Hoại tử vô mạch chỏm xương đùi là tình trạng nguồn máu nuôi một phần chỏm xương đùi bị gián đoạn, khiến tế bào xương chết và cấu trúc chịu lực dần suy yếu. Giai đoạn sớm có thể chưa có triệu chứng; khi bệnh tiến triển, người bệnh thường đau sâu ở bẹn, mông hoặc đùi, đau tăng khi đứng và đi, sau đó có thể đau cả lúc nghỉ và hạn chế vận động khớp háng. Bệnh không lây nhưng có nguy cơ gây nứt xương dưới sụn, sụp chỏm và thoái hóa khớp háng nếu không được phát hiện kịp thời. X-quang thường là bước chụp đầu tiên, trong khi MRI nhạy hơn ở giai đoạn sớm. Điều trị phụ thuộc nguyên nhân, diện tích tổn thương và chỏm đã sụp hay chưa; mục tiêu là giảm đau, bảo tồn khớp tự nhiên khi còn khả thi và thay khớp khi tổn thương đã tiến triển.
Hoại tử vô mạch chỏm xương đùi là bệnh gì?
Hoại tử vô mạch chỏm xương đùi là một dạng hoại tử xương do tưới máu không đủ ở phần hình cầu của đầu trên xương đùi. Xương là mô sống, vì vậy thiếu máu kéo dài làm tế bào xương và tủy chết, sau đó các bè xương chịu lực suy yếu. Nếu tổn thương nằm ở vùng chịu tải và đủ lớn, lớp xương dưới sụn có thể nứt rồi bề mặt chỏm sụp, kéo theo hư sụn và thoái hóa khớp háng. Bệnh khác với hoại tử chỏm do nhiễm trùng, viêm khớp nhiễm khuẩn hay thoái hóa khớp nguyên phát. Cũng cần phân biệt với loãng xương thoáng qua của khớp háng và đau gân quanh háng. Tên “vô mạch” mô tả cơ chế giảm máu, nhưng nhiều trường hợp không xác định được nguyên nhân duy nhất. Giai đoạn trước sụp chỏm là thời điểm quan trọng để cân nhắc các phương pháp bảo tồn khớp.
| Tên bệnh | Hoại tử vô mạch chỏm xương đùi |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Osteonecrosis of the femoral head |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Hoại tử chỏm xương đùi, hoại tử vô khuẩn chỏm xương đùi, avascular necrosis of the hip, femoral head osteonecrosis |
| Mã ICD-10 | M87 – Hoại tử xương; đây là mã nhóm. Mã chi tiết phụ thuộc nguyên nhân như vô căn, do thuốc, do chấn thương hoặc bệnh khác và cần ghi rõ vị trí, bên tổn thương theo hệ mã đang áp dụng. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh cơ xương khớp và chấn thương chỉnh hình; bệnh lý xương dưới sụn và khớp háng; hoại tử xương. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Chỏm xương đùi và vùng xương dưới sụn của khớp háng; tổn thương tiến triển có thể làm sụp chỏm, hỏng sụn khớp, biến dạng ổ khớp và gây thoái hóa khớp háng thứ phát. Hai bên có thể cùng bị ảnh hưởng. |
| Tính chất bệnh | Bệnh không lây, thường tiến triển mạn tính; có thể do chấn thương hoặc không do chấn thương, một bên hoặc hai bên. Đây không phải ung thư và không phải nhiễm trùng, dù triệu chứng có thể giống các bệnh khớp háng khác. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn thoái hóa khớp háng nhưng là nguyên nhân quan trọng gây đau háng và thay khớp ở người trẻ hoặc trung niên. Tần suất thay đổi theo nhóm nguy cơ như dùng corticosteroid, uống rượu nhiều hoặc bệnh hồng cầu hình liềm. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Hoại tử vô mạch chỏm xương đùi
Mạch máu nuôi chỏm xương đùi có thể bị đứt sau gãy cổ xương đùi hoặc trật khớp, bị tắc do hồng cầu hình liềm, huyết khối hay tăng áp lực trong xương, hoặc bị ảnh hưởng bởi chuyển hóa lipid liên quan corticosteroid và rượu. Thiếu máu làm tế bào xương chết, trong khi quá trình sửa chữa ở rìa tổn thương tạo vùng xương sống-xương chết không đồng nhất. Dưới tải trọng cơ thể, các bè xương hoại tử không đủ sức chống đỡ, dẫn đến gãy dưới sụn, dấu liềm trên hình ảnh và sụp chỏm. Khi hình dạng chỏm không còn tròn, áp lực khớp phân bố bất thường làm sụn mòn, khe khớp hẹp và hình thành thoái hóa thứ phát.
Bệnh thường được phân loại theo nguyên nhân thành do chấn thương, không do chấn thương và vô căn. Về giai đoạn, hệ Ficat-Arlet và ARCO mô tả từ hình ảnh bình thường hoặc chỉ bất thường trên MRI, đến xơ cứng-nang xương, gãy dưới sụn, sụp chỏm và thoái hóa khớp. Bác sĩ còn đánh giá kích thước, vị trí tổn thương trong vùng chịu lực và tình trạng hai bên. Phân giai đoạn có ý nghĩa trực tiếp: trước sụp chỏm có thể xem xét thủ thuật bảo tồn, còn sau sụp đáng kể thì khả năng thành công của các biện pháp giữ khớp giảm và thay khớp trở nên phù hợp hơn.
Hoại tử chỏm xương đùi thường được chẩn đoán ở người trưởng thành trẻ và trung niên hơn so với thoái hóa khớp háng nguyên phát; một số nguồn mô tả nhóm tuổi khoảng 30–50 hoặc 40–65 nổi bật. Nam có thể gặp nhiều hơn trong các quần thể liên quan rượu và chấn thương. Tổn thương hai bên không hiếm ở bệnh không do chấn thương. Tỷ lệ phụ thuộc mạnh vào bệnh nền và mức phơi nhiễm corticosteroid hoặc rượu. Chưa có dữ liệu dân số Việt Nam đủ chuẩn hóa để nêu một tỷ lệ mắc chung đáng tin cậy.
Bệnh không có đường lây hoặc phơi nhiễm truyền nhiễm. Quá trình hình thành bắt đầu bằng giảm hoặc tắc dòng máu tới chỏm xương đùi, tiếp theo là chết mô xương, sửa chữa không đầy đủ, gãy vi thể dưới sụn và biến dạng bề mặt khớp. Yếu tố nguy cơ chỉ làm tăng khả năng xảy ra quá trình này; không phải mọi người dùng corticosteroid hoặc uống rượu đều phát triển bệnh.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hoại tử vô mạch chỏm xương đùi
Nguyên nhân chấn thương gồm gãy cổ xương đùi, trật khớp háng và phẫu thuật hoặc chấn thương làm tổn thương mạch nuôi. Nguyên nhân không chấn thương liên quan corticosteroid toàn thân, uống rượu nhiều, bệnh hồng cầu hình liềm, lupus, ghép tạng, rối loạn đông máu, bệnh Gaucher, bệnh giảm áp, xạ trị hoặc hóa trị trong một số bối cảnh. Nhiều người có nhiều yếu tố cùng lúc. Một tỷ lệ vẫn được xếp vô căn khi không tìm thấy nguyên nhân rõ. Corticosteroid cần thiết cho nhiều bệnh và không được tự ngừng chỉ vì lo ngại hoại tử xương.
Yếu tố có thể thay đổi gồm uống rượu nhiều, hút thuốc, kiểm soát lipid kém và việc dùng corticosteroid chưa được tối ưu; mọi thay đổi thuốc phải do bác sĩ thực hiện. Yếu tố khó thay đổi gồm tiền sử gãy hoặc trật háng, bệnh hồng cầu hình liềm, lupus, rối loạn đông máu, ghép tạng, bệnh Gaucher, giảm áp nghề nghiệp và một số điều trị ung thư. Liều tích lũy, đường dùng và thời gian corticosteroid có liên quan nguy cơ nhưng không có ngưỡng duy nhất dự đoán chắc chắn cho từng người.
Người từng trật khớp háng hoặc gãy cổ xương đùi; người phải dùng corticosteroid toàn thân kéo dài hoặc liều cao; người uống rượu nhiều; người mắc bệnh hồng cầu hình liềm, lupus, rối loạn đông máu hoặc đã ghép tạng; thợ lặn và người có tiền sử bệnh giảm áp là các nhóm cần lưu ý khi xuất hiện đau bẹn hoặc hạn chế khớp háng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hoại tử vô mạch chỏm xương đùi
Giai đoạn đầu có thể hoàn toàn không đau, kể cả khi MRI đã thấy tổn thương. Khi có triệu chứng, đau thường sâu ở bẹn, có thể lan ra mông, mặt trước đùi hoặc đầu gối và tăng khi đứng, đi, lên cầu thang hay xoay chân. Bệnh tiến triển chậm trong nhiều tháng nhưng tốc độ khác nhau; khi chỏm sụp, đau tăng, khập khiễng và hạn chế vận động rõ hơn. Tổn thương hai bên có thể gây đau không đối xứng. Người dùng thuốc giảm đau hoặc có bệnh thần kinh có thể nhận biết muộn.
- Đau sâu vùng bẹn, thường tăng khi chịu trọng lượng lên chân bên tổn thương.
- Đau lan tới mông, đùi hoặc đầu gối dù nguồn gốc ở khớp háng.
- Đi khập khiễng hoặc giảm quãng đường đi do đau.
- Khó xoay chân, dạng háng, mang tất hoặc ngồi xổm khi bệnh tiến triển.
- Đau khi đứng dậy, leo cầu thang hoặc chuyển hướng.
- Đau cả lúc nghỉ hoặc ban đêm ở giai đoạn muộn hơn.
- Không có triệu chứng và được phát hiện tình cờ khi chụp MRI vì bệnh bên đối diện.
- Đau chủ yếu ở đầu gối làm chẩn đoán bị chậm nếu không khám khớp háng.
- Cảm giác kẹt, lạo xạo hoặc chân ngắn tương đối sau khi chỏm biến dạng.
- Cơn đau tăng đột ngột có thể xuất hiện khi xảy ra gãy dưới sụn hoặc sụp chỏm.
- Giảm khối cơ mông và đùi do tránh chịu lực kéo dài.
Nên đặt lịch khám: đau bẹn hoặc đau háng kéo dài trên vài ngày đến vài tuần, đau tái diễn khi chịu lực, khập khiễng hoặc hạn chế xoay háng. Cần khám sớm trong ngày: đau tăng nhanh, không thể chịu lực, có tiền sử trật hoặc gãy khớp háng gần đây, hoặc người đang dùng corticosteroid có đau háng mới xuất hiện. Cần tái khám sớm: đau tăng dù đã giảm tải, tác dụng phụ thuốc, yếu cơ tiến triển hoặc khó thực hiện hoạt động thường ngày. Người có yếu tố nguy cơ không nên chờ X-quang tự chụp ở nơi không có đánh giá chuyên khoa.
- Không có dấu hiệu cấp cứu đặc hiệu chỉ riêng cho hoại tử vô mạch, nhưng đau háng đột ngột dữ dội và không thể đứng sau chấn thương cần gọi 115 hoặc đến cấp cứu để loại trừ gãy hay trật khớp.
- Khớp háng đau kèm sốt, rét run, đỏ nóng hoặc tình trạng toàn thân xấu cần cấp cứu vì có thể là nhiễm trùng khớp chứ không phải diễn tiến thông thường của hoại tử xương.
- Sau phẫu thuật, khó thở, đau ngực, ngất hoặc sưng đau một chân cần cấp cứu do nguy cơ huyết khối hoặc thuyên tắc.
- Không tự lái xe khi không thể chịu lực hoặc đang dùng thuốc gây buồn ngủ; không trì hoãn để xoa bóp mạnh hay thử bài tập chịu lực.
Chẩn đoán Hoại tử vô mạch chỏm xương đùi
Quy trình chẩn đoán bắt đầu bằng bệnh sử về đau, chấn thương, corticosteroid, rượu và bệnh nền, kết hợp khám khớp háng. X-quang là hình ảnh ban đầu để đánh giá biến dạng, xơ cứng, nang xương và thoái hóa, nhưng có thể bình thường ở giai đoạn sớm. Khi nghi ngờ còn cao, MRI không tiêm là phương tiện nhạy nhất để phát hiện tổn thương và đánh giá diện tích. CT hỗ trợ mô tả gãy dưới sụn hoặc cấu trúc xương khi lập kế hoạch mổ. Xét nghiệm máu tìm nguyên nhân nền, không có xét nghiệm đơn độc xác nhận hoại tử chỏm.
Bác sĩ hỏi vị trí và thời gian đau, mức chịu lực, chấn thương cũ, thuốc corticosteroid, lượng rượu, bệnh huyết học, tự miễn, ghép tạng và điều trị ung thư. Khám quan sát dáng đi, chiều dài chân và teo cơ; đánh giá tầm vận động, đặc biệt xoay trong và dạng háng; tìm đau khi vận động thụ động và loại trừ nguồn đau từ cột sống, gân hoặc đầu gối. Mạch và thần kinh được kiểm tra khi có chấn thương hoặc chuẩn bị mổ. Các nghiệm pháp gây đau không đủ để tự chẩn đoán tại nhà.
Không có dấu ấn máu đặc hiệu cho hoại tử vô mạch. Xét nghiệm được chọn để tìm nguyên nhân hoặc chuẩn bị điều trị, có thể gồm công thức máu, hồng cầu hình liềm, đông máu, lipid, chức năng gan thận, đường huyết, dấu viêm và xét nghiệm bệnh tự miễn theo bệnh sử. Trước phẫu thuật cần các xét nghiệm tiền mê phù hợp. Kết quả bình thường không loại trừ bệnh, và kết quả bất thường cũng không xác nhận vị trí hay giai đoạn nếu thiếu hình ảnh.
X-quang chậu và khớp háng là bước đầu; giai đoạn muộn có thể thấy xơ cứng, nang, dấu liềm, sụp và hẹp khe khớp. MRI không tiêm phát hiện thay đổi tủy sớm, xác định hai bên, kích thước và vị trí vùng hoại tử; đây là xét nghiệm ưu tiên khi X-quang bình thường hoặc nghi ngờ. CT cho chi tiết bề mặt xương, gãy dưới sụn và mức sụp nhưng kém MRI ở tổn thương sớm. Xạ hình xương ít đặc hiệu hơn và thường không phải lựa chọn đầu khi MRI sẵn có.
Chẩn đoán dựa trên hình ảnh điển hình phù hợp lâm sàng, không có một tiêu chuẩn xét nghiệm máu duy nhất. MRI có thể cho dải tín hiệu đặc trưng bao quanh vùng hoại tử; X-quang hoặc CT xác định dấu gãy dưới sụn và sụp chỏm. Hệ Ficat-Arlet hoặc ARCO được dùng để phân giai đoạn, còn kích thước và vị trí vùng tổn thương giúp dự đoán nguy cơ sụp. Tiêu chuẩn và phân loại cần được bác sĩ chẩn đoán hình ảnh hoặc chấn thương chỉnh hình áp dụng, không phải công cụ tự đọc phim.
Điều trị Hoại tử vô mạch chỏm xương đùi
Mục tiêu là kiểm soát đau, giảm tải vùng tổn thương, xử lý yếu tố nguy cơ có thể thay đổi, duy trì sức cơ và bảo tồn khớp trước khi chỏm sụp. Giai đoạn, diện tích tổn thương, tuổi, mức hoạt động và nguyên nhân quyết định lựa chọn. Điều trị không phẫu thuật phù hợp để giảm triệu chứng hoặc theo dõi tổn thương nhỏ nhưng thường không đảo ngược xương đã chết. Trước sụp chỏm có thể cân nhắc khoan giảm áp và ghép xương; sau sụp đáng kể hoặc thoái hóa, thay khớp háng thường mang lại giảm đau đáng tin cậy hơn. Nhập viện chủ yếu khi phẫu thuật hoặc có biến chứng, không phải quy tắc cho mọi bệnh nhân.
Thuốc giảm đau như paracetamol hoặc thuốc chống viêm không steroid có thể được bác sĩ dùng để giảm triệu chứng nếu không có chống chỉ định; chúng không tái tạo phần xương đã hoại tử. Điều trị bệnh nền như rối loạn lipid, bệnh hồng cầu hình liềm hoặc lupus cần do chuyên khoa liên quan quản lý. Bằng chứng đối với bisphosphonate, thuốc chống đông, giãn mạch hoặc thuốc điều chỉnh xương còn không đồng nhất và không nên tự dùng như điều trị chuẩn. Corticosteroid không được tự ngừng đột ngột; bác sĩ cân nhắc liều thấp nhất hiệu quả khi bệnh nền cho phép.
Khoan giảm áp chỏm tạo một hoặc nhiều đường hầm nhằm giảm áp lực trong xương, thúc đẩy mạch máu và mô xương mới phát triển; hiệu quả tốt hơn ở giai đoạn trước sụp và tổn thương không quá lớn. Thủ thuật có thể kết hợp ghép xương, vật liệu sinh học hoặc tế bào tủy xương tại một số trung tâm, nhưng bằng chứng và chỉ định khác nhau. Rủi ro gồm gãy, nhiễm trùng, đau kéo dài và vẫn tiến triển tới sụp. Tiêm nội khớp chỉ giảm đau trong một số bối cảnh và không chữa hoại tử xương.
Phẫu thuật bảo tồn gồm khoan giảm áp, ghép xương có hoặc không cuống mạch và cắt xương chuyển vùng chịu lực ở bệnh nhân chọn lọc trước sụp. Khi chỏm đã sụp, khớp biến dạng hoặc đau ảnh hưởng lớn đến cuộc sống, thay khớp háng toàn phần thường được cân nhắc. Quyết định dựa trên tuổi, diện tích tổn thương, chất lượng xương, bệnh nền và kỳ vọng vận động. Nguy cơ gồm nhiễm trùng, huyết khối, trật khớp, chênh chiều dài chân, mòn hoặc lỏng khớp nhân tạo và nhu cầu mổ lại về lâu dài.
Giảm hoạt động gây đau, dùng gậy ở tay đối diện hoặc nạng khi được hướng dẫn giúp giảm tải chỏm. Vật lý trị liệu duy trì tầm vận động nhẹ, sức cơ mông-thân và khả năng đi mà không làm đau tăng. Bài tập dưới nước, xe đạp tại chỗ hoặc môn ít va đập thường phù hợp hơn chạy và nhảy, nhưng phải cá thể hóa. Quản lý cân nặng, ngừng hút thuốc và hạn chế rượu hỗ trợ sức khỏe khớp và phẫu thuật. Dụng cụ hỗ trợ không làm hồi sinh xương nhưng có thể giảm triệu chứng và nguy cơ té.
Theo dõi mức đau khi chịu lực và lúc nghỉ, quãng đường đi, tầm vận động, dáng đi, nhu cầu thuốc giảm đau và khả năng làm việc. Hình ảnh lặp lại được chỉ định theo giai đoạn và triệu chứng để phát hiện sụp chỏm hoặc thoái hóa. Người có bệnh hai bên cần báo đau mới ở bên còn lại. Sau thủ thuật hoặc thay khớp, theo dõi vết mổ, sốt, sưng chân, đau ngực và tuân thủ hạn chế vận động. Liên hệ bác sĩ khi đau tăng nhanh, mất khả năng chịu lực hoặc tác dụng phụ thuốc.
Bệnh thường cần theo dõi và điều trị trong nhiều tháng đến nhiều năm. Giảm đau bằng thay đổi hoạt động có thể thấy sớm, nhưng quá trình sửa chữa xương và đánh giá hiệu quả thủ thuật bảo tồn cần nhiều tháng. Sau khoan giảm áp, thời gian hạn chế chịu lực tùy kỹ thuật và kích thước tổn thương. Sau thay khớp, đi lại có hỗ trợ thường bắt đầu sớm nhưng phục hồi sức mạnh và chức năng kéo dài hơn. Tốc độ tiến triển không đồng nhất, vì vậy không thể cam kết thời điểm khỏi hoặc trì hoãn thay khớp chính xác.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng chính của bệnh là gãy dưới sụn, sụp và biến dạng chỏm, mất độ đồng tâm của khớp và thoái hóa háng thứ phát. Hậu quả gồm đau mạn, cứng, teo cơ, khập khiễng, giảm khả năng lao động và cần thay khớp ở tuổi trẻ hơn. Điều trị có thể gây biến chứng thuốc, nhiễm trùng, gãy sau khoan, thất bại ghép xương hoặc tiến triển dù đã can thiệp. Sau thay khớp có nguy cơ huyết khối, trật, lỏng, mòn và mổ lại. Bất động quá mức còn làm giảm sức cơ và tăng nguy cơ té.
Tiên lượng phụ thuộc giai đoạn lúc chẩn đoán, diện tích và vị trí vùng hoại tử, nguyên nhân, tình trạng hai bên và khả năng kiểm soát yếu tố nguy cơ. Tổn thương nhỏ ngoài vùng chịu lực có thể tiến triển chậm hơn; tổn thương lớn ở vùng chịu tải dễ sụp. Thủ thuật bảo tồn có cơ hội tốt hơn trước khi xuất hiện gãy dưới sụn. Khi khớp đã thoái hóa, thay khớp thường giảm đau và cải thiện chức năng, nhưng tuổi trẻ làm tăng khả năng cần phẫu thuật lại trong đời. Không thể dự đoán chính xác diễn tiến của từng người chỉ từ triệu chứng.
Sau điều trị bảo tồn, vùng hoại tử có thể tiếp tục tiến triển hoặc xuất hiện ở bên đối diện nếu yếu tố nền còn tồn tại; đây thường là tiến triển hoặc bệnh đa ổ hơn là “tái phát” đơn giản. Sau thay khớp, chỏm tự nhiên đã được thay nên hoại tử tại vị trí đó không tái phát, nhưng có thể có vấn đề ở khớp khác. Giảm nguy cơ bằng hạn chế rượu, tối ưu corticosteroid cùng bác sĩ, quản lý bệnh huyết học hoặc tự miễn, bỏ hút thuốc và theo dõi sớm đau ở háng đối diện.
Không phải mọi trường hợp đều phòng được, nhất là sau chấn thương hoặc bệnh bắt buộc dùng corticosteroid. Biện pháp thực tế gồm tránh uống rượu quá mức, không hút thuốc, sử dụng corticosteroid đúng chỉ định và liều thấp nhất hiệu quả do bác sĩ quyết định, kiểm soát lipid và bệnh nền, tuân thủ quy trình giảm áp khi lặn, và điều trị khẩn trật khớp háng để giảm thời gian thiếu máu. Người nguy cơ cao cần báo đau háng sớm; không có khuyến cáo chụp MRI đại trà cho tất cả người dùng steroid.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hoại tử vô mạch chỏm xương đùi
Không có chế độ ăn chữa được phần xương hoại tử. Nên duy trì khẩu phần cân bằng, đủ protein, rau quả, calci và vitamin D để hỗ trợ sức khỏe xương và chuẩn bị phẫu thuật nếu cần. Hạn chế rượu là điểm đặc biệt quan trọng vì rượu nhiều liên quan nguy cơ và làm tăng biến chứng gan, dinh dưỡng. Kiểm soát cân nặng giúp giảm tải khớp nhưng tránh ăn kiêng thiếu năng lượng gây mất cơ. Thực phẩm bổ sung, collagen hay thảo dược không thay thế chẩn đoán giai đoạn và điều trị chuyên khoa.
Tránh chạy, nhảy, mang nặng và động tác làm đau tăng; chuyển sang hoạt động ít va đập theo hướng dẫn. Dùng gậy hoặc nạng đúng bên và chiều cao để giảm tải mà vẫn duy trì vận động. Tập sức mạnh cơ mông, cơ đùi, thân mình và tầm vận động nhẹ, không ép khớp qua đau. Nghỉ hoàn toàn kéo dài có thể làm yếu cơ và cứng khớp nên cần cân bằng bảo vệ với vận động an toàn. Sau mổ, tuân thủ hạn chế tư thế và tiến độ chịu lực riêng của kỹ thuật.
Ghi mức đau bẹn, đau khi nghỉ, quãng đường đi, số lần cần gậy hoặc thuốc và các hoạt động không thực hiện được. So sánh hai bên về khả năng mang tất, lên cầu thang và xoay chân, nhưng không tự làm động tác gây đau mạnh. Theo dõi tác dụng phụ thuốc và lượng rượu thực tế. Sau mổ, quan sát vết mổ, nhiệt độ, sưng chân và tuân thủ bài tập. Theo dõi tại nhà không phát hiện được sụp sớm; hình ảnh định kỳ theo chỉ định vẫn cần thiết.
- Không tiếp tục chạy, nhảy hoặc mang nặng qua cơn đau bẹn kéo dài.
- Không tự ngừng corticosteroid đột ngột hoặc thay đổi liều thuốc điều trị bệnh nền.
- Không tự dùng bisphosphonate, thuốc chống đông, thuốc nam hoặc sản phẩm quảng cáo tái tạo chỏm.
- Không xoa bóp mạnh hoặc kéo nắn khớp háng khi chưa rõ nguyên nhân đau.
- Không trì hoãn khám chỉ vì X-quang ban đầu bình thường nếu triệu chứng và yếu tố nguy cơ còn đáng ngờ.
- Không nằm bất động hoàn toàn kéo dài nếu bác sĩ không yêu cầu, vì mất cơ làm chức năng xấu hơn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, hoại tử chỏm có bối cảnh và bệnh danh khác người lớn, nổi bật là bệnh Legg-Calvé-Perthes hoặc hoại tử sau điều trị trật khớp háng phát triển. Trẻ có thể khập khiễng, đau háng hoặc đau gối và giảm dạng-xoay trong. Không nên áp dụng trực tiếp phân loại và chiến lược người lớn. Cần khám chấn thương chỉnh hình nhi để đánh giá tuổi xương, độ biến dạng và khả năng tái tạo của chỏm. Mục tiêu là duy trì độ phủ chỏm trong ổ cối và hạn chế biến dạng khi trẻ lớn.
Ở người cao tuổi, đau háng còn có thể do thoái hóa, gãy kín đáo, đau cột sống hoặc ung thư, nên cần chẩn đoán phân biệt rộng. Khả năng phục hồi sau thủ thuật bảo tồn, chất lượng xương, nguy cơ té, bệnh tim phổi và đa thuốc ảnh hưởng lựa chọn. Nếu chỏm đã sụp và triệu chứng nặng, thay khớp có thể phù hợp hơn các thủ thuật bảo tồn nhưng phải đánh giá nguy cơ phẫu thuật và mục tiêu độc lập. Dụng cụ hỗ trợ và phòng té cần được triển khai sớm.
Hoại tử chỏm trong thai kỳ hiếm nhưng đau háng mới xuất hiện cần phân biệt với loãng xương thoáng qua, gãy và đau vùng chậu. MRI không dùng gadolinium thường được cân nhắc khi cần hình ảnh mà không có bức xạ ion hóa; quyết định dựa trên bác sĩ. Thuốc giảm đau, hạn chế chịu lực và thời điểm phẫu thuật phải phối hợp sản khoa. Không tự ngừng corticosteroid cần thiết cho bệnh nền hoặc tự dùng thuốc chống viêm. Sau sinh, nguy cơ huyết khối và khả năng chăm trẻ khi dùng nạng cũng cần kế hoạch.
Điều trị cần cân bằng kiểm soát đau, phục hồi chức năng và an toàn cho trẻ bú. Paracetamol và một số thuốc khác có thể phù hợp, nhưng lựa chọn cụ thể phụ thuộc bệnh nền, liều và tuổi trẻ. MRI thường không đòi hỏi ngừng cho bú; thuốc cản quang hoặc thuốc quanh phẫu thuật được đánh giá riêng. Không mặc định phải cai sữa sau gây mê hay thay khớp. Người mẹ nên được hỗ trợ bế trẻ và di chuyển an toàn khi đau háng hoặc dùng dụng cụ trợ đi.
Suy giảm miễn dịch không nhất thiết làm hoại tử tiến triển nhanh hơn, nhưng bệnh nền và corticosteroid có thể là nguyên nhân, đồng thời làm tăng nguy cơ nhiễm trùng sau thủ thuật hoặc thay khớp. Sốt có thể mờ nhạt nên đau tăng, rỉ dịch và mệt bất thường sau mổ cần đánh giá sớm. Không tự ngừng thuốc ức chế miễn dịch; lịch dùng quanh phẫu thuật phải phối hợp chuyên khoa điều trị nền. Ngưỡng khám khi có khớp đỏ nóng hoặc triệu chứng toàn thân nên thấp hơn.
Bệnh hồng cầu hình liềm có thể gây tắc vi mạch và tổn thương nhiều khớp; lupus và ghép tạng thường đi kèm corticosteroid; bệnh gan do rượu, rối loạn lipid, bệnh thận và rối loạn đông máu ảnh hưởng lựa chọn thuốc và phẫu thuật. Người có HIV hoặc điều trị ung thư có thêm yếu tố thuốc và chuyển hóa. Kế hoạch cần phối hợp chỉnh hình với huyết học, thấp khớp, nội tiết, gan mật hoặc chuyên khoa liên quan, thay vì chỉ xử lý đau khớp háng.
Sau khoan giảm áp hoặc ghép xương, cần tuân thủ thời gian hạn chế chịu lực, chăm sóc vết mổ và lịch chụp để đánh giá tiến triển. Sau thay khớp, tập đi, phòng huyết khối và các hạn chế tư thế tùy đường mổ. Báo ngay sốt, rỉ dịch, đau tăng, chân sưng, khó thở, cảm giác khớp bật hoặc chân ngắn đột ngột. Không tự lái xe, ngâm vết mổ, bỏ dụng cụ trợ đi hoặc quay lại lao động nặng trước khi được cho phép. Phục hồi chức năng đều đặn quan trọng không kém ca mổ.
Câu hỏi thường gặp về Hoại tử vô mạch chỏm xương đùi
Bệnh không đe dọa tính mạng trực tiếp nhưng có thể gây hậu quả chức năng nghiêm trọng. Khi phần xương dưới sụn yếu và sụp, chỏm mất hình cầu, sụn khớp hỏng và khớp háng thoái hóa, dẫn đến đau mạn, khập khiễng và giảm khả năng lao động. Nguy cơ cao hơn khi tổn thương lớn ở vùng chịu lực hoặc được phát hiện muộn. Đau háng kéo dài ở người dùng corticosteroid, uống rượu nhiều hoặc từng chấn thương háng nên được khám sớm vì giai đoạn trước sụp có nhiều lựa chọn bảo tồn hơn.
Phần xương đã hoại tử không thể đơn giản trở lại hoàn toàn bình thường bằng thuốc. Tuy nhiên, điều trị sớm có thể giảm đau, làm chậm tiến triển và bảo tồn khớp ở một số người, đặc biệt khi chỏm chưa sụp. Khoan giảm áp hoặc ghép xương được cân nhắc theo giai đoạn và kích thước tổn thương. Khi chỏm đã sụp và khớp thoái hóa, thay khớp háng thường giúp giảm đau và cải thiện vận động, nhưng vẫn cần theo dõi lâu dài. Kết quả phụ thuộc từng trường hợp, không có phương pháp bảo đảm khỏi 100%.
Có thể cần nếu triệu chứng và yếu tố nguy cơ vẫn gợi ý hoại tử vô mạch. X-quang thường bình thường ở giai đoạn sớm, trong khi MRI không tiêm có thể phát hiện thay đổi trong tủy xương trước khi chỏm biến dạng. MRI còn giúp đánh giá kích thước, vị trí tổn thương và bên đối diện, từ đó hỗ trợ lựa chọn điều trị. Tuy nhiên, không phải mọi đau háng đều cần MRI ngay; bác sĩ sẽ dựa trên khám, thời gian đau, tiền sử chấn thương, corticosteroid, rượu và các chẩn đoán khác để quyết định.
Có thể vận động nhưng nên giảm các hoạt động chịu tải mạnh như chạy, nhảy và mang nặng khi chúng làm đau tăng. Bài tập ít va đập, xe đạp tại chỗ, vận động dưới nước, tập cơ mông-thân và tầm vận động nhẹ thường phù hợp hơn nếu bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi cho phép. Dùng gậy hoặc nạng có thể giảm tải tạm thời. Nằm nghỉ hoàn toàn kéo dài làm yếu cơ và cứng khớp. Sau phẫu thuật, chương trình tập và mức chịu lực phải tuân theo kỹ thuật đã thực hiện, không tự tăng tiến độ.
Không. Corticosteroid là một yếu tố nguy cơ được công nhận, nhất là khi dùng toàn thân với liều tích lũy cao hoặc kéo dài, nhưng phần lớn người dùng không nhất thiết phát triển hoại tử xương. Nguy cơ còn phụ thuộc bệnh nền, rượu, chuyển hóa lipid và các yếu tố cá nhân. Vì corticosteroid có thể thiết yếu để kiểm soát hen, lupus, bệnh viêm hoặc sau ghép, người bệnh không được tự giảm hay ngừng thuốc. Cách an toàn là trao đổi với bác sĩ về liều thấp nhất hiệu quả và đi khám khi xuất hiện đau bẹn hoặc khập khiễng mới.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

