiếm khi tổn thương phổi. Chống đông có thể làm nặng chảy máu nếu chọn sai kiểu hình hoặc thời điểm.
DIC là dấu hiệu của bệnh nền nặng, nên tiên lượng phụ thuộc nguyên nhân, mức suy cơ quan, tốc độ nhận diện và khả năng kiểm soát nguồn bệnh. DIC do biến chứng sản khoa hoặc nguyên nhân có thể đảo ngược nhanh có thể cải thiện rõ khi xử trí kịp thời; DIC trong sepsis kéo dài hoặc ung thư tiến triển thường khó hơn. Xu hướng tiểu cầu, PT, fibrinogen và chức năng cơ quan cung cấp thông tin tốt hơn một giá trị đơn lẻ. Không thể dự đoán sống còn cá nhân chỉ từ điểm DIC.
DIC có thể tái xuất hiện nếu nhiễm trùng, ung thư, biến chứng sản khoa, phình mạch hoặc tình trạng gây tổn thương mô chưa được kiểm soát hoặc tái phát. Sau khi DIC hết, không có “miễn dịch” bảo vệ. Giảm nguy cơ bằng điều trị bệnh nền, tái khám đúng lịch, theo dõi đông máu trong đợt bệnh nặng mới và báo ngay các dấu hiệu chảy máu hoặc suy cơ quan. Không có thuốc dự phòng chung cho mọi người từng mắc DIC.
Không thể phòng hoàn toàn DIC, nhưng có thể giảm nguy cơ bằng phát hiện và điều trị sớm sepsis, kiểm soát chảy máu và tổn thương mô trong chấn thương, quản lý thai kỳ nguy cơ cao, điều trị ung thư đúng chuyên khoa và tuân thủ an toàn truyền máu. Ở người bệnh nguy cơ, theo dõi tiểu cầu và đông máu theo xu hướng giúp nhận diện sớm. Dự phòng huyết khối trong hồi sức được cá thể hóa; không tự dùng aspirin hoặc thuốc chống đông để “phòng DIC”.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Đông máu rải rác nội mạch
DIC không được điều trị bằng thực phẩm. Trong giai đoạn cấp, dinh dưỡng phụ thuộc mức sốc, chức năng gan thận, đường tiêu hóa và thủ thuật; có thể cần nuôi dưỡng qua sonde hoặc tĩnh mạch. Không tự ăn thực phẩm được quảng cáo “bổ máu” hay dùng vitamin K, thảo dược cầm máu vì có thể tương tác thuốc hoặc trì hoãn điều trị. Sau hồi phục, chế độ ăn hướng vào bệnh nền và phục hồi dinh dưỡng, do chuyên gia cá thể hóa.
DIC cấp cần nằm viện và hạn chế hoạt động để giảm té ngã, chấn thương và tuột catheter. Người bệnh không tự đi lại khi tụt huyết áp, thiếu oxy hoặc tiểu cầu rất thấp. Phục hồi vận động bắt đầu sau khi chảy máu, huyết động và suy cơ quan ổn định, thường có hỗ trợ vật lý trị liệu. DIC mạn và người dùng chống đông cần kế hoạch vận động phù hợp bệnh nền và nguy cơ chảy máu.
DIC đang hoạt động không phù hợp để theo dõi tại nhà. Sau xuất viện, người bệnh có thể ghi nhận bầm tím, chảy máu, sốt, khó thở, lượng nước tiểu và tuân thủ điều trị bệnh nền, nhưng vẫn cần xét nghiệm theo lịch. Nôn ra máu, phân đen, chảy máu không cầm, lú lẫn, tiểu ít hoặc đầu chi lạnh tím phải quay lại cấp cứu. Không dùng máy đo tại nhà để thay thế xét nghiệm đông máu.
- Không tự dùng aspirin, thuốc chống đông, thuốc cầm máu hoặc thảo dược khi chưa có chỉ định.
- Không yêu cầu truyền tiểu cầu hoặc huyết tương chỉ để sửa một con số xét nghiệm khi không có chỉ định lâm sàng.
- Không chọc kim, tiêm bắp hoặc làm thủ thuật không cần thiết khi đang chảy máu hoặc đông máu rối loạn.
- Không bỏ qua nguyên nhân nền; DIC không thể kiểm soát bền vững nếu sepsis, chấn thương hoặc biến chứng sản khoa chưa được xử trí.
- Không trì hoãn cấp cứu khi chảy máu nhiều, tụt huyết áp, khó thở, lơ mơ hoặc tiểu rất ít.
- Không tự xuất viện hoặc vận động gắng sức trong giai đoạn DIC cấp.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, DIC thường liên quan sepsis, ngạt, chấn thương, bệnh gan hoặc biến chứng sản khoa của mẹ. Lượng máu ít khiến mất máu và lấy mẫu xét nghiệm có tác động lớn hơn; ngưỡng truyền và lựa chọn chế phẩm phải theo cân nặng, tuổi thai và bệnh cảnh. Triệu chứng có thể là rỉ máu dây rốn, chỗ tiêm, xuất huyết da, suy hô hấp hoặc lừ đừ. Điều trị cần hồi sức nhi khoa hoặc sơ sinh.
Người cao tuổi dễ có sepsis, ung thư, suy gan thận và dùng thuốc chống đông hoặc kháng tiểu cầu, làm biểu hiện DIC và nguy cơ chảy máu phức tạp. Lú lẫn hoặc suy giảm chức năng có thể là dấu suy cơ quan đầu tiên. Cần rà soát thuốc, mục tiêu hồi sức, nguy cơ quá tải khi truyền máu và phục hồi vận động. Quyết định điều trị vẫn dựa trên khả năng đảo ngược nguyên nhân và mong muốn của người bệnh.
DIC sản khoa có thể xảy ra trong nhau bong non, thuyên tắc ối, băng huyết sau sinh, tiền sản giật nặng, HELLP, thai lưu hoặc nhiễm trùng. Diễn tiến có thể rất nhanh và fibrinogen giảm sớm có ý nghĩa đặc biệt trong thai kỳ. Cần gọi cấp cứu sản khoa, kiểm soát nguồn chảy máu, cân nhắc sinh khẩn, truyền chế phẩm máu và hồi sức đồng thời. Người bệnh không tự dùng thuốc cầm máu hoặc trì hoãn vì chờ người nhà.
Sau DIC sản khoa, ưu tiên ổn định mẹ và điều trị nguyên nhân. Khả năng cho con bú phụ thuộc tình trạng huyết động, thuốc, truyền máu và khả năng chăm sóc; nhiều trường hợp có thể tiếp tục hoặc vắt sữa sau khi ổn định, nhưng cần tư vấn cá thể. Thuốc chống đông hoặc kháng sinh được chọn theo dữ liệu an toàn khi cho bú. Không mặc định ngừng cho bú lâu dài chỉ vì đã từng DIC.
Người suy giảm miễn dịch dễ bị nhiễm trùng nặng và có thể không sốt rõ, nên DIC có thể được phát hiện muộn qua tụt huyết áp, tiểu cầu giảm, tiểu ít hoặc rối loạn ý thức. Đồng thời họ dễ chảy máu do giảm tiểu cầu, thuốc và tổn thương tủy. Cần ngưỡng đánh giá sepsis thấp, lấy bệnh phẩm sớm và điều trị kháng nhiễm trùng phù hợp, song song theo dõi đông máu.
Bệnh gan có thể làm PT kéo dài, fibrinogen thấp và tiểu cầu giảm giống DIC; suy thận, ung thư và thuốc chống đông cũng gây chồng lấp. Chẩn đoán cần dựa vào xu hướng, dấu hình thành fibrin và bệnh cảnh cấp, không chỉ một bộ xét nghiệm. Bệnh nền quyết định nguy cơ quá tải dịch, lựa chọn chế phẩm máu, chống đông và mục tiêu hồi sức. Cần phối hợp huyết học với chuyên khoa chính.
Sau phẫu thuật, chảy máu và rối loạn xét nghiệm có thể do mất máu, pha loãng, hạ thân nhiệt, toan máu, thuốc chống đông hoặc DIC. DIC được nghĩ tới khi có bệnh nền kích hoạt, tiểu cầu giảm tiến triển, dấu fibrin tăng và suy cơ quan. Cần kiểm soát chảy máu phẫu thuật, giữ ấm, sửa toan, đánh giá lại nguồn nhiễm trùng và truyền chế phẩm theo chảy máu. Không mặc định mọi PT kéo dài sau mổ là DIC.
Câu hỏi thường gặp về Đông máu rải rác nội mạch
Có. DIC thường xảy ra trong bệnh nền rất nặng và có thể gây chảy máu nghiêm trọng, huyết khối vi mạch, sốc, suy thận, suy hô hấp, tổn thương não hoặc đa cơ quan. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc nguyên nhân và tốc độ kiểm soát bệnh nền. Một số DIC sản khoa cải thiện nhanh khi cầm máu và xử trí nguyên nhân, trong khi DIC do sepsis hoặc ung thư tiến triển có thể kéo dài. Chảy máu nhiều, tụt huyết áp, lơ mơ hoặc tiểu ít là dấu hiệu cấp cứu.
DIC có cả hai mặt. Hệ đông máu bị kích hoạt lan tỏa tạo huyết khối nhỏ và làm giảm tưới máu cơ quan. Đồng thời tiểu cầu, fibrinogen và yếu tố đông máu bị tiêu thụ, khiến cơ thể khó cầm máu. Tùy nguyên nhân, một người có thể chủ yếu chảy máu, người khác chủ yếu huyết khối và suy cơ quan. Vì vậy điều trị không thể chỉ “làm loãng máu” hoặc chỉ truyền chế phẩm máu; bác sĩ phải xác định kiểu hình và xử trí bệnh nền.
Không có xét nghiệm đơn độc xác nhận DIC. Bác sĩ thường theo dõi tiểu cầu, PT/INR, fibrinogen, D-dimer hoặc sản phẩm thoái giáng fibrin, tiêu bản máu và chức năng cơ quan. Các hệ thống điểm như ISTH overt DIC hoặc SIC giúp chuẩn hóa đánh giá trong bối cảnh phù hợp. Fibrinogen có thể còn bình thường hoặc tăng trong sepsis, nên kết quả phải được lặp lại và đọc theo xu hướng. Chẩn đoán cũng cần loại trừ bệnh gan, TMA, HIT và ảnh hưởng thuốc.
DIC có thể cải thiện hoặc hết khi nguyên nhân được kiểm soát và cơ thể được hỗ trợ kịp thời. Ví dụ, xử trí ổ nhiễm trùng, cầm máu sản khoa, điều trị chấn thương hoặc bệnh ác tính có thể làm đông máu trở lại cân bằng. Tuy nhiên, khả năng hồi phục phụ thuộc mức suy cơ quan, thời gian chẩn đoán và khả năng đảo ngược bệnh nền. Truyền máu hoặc thuốc chỉ hỗ trợ; nếu nguyên nhân tiếp tục hoạt động, DIC có thể kéo dài hoặc tái phát.
Không phải mọi người có xét nghiệm bất thường đều cần truyền. Tiểu cầu và huyết tương thường được cân nhắc khi đang chảy máu, có nguy cơ chảy máu cao hoặc cần thủ thuật; fibrinogen được bổ sung khi thấp đáng kể trong bối cảnh phù hợp. Truyền không cần thiết có thể gây quá tải, phản ứng truyền hoặc huyết khối. Bác sĩ quyết định dựa trên mức chảy máu, xu hướng xét nghiệm, bệnh nền và kế hoạch can thiệp, chứ không chỉ một ngưỡng cố định.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

