Bệnh Perthes là quá trình thiếu máu tạm thời nuôi chỏm xương đùi ở trẻ em, khiến phần “quả cầu” của khớp háng yếu đi, có thể xẹp và sau đó tái tạo dần. Trẻ thường đi khập khiễng, đau háng, đùi hoặc đau lan xuống gối, đồng thời hạn chế dạng và xoay trong khớp háng. Bệnh không lây và không phải ung thư, nhưng diễn tiến có thể kéo dài nhiều năm; hình dạng cuối cùng của chỏm đùi quyết định nguy cơ cứng háng, chèn ép khớp và thoái hóa sớm khi trưởng thành. Chẩn đoán cần khám chuyên khoa và X-quang định kỳ; MRI đôi khi hữu ích ở giai đoạn sớm hoặc khi hình ảnh chưa rõ. Điều trị cá thể hóa theo tuổi khởi phát, giai đoạn bệnh, phạm vi tổn thương và khả năng giữ chỏm đùi nằm tròn trong ổ cối, từ giảm tải và vật lý trị liệu đến phẫu thuật tạo hình xương ở trường hợp chọn lọc.
Bệnh Perthes là bệnh gì?
Bệnh Perthes, hay Legg-Calvé-Perthes, là tình trạng dòng máu đến đầu trên xương đùi bị gián đoạn trong một khoảng thời gian không rõ nguyên nhân. Phần chỏm xương đùi mất nuôi dưỡng sẽ hoại tử, trở nên yếu và dễ biến dạng khi trẻ chịu lực. Cơ thể sau đó dọn bỏ xương chết, tạo xương mới và tái cấu trúc chỏm đùi qua nhiều giai đoạn. Perthes khác hoại tử chỏm đùi ở người lớn vì xảy ra trên bộ xương đang phát triển và có tiềm năng tái tạo lớn hơn. Bệnh cũng khác viêm khớp háng nhiễm khuẩn: Perthes thường khởi phát âm thầm, không sốt và diễn tiến kéo dài. Mục tiêu quản lý không chỉ giảm đau trước mắt mà còn bảo vệ độ tròn và độ đồng tâm của khớp háng để giảm nguy cơ thoái hóa về sau.
| Tên bệnh | Bệnh Perthes |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Legg-Calvé-Perthes disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh Legg-Calvé-Perthes; hoại tử vô mạch chỏm xương đùi trẻ em; coxa plana do Perthes |
| Mã ICD-10 | M91.10 — juvenile osteochondrosis of head of femur [Legg-Calve-Perthes], unspecified leg; cần chọn mã bên phải hoặc trái khi đã xác định |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh cơ xương khớp trẻ em; chỉnh hình nhi; hoại tử thiếu máu cục bộ chỏm xương đùi |
| Cơ quan ảnh hưởng | Chỏm xương đùi và khớp háng; thứ phát có thể ảnh hưởng ổ cối, sụn khớp, cơ quanh háng và dáng đi |
| Tính chất bệnh | Bệnh không lây, diễn tiến nhiều giai đoạn trong nhiều năm; nguyên nhân thường không xác định và không phải ung thư |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp; chủ yếu xuất hiện ở trẻ nhỏ, thường trong độ tuổi 4–10 và gặp ở bé trai nhiều hơn bé gái |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh Perthes
Dòng máu qua các mạch nuôi chỏm đùi bị gián đoạn làm tế bào xương trong chỏm chết nhưng sụn khớp ban đầu vẫn còn sống nhờ dịch khớp. Trong giai đoạn tiêu xương, mô hoại tử được hấp thu và thay bằng xương non mềm hơn, khiến chỏm dễ xẹp dưới tải trọng. Nếu chỏm vẫn nằm sâu và đồng tâm trong ổ cối, ổ cối hoạt động như khuôn giúp xương mới tái tạo tròn hơn. Ngược lại, cứng háng, chỏm trượt ra ngoài hoặc xẹp không đều có thể tạo đầu xương to, dẹt, mất tương hợp và dẫn tới chèn ép hoặc thoái hóa sớm.
Diễn tiến thường được mô tả theo bốn giai đoạn Waldenström: hoại tử ban đầu, phân mảnh, tái cốt hóa và lành. Mức độ tổn thương có thể được phân loại bằng hệ Catterall hoặc Herring lateral pillar trong giai đoạn thích hợp để hỗ trợ tiên lượng và quyết định điều trị; hình dạng sau lành thường được mô tả theo Stulberg. Các hệ này phải do bác sĩ chỉnh hình nhi đọc trên X-quang đúng thời điểm. Một phim đơn lẻ ở giai đoạn quá sớm có thể chưa phân loại chính xác, vì vậy theo dõi nối tiếp quan trọng hơn việc tự gắn “độ” từ hình ảnh.
Perthes chủ yếu gặp ở trẻ 4–10 tuổi, thường khởi phát quanh 5–8 tuổi và bé trai mắc nhiều hơn bé gái. Bệnh thường ở một bên; tổn thương hai bên có thể xảy ra nhưng nếu hai chỏm bị đồng thời và đối xứng, bác sĩ sẽ tìm bệnh toàn thân hoặc loạn sản xương khác. Tần suất thay đổi đáng kể giữa vùng địa lý và nhóm dân cư. Dữ liệu dịch tễ chuyên biệt tại Việt Nam còn hạn chế, nên không nên áp dụng cứng một tỷ lệ quốc tế cho mọi địa phương.
Quá trình bắt đầu ở hệ mạch nuôi chỏm đùi, tiếp theo là thiếu máu, hoại tử xương, viêm khớp phản ứng và giảm tầm vận động. Khi cơ thể hấp thu xương chết, chỏm trở nên mềm và chịu nguy cơ xẹp dưới sức nặng. Sau đó mạch máu trở lại, xương mới được tạo và tái cấu trúc. Kết quả cuối cùng phụ thuộc mức độ xẹp, tuổi còn tăng trưởng và việc khớp háng có duy trì được sự bao phủ đồng tâm trong suốt giai đoạn dễ biến dạng hay không.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh Perthes
Nguyên nhân trực tiếp là gián đoạn tưới máu chỏm xương đùi, nhưng vì sao sự gián đoạn xảy ra thường không xác định được. Các giả thuyết liên quan bất thường mạch máu, đông máu, chấn thương vi thể lặp lại, trưởng thành xương chậm, yếu tố môi trường và khuynh hướng di truyền; bằng chứng chưa đủ để quy một yếu tố riêng lẻ là nguyên nhân ở từng trẻ. Perthes không do lây nhiễm và không phải lỗi của cha mẹ hay do trẻ vận động “sai” đơn thuần.
Yếu tố không thể thay đổi: tuổi nhỏ đang tăng trưởng, giới nam, một số đặc điểm trưởng thành xương và khuynh hướng gia đình hiếm gặp. Yếu tố có liên quan nhưng chưa chứng minh nhân quả đầy đủ: phơi nhiễm khói thuốc, cân nặng sơ sinh thấp, rối loạn đông máu hoặc chậm trưởng thành xương. Không có biện pháp thay đổi lối sống nào được chứng minh chắc chắn ngăn bệnh khởi phát.
Trẻ 4–10 tuổi đi khập khiễng kéo dài, đau háng hoặc đau gối không giải thích được là nhóm cần nghĩ đến Perthes, đặc biệt khi vận động háng giảm. Trẻ khởi phát ở tuổi lớn hơn, có hạn chế vận động rõ hoặc tổn thương chỏm rộng dễ có kết quả hình thái kém hơn và cần theo dõi chuyên khoa sát. Tổn thương hai bên đồng thời hoặc biểu hiện ngoài độ tuổi điển hình cần đánh giá bệnh nền.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh Perthes
Perthes thường khởi phát kín đáo, triệu chứng tăng giảm trong nhiều tuần hoặc tháng. Đi khập khiễng có thể xuất hiện trước đau, nhất là sau chạy chơi. Đau nằm ở háng nhưng có thể lan xuống đùi hoặc gối, khiến gia đình tập trung nhầm vào khớp gối. Trẻ thường giảm dạng và xoay trong háng, cơ đùi teo nhẹ theo thời gian. Sốt, đỏ nóng hoặc đau dữ dội liên tục không phải biểu hiện điển hình.
- Đi khập khiễng, bước ngắn bên đau hoặc chạy với dáng khác thường, rõ hơn sau hoạt động.
- Đau âm ỉ ở háng, mặt trước đùi hoặc đau quy chiếu xuống gối.
- Đau tăng khi chạy nhảy và giảm khi nghỉ.
- Hạn chế dạng chân sang bên và xoay trong khớp háng.
- Cứng háng sau thời gian ngồi hoặc khi mới bắt đầu vận động.
- Co thắt cơ quanh háng và giảm khối cơ đùi nếu bệnh kéo dài.
- Chênh lệch chiều dài chân nhẹ do xẹp chỏm hoặc chậm tăng trưởng đầu trên xương đùi.
- Dấu Trendelenburg do yếu cơ dạng háng.
- Khớp háng phát tiếng lục cục hoặc cảm giác chèn ép ở giai đoạn biến dạng muộn.
- Đau hai bên khi bệnh ảnh hưởng cả hai khớp háng, thường không hoàn toàn đồng thời.
Nên đặt lịch khám: trẻ đi khập khiễng quá vài ngày, đau háng–đùi–gối tái diễn hoặc giảm vận động háng. Cần khám trong ngày: đau tăng nhanh, trẻ bắt đầu không muốn chịu lực, đau đánh thức ban đêm hoặc có sưng bất thường. Cần tái khám sớm: tầm vận động giảm dù đau ít, bỏ nẹp hoặc bài tập do khó chịu, hay xuất hiện chênh chân và dáng đi xấu hơn giữa các lần hẹn.
Perthes thường không gây cấp cứu đột ngột. Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu khi trẻ đau háng dữ dội, hoàn toàn không thể chịu lực, chân biến dạng sau chấn thương, sốt cao kèm đau khớp háng, lừ đừ hoặc đau tăng nhanh. Những dấu hiệu này gợi ý gãy xương, viêm khớp nhiễm khuẩn hay bệnh khác cần xử trí khẩn. Không tự lái xe nếu trẻ đau nặng và không trì hoãn để thử kéo nắn, xoa bóp hoặc mẹo dân gian.
Chẩn đoán Bệnh Perthes
Chẩn đoán dựa trên bệnh sử, khám dáng đi và tầm vận động háng, sau đó xác nhận bằng X-quang khung chậu và hai khớp háng. Bác sĩ đánh giá giai đoạn, mức xẹp, độ bao phủ chỏm và bên đối diện. MRI có thể phát hiện thay đổi sớm khi X-quang còn bình thường hoặc đánh giá tưới máu trong tình huống chọn lọc. Xét nghiệm máu không xác nhận Perthes nhưng có thể dùng để loại trừ nhiễm trùng hoặc bệnh viêm khi biểu hiện không điển hình.
Bác sĩ quan sát dáng đi chống đau hoặc Trendelenburg, so sánh chiều dài chân và khối cơ đùi. Khám khớp háng tập trung vào biên độ dạng, xoay trong, gấp và co rút cơ; các động tác có thể gây đau nhưng không nên bị ép mạnh. Khớp gối, cột sống và thần kinh chi dưới cũng được đánh giá để loại trừ nguồn đau khác. Trẻ cần được khám cả hai háng dù chỉ đau một bên.
Không có xét nghiệm máu đặc hiệu cho bệnh Perthes. Công thức máu, CRP hoặc tốc độ lắng máu được chỉ định khi có sốt, đau cấp, nghi viêm khớp nhiễm khuẩn, viêm khớp tự miễn hoặc bệnh toàn thân. Xét nghiệm đông máu hoặc di truyền không phải thường quy cho mọi trẻ; chỉ cân nhắc khi bệnh hai bên bất thường, tái diễn hoặc có tiền sử gia đình và biểu hiện gợi ý.
X-quang thẳng khung chậu và tư thế chân ếch thường là nền tảng, cho thấy tăng đậm độ, đường gãy dưới sụn, phân mảnh, xẹp và tái cốt hóa tùy giai đoạn. MRI nhạy hơn ở giai đoạn sớm, đánh giá phạm vi hoại tử, sụn và tưới máu nhưng cần cân nhắc chi phí và khả năng trẻ nằm yên. Siêu âm chỉ cho thấy dịch khớp, không đủ xác định Perthes. Theo dõi nối tiếp bằng cùng tư thế giúp so sánh chính xác.
Không có một xét nghiệm đơn độc tạo chẩn đoán. Bác sĩ kết hợp trẻ trong độ tuổi phù hợp, khập khiễng hoặc đau quy chiếu, giảm dạng/xoay trong và hình ảnh đặc trưng của hoại tử–tái tạo chỏm đùi. Phân loại Herring hoặc Catterall chỉ áp dụng khi bệnh đã vào giai đoạn có thể đọc đáng tin cậy. Chẩn đoán phải loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn, loạn sản xương và các nguyên nhân hoại tử chỏm khác.
Điều trị Bệnh Perthes
Mục tiêu là giảm đau, giữ khớp háng mềm và duy trì chỏm đùi nằm sâu trong ổ cối trong giai đoạn tái tạo. Kế hoạch dựa trên tuổi khởi phát, giai đoạn X-quang, phạm vi chỏm bị tổn thương, độ bao phủ và biên độ vận động. Trẻ nhỏ với tổn thương nhẹ có thể theo dõi và điều trị bảo tồn; trẻ lớn hơn hoặc chỏm có nguy cơ trượt ra ngoài cần biện pháp containment tích cực hơn. Nhập viện chỉ cần khi phẫu thuật hoặc phải loại trừ bệnh cấp cứu khác.
Thuốc chống viêm không steroid hoặc thuốc giảm đau có thể được bác sĩ dùng để giảm đau và viêm khớp phản ứng, giúp trẻ tham gia tập vận động. Thuốc không khôi phục trực tiếp dòng máu hay ngăn xẹp chỏm nếu cơ học khớp bất lợi. Lựa chọn phụ thuộc tuổi, cân nặng, dạ dày, thận, hen và thuốc đang dùng. Không tự dùng kéo dài hoặc coi hết đau là dấu hiệu bệnh đã lành trên hình ảnh.
Vật lý trị liệu, kéo giãn có giám sát, giảm chịu lực tạm thời, nạng, bó bột dạng hoặc nẹp containment có thể được dùng trong trường hợp chọn lọc. Mục tiêu là khôi phục tầm dạng và xoay trong, sau đó giữ chỏm được bao phủ. Nẹp và bó bột có gánh nặng tuân thủ, nguy cơ cứng khớp hoặc yếu cơ, nên cần theo dõi da, vận động và tâm lý của trẻ.
Phẫu thuật containment được cân nhắc khi trẻ lớn hơn, tổn thương rộng, chỏm có xu hướng thoát ra ngoài hoặc điều trị bảo tồn không duy trì được độ đồng tâm. Các lựa chọn thường gồm cắt xương đùi, cắt xương chậu hoặc phối hợp để đưa chỏm nằm sâu hơn trong ổ cối. Trường hợp biến dạng muộn có thể cần thủ thuật giải phóng chèn ép hoặc tái tạo khớp. Quyết định phụ thuộc giai đoạn và kinh nghiệm trung tâm chỉnh hình nhi.
Giảm hoạt động va chạm cao trong giai đoạn đau, dùng nạng theo hướng dẫn, duy trì bài tập tầm vận động và sức mạnh thân–hông giúp hạn chế co rút. Bơi hoặc đạp xe nhẹ có thể phù hợp khi bác sĩ cho phép. Hỗ trợ tâm lý, điều chỉnh học thể dục và kế hoạch đi học quan trọng vì điều trị kéo dài. Không có thực phẩm, xoa bóp hay thiết bị thương mại nào thay thế được containment và theo dõi hình ảnh.
Theo dõi gồm mức đau, dáng đi, biên độ dạng và xoay trong, chênh lệch chân, khả năng tuân thủ nạng/nẹp và phim X-quang định kỳ. Cần báo bác sĩ khi đau tăng, tầm vận động giảm, nẹp gây loét da, trẻ không chịu lực hoặc xuất hiện sốt. Ngay cả khi trẻ hết đau, quá trình tái cốt hóa chưa chắc hoàn tất; lịch hẹn chỉ được giãn khi hình ảnh và chức năng ổn định.
Bệnh trải qua nhiều giai đoạn trong khoảng vài năm; giai đoạn phân mảnh và tái cốt hóa thường dài hơn thời gian trẻ cảm thấy đau. Thời gian cần nạng, nẹp hoặc phục hồi tùy tuổi, mức hoại tử, đáp ứng vận động và phương pháp phẫu thuật. Sau khi chỏm lành, một số trẻ vẫn cần theo dõi đến trưởng thành xương để phát hiện biến dạng, chèn ép hoặc chênh chiều dài chân.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng chính là chỏm đùi dẹt, to hoặc không tròn; cổ đùi ngắn; ổ cối phát triển không tương hợp; chênh chiều dài chân; hạn chế vận động; chèn ép đùi–ổ cối; rách sụn viền và thoái hóa khớp háng sớm. Điều trị có thể gây cứng khớp, yếu cơ, kích ứng da do nẹp hoặc biến chứng phẫu thuật. Mức nguy cơ phụ thuộc tuổi khởi phát và hình dạng chỏm sau lành.
Nhiều trẻ, đặc biệt khởi phát nhỏ tuổi và tổn thương hạn chế, trở lại sinh hoạt không giới hạn đáng kể. Tiên lượng kém hơn khi bệnh bắt đầu muộn, cột ngoài chỏm xẹp nhiều, chỏm mất bao phủ hoặc tầm vận động hạn chế kéo dài. Hình dạng Stulberg sau lành liên quan nguy cơ thoái hóa về sau nhưng không dự đoán chính xác thời điểm đau ở từng người. Theo dõi dài hạn giúp xử lý sớm chèn ép và cứng khớp.
Perthes không thường “tái phát” ở cùng chỏm sau khi chu trình lành hoàn tất, nhưng triệu chứng có thể bùng lên theo hoạt động trong các giai đoạn bệnh. Háng bên đối diện có thể bị ở thời điểm khác, dù không phổ biến. Sau lành, đau có thể xuất hiện lại do biến dạng, chèn ép hoặc thoái hóa chứ không nhất thiết là một đợt hoại tử Perthes mới.
Chưa có cách phòng mắc bệnh vì nguyên nhân chưa xác định. Phòng biến dạng tập trung vào phát hiện sớm khập khiễng, duy trì tầm vận động, tuân thủ lịch X-quang và containment khi có chỉ định. Gia đình nên tránh khói thuốc quanh trẻ vì đây là yếu tố liên quan trong một số nghiên cứu, nhưng không nên xem việc loại bỏ một yếu tố là bảo đảm không mắc bệnh. Không có vaccine phòng Perthes.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh Perthes
Không có chế độ ăn chữa Perthes hoặc tái tạo chỏm đùi. Trẻ cần dinh dưỡng đủ năng lượng, protein, canxi, vitamin D và vi chất để tăng trưởng, nhất là khi hoạt động giảm. Kiểm soát cân nặng hợp lý giúp giảm tải khớp nhưng không dùng chế độ giảm cân khắt khe. Bổ sung chỉ nên dựa trên khẩu phần, xét nghiệm hoặc chỉ định chuyên môn; không tự dùng sản phẩm quảng cáo “nuôi sụn” hay “tăng tuần hoàn xương”.
Trong giai đoạn đau hoặc chỏm dễ biến dạng, hạn chế chạy, nhảy và môn va chạm; mức chịu lực theo chỉ định của bác sĩ. Các bài tầm vận động háng và sức mạnh cơ dạng phải được thực hiện đều, không ép qua đau. Bơi và đạp xe có thể duy trì thể lực khi khớp mềm và chuyên khoa cho phép. Trở lại thể thao cần dựa trên giai đoạn hình ảnh, không chỉ dựa vào cảm giác hết đau.
Gia đình ghi nhận mức đau, quãng đường trẻ đi được, dáng khập khiễng, khả năng mang tất–giày và các bài tập đã thực hiện. Kiểm tra da nếu dùng nẹp hoặc bột, theo dõi tê, sưng và màu sắc bàn chân. Không tự đo biên độ bằng cách ép chân. Nhật ký hữu ích nhưng không thay thế X-quang vì biến dạng có thể tiến triển khi triệu chứng ít.
- Không bỏ tái khám chỉ vì trẻ hết đau hoặc đã chạy chơi lại.
- Không ép dạng hoặc xoay khớp háng mạnh khi trẻ co cứng và đau.
- Không cho trẻ trở lại môn chạy nhảy cường độ cao khi bác sĩ vẫn yêu cầu giảm chịu lực.
- Không tự tháo nẹp, bỏ nạng hoặc thay đổi lịch chịu lực dựa trên một ngày thấy khỏe.
- Không tự dùng thuốc giảm đau kéo dài, thực phẩm bổ sung hoặc phương pháp kéo nắn được quảng cáo là làm tròn chỏm đùi.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Perthes chỉ xảy ra ở bộ xương đang phát triển nên tuổi và tiềm năng tái tạo là yếu tố trung tâm. Trẻ nhỏ thường có khả năng tái cấu trúc tốt hơn, trong khi trẻ lớn cần đánh giá containment tích cực hơn. Chương trình điều trị phải phù hợp khả năng hợp tác, việc học, tâm lý và gánh nặng gia đình. Mọi đau gối kéo dài ở trẻ cần nhớ khám khớp háng.
Người cao tuổi không khởi phát Perthes mới. Người từng mắc thời thơ ấu có thể biểu hiện di chứng như chỏm đùi biến dạng, chèn ép, đau và thoái hóa khớp háng. Đánh giá cần phân biệt với thoái hóa thông thường, hoại tử do thuốc hoặc gãy xương. Điều trị cá thể hóa theo chức năng, mật độ xương, nguy cơ té ngã, bệnh tim phổi và mức phù hợp với phẫu thuật thay khớp.
Perthes không bắt đầu điển hình trong thai kỳ, nhưng người có di chứng háng có thể đau tăng do thay đổi tải và dáng đi. Nên ưu tiên điều chỉnh hoạt động, vật lý trị liệu an toàn và phối hợp sản khoa–chỉnh hình. Không tự ngừng thuốc hoặc dùng thuốc chống viêm; chẩn đoán hình ảnh chỉ thực hiện khi lợi ích vượt nguy cơ và có biện pháp bảo vệ phù hợp.
Cho con bú không làm Perthes tái hoạt động. Nếu người mẹ có di chứng đau háng, cần tư thế bế và cho bú giảm xoắn háng, đồng thời đánh giá vật lý trị liệu. Thuốc giảm đau hoặc phẫu thuật phải được xem xét theo khả năng bài tiết vào sữa và tình trạng trẻ bú; không mặc định phải ngừng cho bú nếu chưa được tư vấn.
Suy giảm miễn dịch không phải nguyên nhân điển hình của Perthes. Tuy vậy, đau háng và khập khiễng ở trẻ suy giảm miễn dịch cần ngưỡng khám thấp hơn để loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn, viêm xương tủy hoặc hoại tử chỏm do thuốc. Sốt có thể không rõ, nên bác sĩ thường phối hợp xét nghiệm và hình ảnh thay vì gán triệu chứng cho Perthes.
Trẻ có rối loạn đông máu, bệnh hệ thống, loạn sản xương, bệnh thận, dùng corticosteroid hoặc biểu hiện hai bên đối xứng cần đánh giá nguyên nhân hoại tử chỏm khác. Béo phì làm tăng tải và khó dùng nạng hoặc nẹp. Kế hoạch điều trị phải tính bệnh nền, thuốc đang dùng, khả năng gây mê và mục tiêu phát triển vận động.
Sau cắt xương đùi hoặc chậu, cần tuân thủ giới hạn chịu lực, chăm sóc vết mổ và chương trình phục hồi do phẫu thuật viên quy định. Theo dõi sốt, chảy dịch, đau tăng, tê chân, sưng bắp chân hoặc mất vận động. X-quang kiểm tra liền xương và vị trí khớp quyết định thời điểm tăng chịu lực; hết đau không đủ để tự bỏ nạng hay trở lại thể thao.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh Perthes
Chỏm xương đùi có thể tái tạo sau khi dòng máu trở lại, nhưng mức độ “khỏi” phụ thuộc hình dạng khớp sau lành. Nhiều trẻ nhỏ với tổn thương nhẹ sinh hoạt bình thường lâu dài; một số trẻ còn chỏm dẹt, cứng háng, chênh chân hoặc nguy cơ thoái hóa sớm. Điều trị nhằm tối ưu hình dạng và chức năng chứ không bảo đảm chỏm trở lại hoàn toàn như ban đầu. Theo dõi X-quang đến khi tái cốt hóa và đôi khi đến trưởng thành xương giúp đánh giá kết quả thực tế.
Quá trình bệnh thường kéo dài vài năm vì phải đi qua hoại tử, phân mảnh, tái cốt hóa và lành. Thời gian trẻ đau có thể ngắn hơn thời gian chỏm còn dễ biến dạng trên X-quang. Nạng, nẹp hoặc hạn chế thể thao không nhất thiết dùng suốt toàn bộ chu kỳ; bác sĩ điều chỉnh theo tầm vận động và hình ảnh. Gia đình nên chuẩn bị cho việc tái khám nhiều lần, thay vì kỳ vọng một đợt thuốc hoặc vài tuần vật lý trị liệu sẽ kết thúc bệnh.
Không phải mọi trẻ đều cần phẫu thuật. Trẻ nhỏ, tổn thương ít và khớp háng còn mềm thường được theo dõi, giảm tải và tập vận động. Phẫu thuật được cân nhắc khi trẻ lớn hơn, chỏm tổn thương rộng, có xu hướng thoát khỏi ổ cối hoặc không đạt containment bằng biện pháp bảo tồn. Quyết định không dựa riêng vào mức đau mà phải xem giai đoạn bệnh, X-quang, biên độ vận động và khả năng tuân thủ điều trị.
Dây thần kinh cảm giác vùng háng và gối có đường dẫn truyền liên quan, nên não có thể nhận đau từ khớp háng như đau ở đùi hoặc gối; hiện tượng này gọi là đau quy chiếu. Vì vậy, trẻ có thể than đau gối trong khi khám gối gần như bình thường. Khi đau gối kéo dài kèm khập khiễng hoặc giảm xoay háng, bác sĩ cần khám cả khớp háng để tránh bỏ sót Perthes hay trượt chỏm xương đùi.
Mức vận động thay đổi theo giai đoạn bệnh. Khi chỏm đùi đang mềm và dễ xẹp, bác sĩ thường hạn chế chạy, nhảy và môn va chạm, nhưng vẫn duy trì bài tập tầm vận động cùng hoạt động ít tải như bơi hoặc đạp xe nếu phù hợp. Trẻ không nên tự trở lại thi đấu chỉ vì hết đau. Thời điểm tăng tải dựa trên tầm vận động, sức mạnh, dáng đi và hình ảnh X-quang, đồng thời cần điều chỉnh riêng cho môn thể thao.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

