Gãy xương bàn chân là tình trạng một hoặc nhiều xương từ gót đến các ngón bị nứt hoặc gãy, không bao gồm gãy mắt cá chân. Chấn thương có thể xảy ra sau vật nặng rơi vào chân, xoắn khi té, ngã từ cao, tai nạn giao thông hoặc tải lặp lại khi chạy và nhảy. Biểu hiện thường gặp là đau khu trú, sưng, bầm tím và khó chịu lực; một số người vẫn đi được dù có đường gãy, còn tổn thương Lisfranc, gãy xương gót hoặc xương sên có thể gây mất vững và biến dạng đáng kể. Khám lâm sàng cùng X-quang là nền tảng chẩn đoán; CT hoặc MRI được dùng khi nghi gãy kín đáo, tổn thương giữa bàn chân hoặc cần lập kế hoạch mổ. Điều trị sớm giúp bảo tồn vòm chân, trục xương, mặt khớp và giảm nguy cơ đau mạn, không liền xương hoặc thoái hóa sau chấn thương.
Gãy xương bàn chân là bệnh gì?
Gãy xương bàn chân là sự gián đoạn cấu trúc của một hay nhiều trong 26 xương của bàn chân. Nhóm này bao gồm gãy vùng sau bàn chân như xương gót và xương sên, vùng giữa bàn chân gồm xương ghe, hộp và chêm, cùng vùng trước bàn chân gồm xương bàn và các đốt ngón. Tên gọi chung không cho biết mức độ nặng: một gãy ngón chân không di lệch thường có cách xử trí khác hoàn toàn với gãy xương gót trong khớp hoặc tổn thương Lisfranc. Bệnh cũng cần phân biệt với bong gân, bầm dập, đứt gân và gãy mắt cá chân. Bác sĩ đánh giá vị trí, độ di lệch, mức liên quan mặt khớp, độ vững của vòm chân, tình trạng da và tưới máu. Những đặc điểm đó quyết định người bệnh có thể dùng giày bảo vệ, boot, bó bột, không chịu lực hay cần nắn chỉnh và phẫu thuật.
| Tên bệnh | Gãy xương bàn chân |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Foot fracture |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Gãy bàn chân, gãy xương vùng bàn chân, broken foot |
| Mã ICD-10 | S92 – Gãy xương bàn chân và ngón chân, trừ mắt cá chân; đây là mã nhóm, cần chọn mã chi tiết theo xương gót, xương sên, xương cổ chân, xương bàn, đốt ngón, bên tổn thương, di lệch và kín hay hở. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Chấn thương cơ xương khớp; chấn thương chỉnh hình bàn chân và cổ chân; bệnh lý xương chi dưới. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Các xương gót, xương sên, xương ghe, xương hộp, ba xương chêm, năm xương bàn chân, các đốt ngón và xương vừng; tổn thương có thể lan đến khớp dưới sên, khớp Lisfranc, sụn, dây chằng, gân, da, mạch và thần kinh. |
| Tính chất bệnh | Tổn thương cấp hoặc gãy do mỏi, không lây; có thể kín hoặc hở, đơn độc hoặc nhiều xương, trong khớp hoặc ngoài khớp, ổn định hoặc mất vững. |
| Mức độ phổ biến | Khá thường gặp, đặc biệt ở ngón chân và xương bàn chân; một số dạng như gãy xương gót, xương sên hoặc tổn thương Lisfranc ít gặp hơn nhưng có nguy cơ ảnh hưởng chức năng lâu dài. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Gãy xương bàn chân
Chấn thương trực tiếp tạo lực nén hoặc uốn làm vỏ xương nứt, trong khi động tác xoắn truyền lực qua các khớp và dây chằng có thể gây gãy kèm trật. Khi ngã từ cao, xương sên ép xuống xương gót làm mặt khớp vỡ và xương gót biến dạng. Ở tổn thương Lisfranc, dây chằng giữa nền xương bàn thứ nhất và thứ hai mất chức năng khiến vòm giữa bàn chân không còn ổn định. Gãy do mỏi hình thành khi vi tổn thương tích lũy nhanh hơn tốc độ tái cấu trúc xương. Sau gãy, phản ứng viêm và can xương khởi động quá trình sửa chữa; tưới máu kém ở một số vùng, tiếp tục chịu lực, hút thuốc hoặc nhiễm trùng có thể gây chậm liền hay hoại tử xương.
Phân loại trước hết theo vị trí: sau bàn chân, giữa bàn chân, xương bàn chân và đốt ngón. Mỗi vị trí còn chia theo gãy cấp hoặc do mỏi, kín hoặc hở, di lệch hoặc không di lệch, trong khớp hoặc ngoài khớp, đơn giản hoặc nhiều mảnh. Gãy nền xương bàn thứ năm thường được phân vùng vì gãy bong điểm bám, gãy Jones và gãy do mỏi có tiên lượng liền khác nhau. Tổn thương Lisfranc được đánh giá theo độ lệch và độ vững; gãy xương gót thường cần mô tả mức tổn thương mặt khớp. Phân loại giúp chọn hình ảnh, mức chịu lực, thời gian theo dõi và chỉ định phẫu thuật.
Gãy ngón chân và xương bàn chân thuộc các chấn thương bàn chân thường gặp, trong khi gãy xương sên và tổn thương Lisfranc hiếm hơn. Vận động viên chạy, nhảy, múa và quân nhân có tỷ lệ gãy do mỏi cao hơn do tải lặp lại. Người cao tuổi, người loãng xương hoặc có bệnh thần kinh dễ gãy sau té ngã và có nguy cơ biến chứng cao hơn. Dữ liệu Việt Nam chủ yếu rời rạc theo bệnh viện và vị trí gãy; hiện chưa có tỷ lệ toàn quốc thống nhất để mô tả chính xác toàn bộ nhóm gãy xương bàn chân.
Lực đi vào bàn chân theo ba kiểu chính: va đập trực tiếp làm gãy tại chỗ, nén dọc làm vỡ xương chịu lực và xoắn làm gãy kèm tổn thương khớp-dây chằng. Với gãy do mỏi, mỗi lần tải chỉ gây vi tổn thương nhỏ nhưng sự tích lũy liên tục dẫn đến đường nứt hoàn chỉnh. Hình thái lực giải thích vì sao hai người cùng đau bàn chân có thể có vị trí và độ nặng rất khác nhau.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Gãy xương bàn chân
Nguyên nhân cấp tính gồm vật nặng rơi vào chân, đá vào vật cứng, chân bị bánh xe hoặc máy móc đè, xoắn khi trượt ngã, ngã từ cao và tai nạn thể thao. Gãy xương gót thường liên quan lực nén dọc mạnh; tổn thương Lisfranc có thể do xoắn trên bàn chân gập hoặc chấn thương trực tiếp năng lượng cao. Gãy do mỏi xuất hiện khi khối lượng chạy, nhảy hoặc hành quân tăng đột ngột, đặc biệt khi dinh dưỡng và thời gian hồi phục không đủ. Xương yếu do loãng xương, rối loạn chuyển hóa hoặc bệnh nền làm giảm ngưỡng gây gãy.
Yếu tố thay đổi được gồm tăng quãng đường hoặc cường độ tập quá nhanh, giày mòn, bề mặt cứng, kỹ thuật chạy sai, thiếu năng lượng, thiếu vitamin D, hút thuốc và kiểm soát kém đái tháo đường. Yếu tố khó thay đổi gồm cấu trúc bàn chân, tiền sử gãy do mỏi, loãng xương, tuổi cao, bệnh thần kinh ngoại biên, rối loạn kinh nguyệt hoặc bệnh làm giảm chất lượng xương. Nghề nghiệp phải đứng lâu, mang vác hoặc làm việc với máy móc nặng cũng làm tăng phơi nhiễm chấn thương.
Vận động viên chạy đường dài, bóng đá, bóng rổ, múa; quân nhân; công nhân xây dựng hoặc nhà máy; người lớn tuổi dễ té; người loãng xương; người có bàn chân biến dạng; người đái tháo đường kèm giảm cảm giác; và người từng gãy xương bàn chân là các nhóm dễ mắc hoặc dễ diễn tiến phức tạp.
Triệu chứng và dấu hiệu của Gãy xương bàn chân
Đau thường tập trung tại xương bị tổn thương và tăng khi đứng, bước, đẩy mũi chân hoặc ấn trực tiếp. Chấn thương cấp gây sưng và bầm trong vài giờ, còn gãy do mỏi thường đau tăng dần theo hoạt động rồi giảm khi nghỉ. Gãy ngón đơn giản có thể chỉ gây đau cục bộ, trong khi gãy xương gót, xương sên hoặc Lisfranc thường làm người bệnh không thể chịu lực và có bầm lan rộng. Người giảm cảm giác do bệnh thần kinh có thể ít đau nhưng sưng, nóng hoặc biến dạng tiến triển. Triệu chứng đơn lẻ không xác định được vị trí gãy.
- Đau khu trú ở gót, giữa bàn chân, cạnh ngoài, mu chân hoặc ngón tùy xương bị gãy.
- Sưng quanh vị trí chấn thương, đôi khi lan tới cổ chân hoặc các ngón.
- Bầm tím ở mu, cạnh hoặc lòng bàn chân; bầm lòng bàn chân gợi ý tổn thương Lisfranc.
- Khó đứng, đi khập khiễng hoặc không thể chịu lực lên bàn chân.
- Ấn đau trên xương và đau tăng khi đẩy mũi chân hoặc bước trên bề mặt cứng.
- Giảm vận động ngón hoặc khớp lân cận vì đau và phù nề.
- Bàn chân ngắn, rộng, bẹt hoặc lệch trục sau chấn thương nặng.
- Phỏng nước, da căng bóng hoặc vùng da bị đe dọa do mảnh xương và sưng.
- Tê, bỏng rát hoặc yếu ngón do thần kinh bị chèn ép.
- Vết thương sâu thông với xương, lộ xương hoặc dị vật trong gãy hở.
- Đau âm ỉ chỉ xuất hiện khi chạy, khó xác định vị trí trong gãy do mỏi sớm.
- Đau cột sống hoặc gót bên đối diện sau ngã từ cao, gợi ý chấn thương phối hợp.
Nên đặt lịch khám: đau khu trú kéo dài sau chấn thương, đau tăng khi chạy hoặc đi bộ, sưng không giảm, hoặc nghi gãy do mỏi. Cần khám trong ngày: không thể chịu lực, bầm lòng bàn chân, đau vùng giữa bàn chân, ngón cái lệch, vết thương gần ổ đau, hoặc người bệnh có đái tháo đường, giảm cảm giác hay bệnh mạch máu. Cần tái khám sớm: đau tăng trong boot hoặc bột, da trầy loét, ngón đổi màu, sốt, vết mổ rỉ dịch, hoặc X-quang ban đầu bình thường nhưng đau khu trú vẫn kéo dài sau vài ngày đến vài tuần.
- Vết thương hở, xương lộ, chảy máu không kiểm soát hoặc bàn chân bị đè nghiền: gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay.
- Bàn chân lạnh, trắng bệch, tím, mất cảm giác hoặc không cử động được ngón: cần đánh giá khẩn tình trạng mạch và thần kinh.
- Đau dữ dội tăng nhanh, căng cứng bàn chân hoặc đau vượt mức chấn thương nhìn thấy: không chờ tự hết vì có thể có hội chứng khoang.
- Biến dạng rõ hoặc nghi trật khớp: giữ chân bất động, không tự kéo nắn và không cố đi lại.
- Sau ngã từ cao hoặc tai nạn tốc độ cao có đau gót kèm đau lưng, cổ, ngực hay bụng: không tự lái xe và ưu tiên cấp cứu toàn thân.
Chẩn đoán Gãy xương bàn chân
Bác sĩ kết hợp cơ chế chấn thương, vị trí đau, bầm, độ vững vòm chân và đánh giá thần kinh-mạch máu. Quy tắc Ottawa bàn chân hỗ trợ quyết định chụp X-quang trong một số chấn thương cấp ở người trên 5 tuổi, nhưng không bao phủ mọi xương bàn và ngón. X-quang thường là bước đầu; phim chịu lực có thể cần khi nghi Lisfranc và người bệnh đủ an toàn. Nếu X-quang bình thường nhưng nghi gãy kín đáo, tổn thương Lisfranc hoặc gãy do mỏi, CT hoặc MRI được cân nhắc. Không nên tự kết luận chỉ từ hình ảnh chụp bằng điện thoại hoặc mức sưng.
Bác sĩ hỏi hướng va đập, khả năng chịu lực ngay sau chấn thương, tải luyện tập gần đây, đau khi nghỉ hay khi hoạt động, bệnh xương và thuốc đang dùng. Khám quan sát vòm chân, trục ngón, bầm ở lòng chân, vết thương và phỏng nước; ấn có hệ thống từng xương; đánh giá chuyển động khớp, gân và độ vững giữa bàn chân khi phù hợp; kiểm tra mạch, tưới máu mao mạch, cảm giác và vận động. Sau ngã cao, cột sống, hai gót và các chi khác cũng cần được khảo sát. Người bệnh không nên tự bẻ ngón hoặc làm nghiệm pháp xoắn gây đau.
Không có xét nghiệm máu xác định gãy xương bàn chân. Xét nghiệm thường chỉ dùng khi chuẩn bị phẫu thuật, có gãy hở, nghi nhiễm trùng hoặc cần đánh giá nguyên nhân xương yếu. Bác sĩ có thể kiểm tra công thức máu, đông máu, chức năng thận, đường huyết và dấu viêm theo bối cảnh. Gãy do mỏi tái diễn hoặc gãy sau lực rất nhẹ có thể dẫn đến đánh giá vitamin D, calci-phosphat, nội tiết, tình trạng dinh dưỡng hoặc mật độ xương. Kết quả xét nghiệm hỗ trợ tìm yếu tố nền chứ không thay thế hình ảnh.
X-quang bàn chân ba tư thế giúp phát hiện phần lớn gãy rõ, đánh giá di lệch và khớp. Phim chịu lực có giá trị trong một số nghi ngờ Lisfranc khi người bệnh chịu được và bác sĩ cho phép. CT mô tả tốt mặt khớp, gãy xương gót, xương sên, nhiều mảnh và tổn thương giữa bàn chân; đây cũng là công cụ lập kế hoạch mổ. MRI nhạy với gãy do mỏi sớm, phù tủy và gãy kín đáo khi X-quang âm tính. Siêu âm có thể hỗ trợ một số tổn thương gân hoặc dị vật nhưng không phải phương tiện chính để phân loại gãy xương.
Chẩn đoán xác định khi hình ảnh cho thấy đường gãy hoặc biến dạng xương phù hợp vị trí triệu chứng. Không có một tiêu chuẩn duy nhất cho toàn bộ 26 xương. Quy tắc Ottawa là công cụ lựa chọn X-quang, không phải tiêu chuẩn xác nhận bệnh. Với Lisfranc, bác sĩ đánh giá độ giãn giữa các xương, mất thẳng hàng và độ vững trên phim, CT hoặc MRI. Gãy do mỏi có thể được chẩn đoán trên MRI trước khi X-quang biểu hiện. Mã và phân loại chi tiết phải dựa trên xương cụ thể, bên, độ di lệch và tổn thương khớp.
Điều trị Gãy xương bàn chân
Mục tiêu là bảo vệ da và tuần hoàn, giảm đau, giữ đúng chiều dài-trục-vòm bàn chân, bảo tồn mặt khớp và cho phép liền xương trong điều kiện tải phù hợp. Sơ cứu gồm bất động, kê cao và hạn chế chịu lực. Gãy ngón hoặc xương bàn ít di lệch có thể dùng giày đế cứng, boot hoặc bột; một số vị trí nguy cơ cao cần không chịu lực nghiêm ngặt. Gãy di lệch, trong khớp, mất vững, hở, đè nghiền hoặc Lisfranc thường cần nắn chỉnh và đánh giá phẫu thuật. Nhập viện khi có tổn thương mô mềm nặng, cần mổ, đau không kiểm soát hoặc không thể tự chăm sóc an toàn.
Thuốc giảm đau được lựa chọn theo mức đau và bệnh nền, thường bắt đầu bằng paracetamol; thuốc chống viêm không steroid chỉ dùng khi phù hợp về dạ dày, thận, tim mạch, tuổi và thai kỳ. Opioid có thể được bác sĩ dùng ngắn hạn cho chấn thương nặng. Gãy hở cần kháng sinh sớm và đánh giá dự phòng uốn ván theo quy trình. Thuốc chống đông được cân nhắc dựa trên thời gian bất động, phẫu thuật và nguy cơ huyết khối, không áp dụng giống nhau cho mọi người. Không tự mua thuốc “liền xương” hoặc tăng liều giảm đau.
Nắn kín được dùng khi ngón hoặc khớp lệch, nhằm khôi phục trục và giảm căng da trước khi cố định. Một số gãy có thể được xuyên kim qua da hoặc bắt vít ít xâm lấn để giữ mảnh xương. Gãy hở cần rửa, cắt lọc mô tổn thương và lấy dị vật; chấn thương đè nghiền có thể cần nhiều lần xử trí mô mềm. Cố định ngoài tạm thời đôi khi dùng khi sưng nhiều hoặc mô mềm chưa cho phép mổ chính thức. Các thủ thuật có nguy cơ nhiễm trùng, tổn thương thần kinh, cứng khớp và mất vị trí nên phải được thực hiện trong cơ sở chuyên môn.
Phẫu thuật được cân nhắc khi gãy di lệch không thể duy trì bằng bất động, tổn thương mặt khớp cần phục hồi, Lisfranc mất vững, gãy xương gót hoặc xương sên phức tạp, gãy Jones nguy cơ cao, gãy hở hoặc nhiều xương làm biến dạng bàn chân. Kỹ thuật có thể gồm vít, nẹp, kim, cố định ngoài hoặc hàn khớp chọn lọc. Mục tiêu là khôi phục trục, vòm và độ đồng đều mặt khớp. Rủi ro gồm chậm lành vết mổ, nhiễm trùng, kích ứng dụng cụ, không liền, hoại tử xương và thoái hóa. Không phải mọi hình ảnh xấu đều buộc phải mổ; quyết định cần cân bằng chức năng và nguy cơ cá nhân.
Kê cao bàn chân và chườm lạnh gián tiếp trong giai đoạn sưng giúp giảm khó chịu; giữ boot hoặc bột sạch, khô và không tạo điểm tỳ. Dụng cụ hỗ trợ như nạng, khung tập đi hoặc xe lăn giúp tuân thủ không chịu lực. Khi được phép, cử động ngón, cổ chân và các khớp phía trên giúp hạn chế cứng và huyết khối. Vật lý trị liệu sau giai đoạn bảo vệ tập trung vào tầm vận động, cơ nội tại bàn chân, bắp chân, thăng bằng và kỹ thuật đi. Miếng lót hoặc giày phù hợp có thể hỗ trợ sau liền xương, nhưng không thay thế việc chỉnh đúng gãy mất vững.
Theo dõi đau tại ổ gãy, sưng, bầm, màu sắc và cảm giác ngón, tình trạng da dưới dụng cụ, mức chịu lực được phép và khả năng dùng nạng. X-quang hoặc CT lặp lại được chỉ định tùy vị trí để kiểm tra trục và liền xương; gãy Jones, xương ghe, xương sên hoặc Lisfranc thường cần giám sát chặt hơn. Sau mổ, theo dõi vết mổ, pin hoặc dụng cụ ngoài. Báo bác sĩ khi đau tăng, có mùi, sốt, tê mới, ngón tím lạnh, sưng bắp chân hoặc khó thở.
Thời gian liền thay đổi mạnh theo xương và kiểu gãy. Gãy ngón hoặc một số gãy xương bàn ổn định có thể cải thiện trong vài tuần, trong khi gãy xương gót, xương sên, Lisfranc hoặc gãy do mỏi nguy cơ cao cần nhiều tháng. Thời gian không chịu lực thường dài hơn ở gãy trong khớp hoặc sau phẫu thuật. Trở lại chạy, nhảy và lao động nặng chỉ khi có bằng chứng liền xương, sức mạnh và dáng đi phù hợp. Đau và sưng có thể kéo dài sau khi đường gãy đã liền nên không thể cam kết một mốc hồi phục cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng sớm gồm tổn thương mạch thần kinh, hội chứng khoang, hoại tử da, nhiễm trùng gãy hở và huyết khối do bất động. Biến chứng xương gồm chậm liền, không liền, liền lệch, ngắn hoặc rộng bàn chân, mất vòm và gãy lại. Gãy xương sên, xương ghe và một số vùng xương bàn có nguy cơ hoại tử vô mạch do tưới máu hạn chế. Tổn thương mặt khớp có thể dẫn đến thoái hóa dưới sên, giữa bàn chân hoặc khớp ngón; hậu quả là đau mạn, cứng, khó đi trên địa hình không bằng phẳng và cần phẫu thuật tái tạo hoặc hàn khớp.
Gãy đơn giản, không di lệch thường hồi phục tốt khi được bảo vệ đúng và tăng tải có kiểm soát. Tiên lượng dè dặt hơn với chấn thương đè nghiền, gãy hở, gãy trong khớp, xương gót, xương sên, Lisfranc và vùng có tưới máu kém. Hút thuốc, đái tháo đường, bệnh mạch máu, thiếu dinh dưỡng và không tuân thủ không chịu lực làm tăng nguy cơ biến chứng. Mục tiêu thực tế có thể là bàn chân ổn định, ít đau và đi lại được; một số người vẫn còn sưng, cứng hoặc phải thay đổi loại giày và mức hoạt động.
Gãy xương bàn chân không tự tái phát sau khi đã liền, nhưng gãy do mỏi có thể lặp lại nếu người bệnh trở lại tải quá sớm, không điều chỉnh dinh dưỡng hoặc chưa xử lý bất thường cơ học. Vị trí cũ cũng có thể gãy lại khi chưa tái cấu trúc hoàn toàn. Giảm nguy cơ bằng tăng khối lượng tập dưới 10% mỗi tuần như nguyên tắc tham khảo, xen kẽ ngày hồi phục, chọn giày phù hợp, củng cố sức cơ, đánh giá mật độ xương và điều trị yếu tố nội tiết hoặc dinh dưỡng khi có.
Dùng giày bảo hộ khi làm việc, tránh đi chân trần ở khu vực có vật nặng, duy trì môi trường chống té và học kỹ thuật thể thao đúng giúp giảm gãy cấp. Phòng gãy do mỏi bằng tăng tải từ từ, luân phiên môn ít va đập, ngủ đủ, ăn đủ năng lượng và xử lý đau sớm trước khi thành gãy hoàn toàn. Người nguy cơ loãng xương cần vận động chịu lực phù hợp, hạn chế hút thuốc và rượu, đánh giá vitamin D và mật độ xương theo chỉ định. Sau gãy, phòng biến chứng bằng bảo vệ da, tuân thủ mức chịu lực và tái khám đúng lịch.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Gãy xương bàn chân
Khẩu phần nên cung cấp đủ protein, calci, vitamin D, vitamin C và năng lượng tổng thể; người tập luyện cần tránh giảm cân quá mức hoặc bỏ bữa kéo dài. Thực phẩm đa dạng thường đáp ứng nhu cầu tốt hơn việc dùng nhiều viên bổ sung. Uống rượu quá mức và hút thuốc làm xấu liền xương. Không có bằng chứng rằng nước hầm xương, thuốc nam hay thực phẩm chức năng có thể thay thế cố định và phục hồi. Người có bệnh thận, sỏi, rối loạn hấp thu hoặc đang dùng thuốc cần được tư vấn trước khi bổ sung khoáng chất.
Trong giai đoạn bảo vệ, giảm hoặc ngừng hoạt động gây đau, dùng nạng đúng chiều cao và không chịu lực ngoài chỉ định. Có thể tập thân trên, cơ đùi, gối và các ngón nếu không ảnh hưởng ổ gãy. Khi được cho phép, tăng dần thời gian đứng, quãng đường đi, tập tầm vận động, sức mạnh và thăng bằng. Trở lại chạy cần đạt dáng đi không khập khiễng, sức mạnh gần tương đương bên lành và không sưng tăng sau hoạt động. Người lao động đứng lâu hoặc mang vác có thể cần bố trí công việc tạm thời.
Ghi lại vị trí đau, mức đau lúc nghỉ và sau chịu lực, sưng cuối ngày, khả năng cử động ngón và việc tuân thủ dụng cụ. Quan sát da, móng, màu ngón và cảm giác mỗi ngày, đặc biệt ở người đái tháo đường. Kiểm tra giày hoặc boot có điểm cọ xát, nhưng không tự thay đổi góc hay đệm của bột. Theo dõi tải luyện tập trong gãy do mỏi để tránh tăng quá nhanh. Dù triệu chứng cải thiện, vẫn cần hình ảnh hoặc khám theo lịch ở các vị trí nguy cơ chậm liền.
- Không cố đi bộ trên bàn chân biến dạng, đau nhiều hoặc chưa được cho phép chịu lực.
- Không tự nắn ngón, ép vòm chân hoặc chọc thủng phỏng nước quanh ổ gãy.
- Không dùng giày chật, dép mềm thiếu nâng đỡ hoặc tháo boot sớm chỉ vì bớt đau.
- Không tiếp tục chạy qua cơn đau khu trú nghi gãy do mỏi.
- Không tự dùng kháng sinh, thuốc chống viêm kéo dài, thuốc chống đông hoặc sản phẩm quảng cáo liền xương.
- Không bỏ tái khám ở gãy xương sên, xương ghe, Jones, xương gót hoặc Lisfranc.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Xương trẻ em còn sụn tăng trưởng và có khả năng tự chỉnh trục tốt hơn, nhưng tổn thương mặt khớp hoặc sụn tăng trưởng vẫn có thể để lại biến dạng. Trẻ nhỏ có thể chỉ đi khập khiễng hoặc từ chối mang giày. X-quang cần được diễn giải theo tuổi; đôi khi so sánh bên đối diện hoặc theo dõi lại mới thấy đường gãy. Nghi ngờ chấn thương không phù hợp với lời kể cần được đánh giá bảo vệ trẻ em. Kế hoạch bất động và thời điểm trở lại thể thao phải do bác sĩ nhi hoặc chấn thương chỉnh hình quyết định.
Ở người cao tuổi, gãy có thể xảy ra sau té ngã nhẹ và đi kèm loãng xương, bệnh mạch máu, giảm cảm giác hoặc nguy cơ loét do boot. Việc không chịu lực kéo dài có thể làm mất cơ, giảm độc lập và tăng té ngã, nên cần chọn dụng cụ và kế hoạch phục hồi thực tế. Thuốc giảm đau và chống đông phải xét chức năng thận, nguy cơ chảy máu và đa thuốc. Đánh giá nguyên nhân té, thị lực, huyết áp tư thế và sức khỏe xương giúp phòng gãy tiếp theo.
Chẩn đoán không nên bị trì hoãn khi có chấn thương đáng kể; bác sĩ sẽ chọn kỹ thuật X-quang tối ưu và cân nhắc CT hoặc MRI theo lợi ích–nguy cơ. Thai kỳ làm tăng nguy cơ huyết khối, vì vậy bất động và phẫu thuật cần đánh giá riêng. Thuốc giảm đau, chống viêm, opioid và thuốc chống đông phải được phối hợp với sản khoa. Không tự bỏ điều trị hoặc cố chịu lực vì lo ảnh hưởng thai. Dùng nạng có thể khó khi trọng tâm thay đổi, nên cần hướng dẫn phòng té và hỗ trợ sinh hoạt.
Đa số phương pháp cố định và chụp X-quang không yêu cầu ngừng cho bú. Thuốc giảm đau, kháng sinh, chống đông hoặc gây mê cần được lựa chọn theo mức bài tiết vào sữa và tình trạng trẻ; người mẹ phải báo rõ đang cho bú. Sắp xếp vị trí chăm con, bế trẻ và lên xuống cầu thang rất quan trọng khi đang không chịu lực. Không nên bế trẻ khi dùng nạng hoặc khi thuốc gây buồn ngủ. Việc ngừng cho bú chỉ đặt ra khi có chỉ định cụ thể, không phải quy tắc chung.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn sau gãy hở, phẫu thuật, xuyên kim hoặc loét do dụng cụ. Biểu hiện có thể kín đáo nên đau tăng, rỉ dịch, mùi, đỏ lan hoặc mệt bất thường cần được đánh giá sớm. Thuốc ức chế miễn dịch có thể ảnh hưởng liền vết thương nhưng không được tự ý ngừng; bác sĩ chuyên khoa nền và phẫu thuật viên sẽ phối hợp điều chỉnh. Giữ vệ sinh da, kiểm soát đường huyết và tái khám đúng lịch đặc biệt quan trọng.
Đái tháo đường, bệnh thần kinh và bệnh mạch ngoại biên làm tăng nguy cơ loét, nhiễm trùng, Charcot và cắt cụt khi chấn thương bị bỏ sót. Loãng xương và bệnh thận mạn ảnh hưởng chất lượng xương; gout hoặc viêm khớp có thể làm triệu chứng khó phân biệt; thuốc chống đông làm bầm nhiều hơn. Bác sĩ cần cá thể hóa thời gian bất động, chăm sóc da, lựa chọn thuốc, chỉ định mổ và mức chịu lực. Người giảm cảm giác nên kiểm tra da hàng ngày thay vì dựa vào đau.
Sau mổ, tuân thủ không chịu lực hoặc chịu lực giới hạn, giữ vết mổ khô, kê cao và dùng boot hoặc bột theo chỉ định. Quan sát đỏ, rỉ dịch, sốt, đau tăng, tê, ngón tím hoặc sưng bắp chân. Một số kim hoặc cố định ngoài cần chăm sóc chân kim riêng. Vật lý trị liệu và tháo dụng cụ được quyết định theo phim và mô mềm. Không tự ngâm chân, cắt chỉ, tháo kim, lái xe hay quay lại lao động nặng. Bỏ thuốc lá và kiểm soát đường huyết giúp giảm biến chứng.
Câu hỏi thường gặp về Gãy xương bàn chân
Khả năng đi lại phụ thuộc xương bị gãy và độ ổn định. Một số gãy ngón hoặc xương bàn ít di lệch cho phép chịu lực trong giày đế cứng hoặc boot, nhưng gãy xương sên, xương gót, Lisfranc, Jones hoặc gãy nhiều xương thường cần hạn chế hay tránh chịu lực. Việc vẫn bước được không chứng minh rằng không có gãy. Tự đi trên ổ gãy mất vững có thể làm di lệch, sập vòm hoặc chậm liền. Người bệnh nên dùng dụng cụ hỗ trợ và tuân thủ mức tải được bác sĩ ghi rõ.
Không có một mốc chung cho mọi xương. Gãy ngón và một số gãy xương bàn ổn định thường cải thiện trong vài tuần, còn gãy xương gót, xương sên, Lisfranc hoặc gãy do mỏi nguy cơ cao có thể mất nhiều tháng để liền và phục hồi chức năng. Hút thuốc, đái tháo đường, tưới máu kém, thiếu dinh dưỡng và chịu lực sớm làm kéo dài thời gian. Xương có thể chưa đủ chắc dù đau đã giảm. Quyết định bỏ boot, tăng tải và trở lại thể thao phải dựa vào khám, hình ảnh và phản ứng sau hoạt động.
Nhiều gãy xương bàn chân không cần mổ nếu xương thẳng, khớp vững và da an toàn. Phẫu thuật được cân nhắc khi có di lệch đáng kể, gãy trong khớp, biến dạng vòm, Lisfranc mất vững, gãy hở, chèn ép mô mềm hoặc một số vị trí dễ không liền. Tình trạng mô mềm, tuổi, bệnh mạch máu, đái tháo đường, mức hoạt động và khả năng tuân thủ không chịu lực đều ảnh hưởng quyết định. Vì tên gọi “gãy bàn chân” quá rộng, chỉ phim cụ thể và khám chuyên khoa mới xác định được nhu cầu mổ.
Gãy cấp thường xảy ra sau một tai nạn rõ ràng và gây đau, sưng hoặc bầm ngay. Gãy do mỏi hình thành từ vi tổn thương lặp lại; đau thường tăng dần khi chạy hoặc đi, giảm lúc nghỉ và X-quang sớm có thể chưa thấy. Điều trị đều cần giảm tải, nhưng gãy do mỏi còn đòi hỏi điều chỉnh khối lượng tập, dinh dưỡng, giày và các yếu tố xương yếu. Một số vị trí như xương ghe hoặc vùng Jones có nguy cơ chậm liền cao, nên không được tiếp tục tập chỉ vì vẫn chịu được đau.
Phần lớn người bệnh có thể trở lại hoạt động, nhưng cần theo tiến trình thay vì theo lịch cố định. Trước tiên phải có liền xương phù hợp, đi không khập khiễng, tầm vận động và sức mạnh gần bên lành, đồng thời không sưng tăng sau bài tập. Chương trình thường chuyển từ vận động ít va đập sang đi nhanh, chạy nhẹ, nhảy và đổi hướng. Gãy xương gót, xương sên hoặc Lisfranc có thể để lại hạn chế lâu dài. Trở lại quá sớm làm tăng nguy cơ đau mạn, gãy lại và không liền.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

