Gãy mắt cá chân là tình trạng một hoặc nhiều cấu trúc xương tạo nên khớp cổ chân bị nứt hoặc gãy, thường liên quan đầu dưới xương chày, đầu dưới xương mác và đôi khi xương sên. Người bị chấn thương thường đau đột ngột, sưng, bầm tím, khó đứng hoặc không thể chịu lực; cổ chân có thể biến dạng khi ổ gãy di lệch hoặc kèm trật khớp. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc tính ổn định của khớp, tình trạng da, mạch máu, thần kinh và tổn thương sụn. Chẩn đoán sớm bằng khám lâm sàng kết hợp X-quang, đôi khi cần CT hoặc MRI, giúp phân biệt gãy ổn định có thể bất động với gãy mất vững cần nắn chỉnh hay phẫu thuật. Điều trị đúng và phục hồi chức năng theo giai đoạn có thể giảm nguy cơ lệch trục, cứng khớp và thoái hóa khớp sau chấn thương.
Gãy mắt cá chân là bệnh gì?
Gãy mắt cá chân là một nhóm chấn thương làm gián đoạn tính liên tục của xương ở vùng khớp cổ chân. Mắt cá trong thuộc đầu dưới xương chày, mắt cá ngoài thuộc đầu dưới xương mác và mắt cá sau là phần sau của đầu dưới xương chày. Tùy cơ chế, người bệnh có thể gãy một mắt cá, hai mắt cá hoặc ba mắt cá; dây chằng giữ vững khớp cũng có thể bị rách. Khái niệm này khác với bong gân cổ chân, vốn chủ yếu là tổn thương dây chằng mà không có đường gãy xương, dù hai tình trạng có thể xuất hiện cùng lúc. Điểm quan trọng trong đánh giá không chỉ là có gãy hay không mà còn là khớp có mất vững, xương có di lệch, da có bị xuyên thủng và tuần hoàn bàn chân có an toàn hay không. Những yếu tố đó quyết định nhu cầu bất động, nắn chỉnh, phẫu thuật và kế hoạch phục hồi chức năng.
| Tên bệnh | Gãy mắt cá chân |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Ankle fracture |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Gãy cổ chân, gãy xương vùng mắt cá, broken ankle |
| Mã ICD-10 | S82 – Gãy xương cẳng chân, bao gồm mắt cá chân; đây là mã nhóm, cần chọn mã chi tiết theo mắt cá trong, mắt cá ngoài, mắt cá sau, mức độ di lệch, kín hay hở và bên tổn thương. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Chấn thương cơ xương khớp; chấn thương chỉnh hình chi dưới; bệnh lý xương và khớp cổ chân. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Đầu dưới xương chày, đầu dưới xương mác và đôi khi xương sên; tổn thương có thể kèm dây chằng chày-mác dưới, sụn khớp, gân, da, mạch máu và thần kinh quanh cổ chân. |
| Tính chất bệnh | Tổn thương cấp tính, không lây; có thể kín hoặc hở, ổn định hoặc mất vững, không di lệch hoặc di lệch. Một số trường hợp là gãy do loãng xương sau chấn thương nhẹ. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp trong thực hành cấp cứu chấn thương ở người lớn và cũng gặp ở trẻ em; mức độ nặng thay đổi từ một đường gãy ổn định đến gãy nhiều mắt cá kèm trật khớp. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Gãy mắt cá chân
Lực xoắn, gập hoặc va đập vượt quá khả năng chịu tải của xương làm xuất hiện đường gãy ở mắt cá. Khi lực tiếp tục truyền qua khớp, dây chằng chày-mác dưới và dây chằng bên có thể đứt, khiến xương sên lệch khỏi vị trí trung tâm. Chảy máu tại ổ gãy gây sưng và đau; tổn thương sụn khớp làm tăng nguy cơ thoái hóa về sau. Nếu mảnh xương hoặc phù nề chèn ép mạch và thần kinh, tưới máu và cảm giác bàn chân có thể suy giảm. Quá trình liền xương diễn ra qua hình thành máu tụ, mô sợi, can xương mềm, can xương cứng và tái cấu trúc; bất động không phù hợp, hút thuốc, đái tháo đường hoặc nhiễm trùng có thể làm chậm quá trình này.
Có thể phân loại theo số mắt cá bị gãy: một mắt cá, hai mắt cá và ba mắt cá; theo vị trí gồm mắt cá trong, ngoài hoặc sau; theo ổn định khớp gồm ổn định và mất vững; theo hình thái gồm không di lệch, di lệch, nhiều mảnh, kín hoặc hở. Phân loại Danis-Weber mô tả mức gãy xương mác so với khớp chày-mác dưới, còn AO/OTA cung cấp hệ thống chi tiết hơn cho chuyên môn. Phân loại giúp bác sĩ dự đoán tổn thương dây chằng, lựa chọn hình ảnh bổ sung, quyết định điều trị bảo tồn hay phẫu thuật và ước lượng nguy cơ biến chứng.
Gãy cổ chân là một trong những loại gãy xương thường gặp ở người lớn và có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi. Người trẻ thường bị do thể thao hoặc chấn thương năng lượng cao; người lớn tuổi, đặc biệt phụ nữ sau mãn kinh, có thể gãy sau té ngã mức thấp liên quan giảm mật độ xương. Ở trẻ em, đường gãy có thể đi qua sụn tăng trưởng. Dữ liệu dịch tễ thay đổi theo dân số, định nghĩa và hệ thống ghi nhận; chưa có số liệu toàn quốc Việt Nam đủ đồng nhất để đưa ra một tỷ lệ chung đáng tin cậy cho mọi nhóm tuổi.
Lực chấn thương truyền từ bàn chân lên cẳng chân theo hướng xoay ngoài, xoay trong, gập mu, gập lòng hoặc nén dọc. Hướng và cường độ lực quyết định cấu trúc đứt trước, vị trí đường gãy và mức độ mất vững. Với gãy do xương yếu, lực thông thường trở thành quá tải tương đối vì mật độ và vi cấu trúc xương đã suy giảm.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Gãy mắt cá chân
Nguyên nhân trực tiếp thường là xoắn cổ chân khi bước hụt, chạy đổi hướng, tiếp đất sai, ngã cầu thang, tai nạn xe hoặc vật nặng va vào chân. Chấn thương năng lượng cao có thể tạo gãy nhiều mảnh, gãy hở hoặc kèm trật khớp. Ở người xương yếu, một cú ngã từ tư thế đứng cũng có thể gây gãy. Gãy do mỏi ít điển hình hơn ở mắt cá nhưng có thể gặp khi tải lặp lại vượt khả năng tái tạo xương. Loãng xương là nền làm tăng tính dễ gãy chứ không phải lực gây chấn thương tức thời.
Yếu tố có thể thay đổi gồm bề mặt tập luyện không an toàn, giày không phù hợp, tăng cường độ vận động quá nhanh, uống rượu nhiều, hút thuốc và kiểm soát kém bệnh ảnh hưởng xương. Yếu tố khó thay đổi gồm tuổi cao, tiền sử gãy xương, loãng xương, rối loạn thăng bằng, bệnh thần kinh ngoại biên và hình dạng giải phẫu làm cổ chân kém vững. Dùng corticosteroid kéo dài có thể gián tiếp làm xương yếu và tăng nguy cơ gãy sau té ngã.
Vận động viên môn cần chạy, nhảy hoặc đổi hướng; người lao động trên cao; người đi xe máy; người cao tuổi dễ té ngã; người loãng xương; người có bệnh thần kinh làm giảm cảm giác bàn chân; người đái tháo đường; và trẻ đang lớn có sụn tăng trưởng là các nhóm cần được đánh giá thận trọng hơn sau chấn thương cổ chân.
Triệu chứng và dấu hiệu của Gãy mắt cá chân
Triệu chứng thường xuất hiện ngay sau chấn thương, gồm đau quanh mắt cá, sưng nhanh và giảm khả năng chịu lực. Mức độ có thể tăng trong vài giờ đầu do chảy máu và phù nề. Gãy ổn định đôi khi cho phép người bệnh vẫn bước được, trong khi gãy mất vững thường gây đau nhiều, biến dạng hoặc cảm giác khớp lệch. Trẻ em có thể chỉ né tránh đặt chân xuống; người cao tuổi hoặc người giảm cảm giác có thể biểu hiện đau không tương xứng. Không nên dùng khả năng đi lại để tự loại trừ gãy xương.
- Đau khu trú ở mặt trong, mặt ngoài hoặc phía sau cổ chân, tăng khi chạm vào hay cố chịu lực.
- Sưng quanh khớp xuất hiện sớm và có thể lan xuống mu bàn chân.
- Bầm tím do chảy máu mô mềm quanh ổ gãy.
- Khó đi lại, đi khập khiễng hoặc không thể đứng trên chân bị thương.
- Giảm tầm vận động vì đau, sưng và co cứng bảo vệ.
- Ấn đau đúng vùng xương mắt cá; dấu hiệu này gợi ý nhưng không tự xác nhận chẩn đoán.
- Biến dạng rõ hoặc cổ chân lệch trục khi xương di lệch hay có trật khớp.
- Âm thanh rắc tại thời điểm chấn thương, nhưng không phải ai bị gãy cũng nghe thấy.
- Tê, châm chích hoặc yếu cử động ngón chân khi thần kinh bị kéo căng hoặc chèn ép.
- Phỏng nước căng trên da do phù nề nặng, thường gặp ở chấn thương năng lượng cao.
- Vết thương thông với ổ gãy hoặc đầu xương lộ ra ngoài trong gãy hở.
Nên đặt lịch khám: đau và sưng quanh mắt cá sau chấn thương, đi khập khiễng, ấn đau xương hoặc triệu chứng không cải thiện sau nghỉ ngơi ban đầu. Cần khám trong ngày: không thể đi bốn bước, sưng tăng nhanh, bầm lan rộng, nghi ngờ gãy ở trẻ em, người cao tuổi, người đái tháo đường hoặc người đang dùng thuốc chống đông. Cần tái khám sớm: đau tăng khi đang bó bột hoặc mang nẹp, nẹp quá chặt, sốt, vết mổ rỉ dịch, ngón chân đổi màu, hoặc triệu chứng không tiến triển theo kế hoạch của cơ sở chấn thương chỉnh hình.
- Gãy hở, chảy máu nhiều hoặc nhìn thấy xương: che phủ bằng gạc sạch, không đẩy xương vào trong và gọi 115 hoặc đến cấp cứu.
- Bàn chân lạnh, tái nhợt, tím, mất mạch, tê tăng dần hoặc không cử động được ngón: cần xử trí khẩn vì có thể thiếu máu hay tổn thương thần kinh.
- Cổ chân biến dạng rõ, đau dữ dội hoặc căng tức tăng nhanh: giữ nguyên tư thế, không tự nắn và đến cơ sở cấp cứu.
- Chấn thương năng lượng cao kèm đau đầu, khó thở, đau ngực, đau bụng hoặc nhiều vị trí khác: ưu tiên gọi cấp cứu 115.
- Không tự lái xe khi đau nặng, choáng hoặc chi biến dạng; không trì hoãn để thử đắp lá, xoa bóp hay kéo nắn.
Chẩn đoán Gãy mắt cá chân
Chẩn đoán dựa trên cơ chế chấn thương, vị trí đau, khả năng chịu lực, khám da và đánh giá thần kinh-mạch máu, sau đó xác nhận bằng hình ảnh khi có chỉ định. Quy tắc Ottawa cổ chân và bàn chân có thể giúp nhân viên y tế quyết định chụp X-quang ở người trên 5 tuổi, nhưng không áp dụng cho mọi hoàn cảnh và không phải tiêu chuẩn tự chẩn đoán. CT được dùng khi cần hiểu rõ mảnh gãy phức tạp hoặc lập kế hoạch mổ; MRI hữu ích khi nghi tổn thương sụn, dây chằng hoặc gãy kín đáo mà X-quang chưa thấy.
Bác sĩ hỏi thời điểm, hướng xoắn, độ cao ngã, khả năng đi ngay sau tai nạn, bệnh nền, thuốc đang dùng và tiền sử gãy xương. Khám gồm quan sát sưng, bầm, vết thương, biến dạng; ấn dọc đầu dưới xương chày, xương mác và bàn chân; đánh giá độ vững khi phù hợp; kiểm tra mạch, nhiệt độ da, màu sắc, cảm giác và vận động ngón. Cẳng chân và đầu gối cũng được khám để tránh bỏ sót gãy xương mác cao hoặc chấn thương phối hợp. Người đọc không nên tự làm nghiệm pháp gây đau hay tự nắn khớp.
Gãy mắt cá chân không có xét nghiệm máu đặc hiệu. Với trường hợp đơn giản điều trị ngoại trú, thường không cần xét nghiệm thường quy. Nếu dự kiến phẫu thuật, bác sĩ có thể chỉ định công thức máu, đông máu, chức năng thận, đường huyết và các xét nghiệm tiền mê tùy bệnh nền. Gãy sau chấn thương rất nhẹ, gãy tái diễn hoặc người có nguy cơ xương yếu có thể được đánh giá vitamin D, calci, chức năng tuyến giáp hoặc đo mật độ xương theo chỉ định; các kết quả này tìm nguyên nhân nền chứ không thay thế phim chụp ổ gãy.
X-quang cổ chân nhiều tư thế là phương tiện đầu tay để xác định vị trí, di lệch và độ thẳng hàng của khớp. Phim chịu lực chỉ được thực hiện khi an toàn và có chỉ định. CT cho hình ảnh chi tiết mặt khớp, mắt cá sau, gãy nhiều mảnh và hỗ trợ lập kế hoạch phẫu thuật. MRI nhạy với gãy xương kín đáo, phù tủy, tổn thương dây chằng và sụn nhưng không phải xét nghiệm ban đầu cho đa số chấn thương cấp. Siêu âm có vai trò hạn chế và phụ thuộc người thực hiện.
Không có một bộ tiêu chuẩn duy nhất áp dụng cho mọi loại gãy mắt cá chân. Chẩn đoán xác định khi hình ảnh cho thấy đường gãy hoặc gián đoạn vỏ xương phù hợp với triệu chứng và khám. Quy tắc Ottawa là công cụ sàng lọc nhu cầu chụp X-quang, không xác nhận gãy. Sau khi phát hiện gãy, bác sĩ đánh giá ổn định khớp, độ di lệch, tổn thương dây chằng, tình trạng da và tuần hoàn để phân tầng điều trị. Hệ thống Weber hoặc AO/OTA có thể được dùng trong hồ sơ chuyên khoa.
Điều trị Gãy mắt cá chân
Mục tiêu là bảo vệ da và tuần hoàn, giảm đau, đưa khớp về đúng trục, duy trì độ vững đến khi liền xương và phục hồi vận động an toàn. Ban đầu thường cần bất động, kê cao và hạn chế chịu lực theo đánh giá. Gãy ổn định, không di lệch có thể điều trị bảo tồn với nẹp, bột hoặc boot và theo dõi hình ảnh. Gãy mất vững, trật khớp, gãy hở hoặc di lệch đáng kể cần nắn chỉnh khẩn; phẫu thuật được cân nhắc để khôi phục mặt khớp. Nhập viện tùy mức độ tổn thương, bệnh nền, đau, khả năng tự chăm sóc và nguy cơ biến chứng.
Thuốc chủ yếu kiểm soát đau trong thời gian ngắn, thường gồm paracetamol; thuốc chống viêm không steroid có thể được cân nhắc nếu không có chống chỉ định về thận, dạ dày, tim mạch, thai kỳ hoặc tuổi cao. Opioid chỉ dùng khi bác sĩ đánh giá đau nặng và cần theo dõi tác dụng phụ. Kháng sinh và dự phòng uốn ván được xem xét trong gãy hở theo quy trình cấp cứu. Thuốc phòng huyết khối không dùng mặc định cho mọi người mà phụ thuộc bất động, phẫu thuật và nguy cơ cá nhân. Không tự phối hợp hoặc kéo dài thuốc giảm đau.
Nắn kín được thực hiện khi xương hoặc khớp lệch, nhằm giải phóng căng da, khôi phục trục và bảo vệ mạch thần kinh trước khi bất động. Thủ thuật cần giảm đau hoặc gây mê phù hợp và kiểm tra hình ảnh sau nắn. Trong chấn thương sưng nặng, cố định ngoài tạm thời có thể giữ chiều dài và trục cho đến khi mô mềm an toàn hơn để mổ chính thức. Mỗi kỹ thuật có nguy cơ đau, tái di lệch, tổn thương da, nhiễm trùng hoặc biến chứng gây mê nên phải do ê-kíp chuyên môn thực hiện.
Phẫu thuật thường được cân nhắc khi gãy mất vững, di lệch, hai hoặc ba mắt cá, kèm trật khớp, gãy hở hay không giữ được vị trí sau nắn. Phương pháp phổ biến là nắn mở và kết hợp xương bằng vít, nẹp hoặc dây; tổn thương chày-mác dưới có thể cần cố định riêng. Thời điểm mổ phụ thuộc mô mềm, sưng, phỏng nước và tình trạng toàn thân. Rủi ro gồm nhiễm trùng, chậm liền, kích ứng dụng cụ, cứng khớp, tổn thương thần kinh, huyết khối và thoái hóa sau chấn thương. Quyết định dựa trên hình thái gãy và mục tiêu chức năng cá nhân.
Kê cao chân trong những ngày đầu giúp giảm phù; chườm lạnh gián tiếp quanh nẹp khi được phép có thể giảm đau, tránh làm ướt bột và tránh đặt đá trực tiếp lên da. Dùng nạng, khung tập đi hoặc boot đúng kích thước để giảm tải. Cử động các ngón chân, gối và hông trong giới hạn cho phép giúp duy trì tuần hoàn và sức cơ. Sau khi ổ gãy đủ vững, vật lý trị liệu tập trung vào tầm vận động, sức mạnh, thăng bằng và dáng đi. Bỏ thuốc lá, ngủ đủ và ăn đủ đạm hỗ trợ liền mô.
Theo dõi mức đau, sưng, màu và nhiệt độ ngón chân, cảm giác, độ chặt của nẹp, tình trạng da và khả năng vận động được cho phép. Tái khám và chụp kiểm tra giúp phát hiện di lệch thứ phát, chậm liền hoặc vấn đề dụng cụ. Sau mổ cần quan sát vết mổ, dịch, đỏ lan và sốt. Khi bắt đầu chịu lực, ghi nhận đau sau hoạt động, sưng cuối ngày và khả năng đi lại để điều chỉnh tiến độ. Liên hệ bác sĩ sớm nếu đau tăng thay vì giảm, tê mới xuất hiện, sốt, khó thở hoặc sưng đau bắp chân.
Nhiều gãy xương cổ chân cần khoảng 6–8 tuần để có liền xương ban đầu, nhưng gãy phức tạp, gãy hở, người hút thuốc, đái tháo đường hoặc loãng xương có thể lâu hơn. Thời gian không chịu lực và thời điểm bỏ boot phụ thuộc độ ổn định, phương pháp cố định và phim kiểm tra. Khả năng trở lại công việc văn phòng có thể sớm hơn lao động nặng hoặc thể thao. Sưng và cứng khớp có thể kéo dài vài tháng; không nên lấy hết đau làm dấu hiệu duy nhất rằng xương đã đủ chắc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng sớm gồm tổn thương da, chèn ép mạch thần kinh, hội chứng khoang hiếm gặp, nhiễm trùng gãy hở, huyết khối do bất động và mất vị trí sau nắn. Biến chứng liền xương gồm chậm liền, không liền hoặc lệch trục. Về dài hạn có thể xuất hiện cứng cổ chân, yếu cơ, đau mạn, kích ứng dụng cụ, mất vững chày-mác dưới và thoái hóa khớp sau chấn thương do sụn bị hỏng hoặc mặt khớp không còn đồng đều. Phẫu thuật bổ sung đôi khi cần thiết khi có nhiễm trùng, dụng cụ gây triệu chứng hoặc thoái hóa nặng.
Đa số gãy ổn định được chẩn đoán và điều trị đúng có thể liền xương và phục hồi đi lại. Kết quả phụ thuộc độ di lệch, tổn thương sụn, độ chính xác của nắn chỉnh, tình trạng mô mềm, tuổi, bệnh nền, hút thuốc và tuân thủ hạn chế chịu lực. Gãy nhiều mắt cá hoặc chấn thương năng lượng cao có nguy cơ đau, sưng và hạn chế vận động kéo dài hơn. Tiên lượng cá nhân cần dựa trên phim theo dõi và khám chức năng, không thể dự đoán chỉ từ tên chẩn đoán.
Một ổ gãy đã liền không thường “tái phát” theo nghĩa bệnh tự quay lại, nhưng có thể gãy lại nếu chấn thương mới xảy ra hoặc xương chưa đủ chắc khi trở lại hoạt động. Người có loãng xương, rối loạn thăng bằng hay động tác thể thao sai có nguy cơ chấn thương mới cao hơn. Giảm nguy cơ bằng phục hồi sức mạnh và thăng bằng, tăng tải từ từ, dùng bảo hộ phù hợp, xử lý nguyên nhân té ngã và đánh giá sức khỏe xương khi có chỉ định.
Phòng chấn thương gồm giày bám tốt, chiếu sáng lối đi, tay vịn cầu thang, dọn vật cản, kỹ thuật tiếp đất an toàn và tăng cường độ tập luyện có kiểm soát. Phòng gãy do xương yếu cần dinh dưỡng đủ calci và vitamin D, vận động chịu lực phù hợp, hạn chế hút thuốc và rượu, đồng thời tầm soát loãng xương ở người nguy cơ. Sau gãy, phòng biến chứng bằng giữ nẹp khô, không chịu lực vượt chỉ định, tái khám đúng hẹn và báo sớm dấu hiệu tuần hoàn hoặc nhiễm trùng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Gãy mắt cá chân
Ưu tiên khẩu phần đủ năng lượng, đạm, rau quả và thực phẩm giàu calci; vitamin D cần được cung cấp qua ăn uống, ánh nắng hợp lý hoặc bổ sung khi bác sĩ xác định thiếu. Uống đủ nước và tăng chất xơ nếu giảm vận động hoặc dùng thuốc dễ gây táo bón. Không có món ăn nào tự hàn gắn xương nhanh chóng. Tránh lạm dụng rượu, không hút thuốc và không tự dùng liều cao calci, vitamin D hay thảo dược vì có thể tương tác thuốc hoặc gây hại ở người bệnh thận.
Giai đoạn đầu cần nghỉ tương đối, kê cao và dùng dụng cụ hỗ trợ theo chỉ định; không tự thử chịu lực để “kiểm tra” ổ gãy. Duy trì cử động ngón chân, gối, hông và tập thân trên nếu an toàn. Khi bác sĩ cho phép, tăng chịu lực từng bước, tập tầm vận động cổ chân, sức mạnh bắp chân, thăng bằng và dáng đi. Tránh chạy, nhảy, lái xe hoặc làm việc trên cao cho đến khi phản xạ, sức mạnh và khả năng phanh an toàn đã phục hồi. Giấc ngủ và sắp xếp môi trường sống giúp giảm nguy cơ té ngã lần nữa.
Có thể ghi nhật ký đau theo thang điểm, thời điểm sưng nhiều, thuốc đã dùng và khả năng thực hiện hoạt động được phép. Mỗi ngày quan sát ngón chân về màu sắc, nhiệt độ, sưng, cảm giác và cử động; kiểm tra mép nẹp có cọ xát da nhưng không tự tháo bột cố định. Đo nhiệt độ khi thấy rét run hoặc vết mổ bất thường. Theo dõi tại nhà không thay thế phim chụp và khám; đau giảm không chứng minh xương đã liền hoàn toàn.
- Không tự nắn cổ chân, kéo chân hoặc nhờ người không có chuyên môn chỉnh xương.
- Không đặt chân chịu lực khi chưa được cho phép, kể cả khi đau đã giảm.
- Không chèn vật vào trong bột để gãi, không làm ướt bột và không tự cắt nẹp.
- Không xoa bóp mạnh, đắp lá hoặc chườm nóng lên vùng mới chấn thương và đang sưng.
- Không tự tăng, giảm hoặc phối hợp thuốc giảm đau, kháng sinh hay thuốc chống đông.
- Không trở lại chạy nhảy chỉ dựa vào cảm giác; cần đánh giá liền xương và chức năng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, gãy cổ chân có thể liên quan sụn tăng trưởng nên một đường gãy nhỏ vẫn có khả năng ảnh hưởng trục hoặc chiều dài xương. Bác sĩ đánh giá tuổi xương, kiểu Salter-Harris, độ di lệch và độ khớp của mặt khớp. Trẻ thường liền xương nhanh hơn người lớn nhưng cần theo dõi dài hơn nếu sụn tăng trưởng bị tổn thương. Không nên bỏ qua tình trạng trẻ không chịu đứng hoặc đau kéo dài chỉ vì phim ban đầu chưa rõ; tái khám hoặc hình ảnh bổ sung có thể cần thiết.
Người cao tuổi có thể gãy sau té ngã nhẹ và đồng thời có loãng xương, bệnh tim thận, giảm thị lực, đa thuốc hoặc nguy cơ mê sảng. Thuốc giảm đau, thuốc chống viêm, opioid và dự phòng huyết khối phải cá thể hóa. Khả năng dùng nạng có thể hạn chế nên cần đánh giá dụng cụ hỗ trợ, phòng ngã và hỗ trợ tại nhà. Mục tiêu không chỉ liền xương mà còn duy trì độc lập, dinh dưỡng, sức cơ và tránh biến chứng do nằm lâu.
Chấn thương cổ chân trong thai kỳ vẫn cần được đánh giá kịp thời; không nên trì hoãn chụp cần thiết chỉ vì lo bức xạ, vì bác sĩ có thể tối ưu kỹ thuật và che chắn phù hợp. Lựa chọn thuốc giảm đau, nguy cơ huyết khối, tư thế nằm và thời điểm phẫu thuật cần phối hợp sản khoa, gây mê và chấn thương chỉnh hình. Không tự dùng thuốc chống viêm, opioid hoặc ngừng thuốc đang điều trị thai kỳ. Khả năng dùng nạng và nguy cơ té ngã cũng cần được xem xét.
Phần lớn kế hoạch bất động và phục hồi không cản trở cho con bú, nhưng thuốc giảm đau, kháng sinh, thuốc chống đông và thuốc gây mê cần lựa chọn theo lợi ích–nguy cơ. Người mẹ nên báo rõ đang cho bú để bác sĩ chọn thuốc phù hợp và hướng dẫn thời điểm dùng. Không mặc định phải ngừng cho bú sau chụp X-quang hoặc MRI không dùng thuốc cản quang. Nếu vận động khó, cần sắp xếp tư thế cho bú an toàn để tránh té ngã hoặc tỳ đè lên chân bị thương.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn nếu gãy hở, có vết mổ hoặc dụng cụ kết hợp xương. Sốt có thể không rõ, vì vậy đỏ lan, đau tăng, rỉ dịch hoặc mùi bất thường cần được báo sớm. Thuốc ức chế miễn dịch không được tự ngừng; ê-kíp điều trị sẽ phối hợp chuyên khoa nền để cân bằng nguy cơ nhiễm trùng, liền xương và bùng phát bệnh. Ngưỡng tái khám nên thấp hơn so với người khỏe mạnh.
Đái tháo đường và bệnh thần kinh ngoại biên làm giảm cảm giác, tăng nguy cơ loét, nhiễm trùng và mất vững kiểu Charcot; bệnh mạch máu làm chậm lành vết thương; loãng xương tăng nguy cơ gãy do chấn thương nhẹ; bệnh thận và tim ảnh hưởng lựa chọn thuốc. Người dùng thuốc chống đông có thể bầm và sưng nhiều hơn. Mỗi bệnh nền cần được ghi nhận để điều chỉnh bất động, chăm sóc da, kế hoạch mổ, kiểm soát đường huyết và tiến độ chịu lực.
Sau phẫu thuật cần giữ vết mổ khô theo hướng dẫn, kê cao, dùng nẹp hoặc boot và tuân thủ mức chịu lực. Theo dõi đỏ, nóng, rỉ dịch, sốt, đau tăng, tê, sưng bắp chân hoặc khó thở. Lịch cắt chỉ, chụp kiểm tra và bắt đầu vật lý trị liệu khác nhau tùy kiểu cố định và mô mềm. Không tự tháo dụng cụ ngoài, ngâm chân hoặc lái xe khi chưa được phép. Dinh dưỡng, bỏ thuốc lá và kiểm soát đường huyết hỗ trợ liền xương và liền vết mổ.
Câu hỏi thường gặp về Gãy mắt cá chân
Gãy mắt cá chân có thể nhẹ nếu chỉ là đường gãy ổn định, không di lệch, nhưng cũng có thể là chấn thương nghiêm trọng khi khớp mất vững, xương di lệch, da bị rách hoặc tuần hoàn bàn chân suy giảm. Nguy cơ dài hạn gồm lệch trục, cứng khớp và thoái hóa sau chấn thương. Dấu hiệu như bàn chân lạnh, tím, tê tăng dần, biến dạng rõ hoặc vết thương hở cần cấp cứu. Mức độ nguy hiểm phải được xác định bằng khám và hình ảnh, không thể dựa riêng vào mức đau hay khả năng đi lại.
Không phải mọi trường hợp đều cần phẫu thuật. Gãy một mắt cá ổn định, ít hoặc không di lệch có thể được bất động bằng nẹp, bột hoặc boot và theo dõi X-quang. Phẫu thuật thường được cân nhắc khi gãy mất vững, di lệch, kèm trật khớp, gãy hai hoặc ba mắt cá, gãy hở hoặc không giữ được vị trí sau nắn. Bác sĩ còn xem xét tình trạng da, sưng, tuổi, bệnh nền và nhu cầu hoạt động. Quyết định cuối cùng cần dựa trên kiểu gãy cụ thể, không nên suy ra từ tên bệnh chung.
Nhiều ổ gãy cần khoảng 6–8 tuần để đạt liền xương ban đầu, nhưng thời điểm được đặt chân chịu lực có thể sớm hoặc muộn hơn tùy độ ổn định, phương pháp điều trị và phim kiểm tra. Một số gãy ổn định được phép chịu lực theo khả năng trong boot, trong khi gãy phức tạp hoặc sau mổ có thể phải không chịu lực nhiều tuần. Sưng, cứng và yếu cơ thường kéo dài hơn thời gian liền xương. Người bệnh chỉ nên tăng tải theo hướng dẫn của bác sĩ và chuyên viên phục hồi chức năng.
Vẫn có thể tập, nhưng bài tập phải phù hợp giai đoạn và không làm ổ gãy chịu lực ngoài chỉ định. Trong thời gian bất động, có thể cử động ngón chân, gối, hông, tập thân trên và bài tuần hoàn nếu được cho phép. Khi xương đủ vững, chương trình sẽ tiến tới vận động cổ chân, tăng sức mạnh, tập thăng bằng và dáng đi. Chạy, nhảy hoặc đổi hướng sớm có thể gây tái di lệch hoặc gãy lại. Đau tăng kéo dài sau tập là tín hiệu cần giảm mức và trao đổi với nhân viên y tế.
Cơ thể cần đủ năng lượng, protein, calci, vitamin D và vi chất để tái tạo xương, vì vậy nên ăn đa dạng với thịt, cá, trứng, sữa hoặc thực phẩm thay thế, đậu, rau và trái cây. Không có thực phẩm riêng lẻ nào làm xương liền tức thì. Hạn chế rượu và ngừng hút thuốc vì chúng có thể cản trở liền xương và lành vết mổ. Viên bổ sung chỉ nên dùng khi khẩu phần thiếu hoặc xét nghiệm cho thấy cần thiết; người bệnh thận, sỏi thận hoặc đang dùng nhiều thuốc cần hỏi bác sĩ trước khi bổ sung.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

