Trật khớp háng là tình trạng chỏm xương đùi bật hoàn toàn ra khỏi ổ cối của xương chậu. Khớp háng bình thường rất vững, vì vậy trật ở người trưởng thành thường do lực mạnh như tai nạn xe, ngã cao hoặc va chạm thể thao; trật khớp háng nhân tạo có thể xảy ra với lực nhẹ hơn. Người bệnh thường đau dữ dội, không thể đứng hoặc cử động chân, chi bị ngắn và xoay bất thường. Đây là cấp cứu chỉnh hình vì chậm đưa chỏm về ổ có thể làm tăng nguy cơ hoại tử chỏm xương đùi, tổn thương thần kinh tọa và thoái hóa sau chấn thương. Không được tự kéo nắn hoặc di chuyển người bị nạn nếu nghi chấn thương cột sống, chậu hay đùi. Bác sĩ sẽ đánh giá đa chấn thương, kiểm tra mạch–thần kinh, chụp X-quang và nắn khớp càng sớm càng an toàn; CT sau nắn thường giúp tìm gãy xương hoặc mảnh rời trong khớp.
Trật khớp háng là bệnh gì?
Trật khớp háng là sự tách hoàn toàn giữa chỏm xương đùi và ổ cối. Bài này chủ yếu nói về trật khớp háng cấp do chấn thương ở khớp tự nhiên; tình trạng này khác với loạn sản phát triển khớp háng ở trẻ sơ sinh và khác với trật khớp háng nhân tạo sau thay khớp, dù cùng có hiện tượng chỏm rời ổ. Vì ổ cối sâu, bao khớp và cơ quanh háng khỏe, cần lực đáng kể để làm trật khớp tự nhiên. Lực đó cũng có thể gây gãy ổ cối, gãy chỏm đùi, tổn thương gối, thần kinh tọa hoặc các chấn thương đầu, ngực, bụng. Nắn khớp khẩn là bước quan trọng nhưng chưa hoàn tất điều trị: bác sĩ còn phải xác nhận khớp đồng tâm, tìm mảnh rời, đánh giá ổn định và theo dõi nguồn máu nuôi chỏm xương đùi trong các tháng tiếp theo.
| Tên bệnh | Trật khớp háng |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hip dislocation |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Sai khớp háng; trật khớp đùi–chậu; traumatic hip dislocation |
| Mã ICD-10 | S73.0 – Trật khớp háng (mã nhóm ICD-10; cần mã hóa chi tiết theo hướng trật, bên, khớp tự nhiên hay khớp nhân tạo và lần khám) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Chấn thương chỉnh hình và cấp cứu đa chấn thương; khớp háng; hệ cơ xương khớp |
| Cơ quan ảnh hưởng | Chỏm xương đùi và ổ cối; có thể kèm gãy ổ cối hoặc chỏm đùi, tổn thương sụn viền, thần kinh tọa, mạch máu, gối, cột sống hoặc cơ quan trong đa chấn thương |
| Tính chất bệnh | Chấn thương cấp, không lây và là cấp cứu chỉnh hình; có thể trật ra sau, ra trước hoặc trật khớp háng nhân tạo |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn trật vai vì khớp háng rất vững; đa số trật khớp háng tự nhiên liên quan lực chấn thương lớn và hướng ra sau |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Trật khớp háng
Trong trật ra sau, lực dọc trục truyền từ đầu gối lên xương đùi khi háng và gối đang gấp, đẩy chỏm xuyên qua phần sau bao khớp và ra khỏi ổ cối. Chân thường bị kéo vào trong và xoay trong. Trật ra trước xảy ra khi háng dạng và xoay ngoài, đưa chỏm ra trước; chân có xu hướng dạng và xoay ngoài. Khi chỏm rời ổ, bao khớp, sụn viền và sụn khớp bị tổn thương; thần kinh tọa có thể bị kéo hoặc chèn. Các mạch nhỏ nuôi chỏm bị căng, gập hoặc đứt, làm nguy cơ hoại tử vô mạch tăng nếu khớp không được nắn sớm và đồng tâm.
Phân loại chính dựa trên hướng trật và loại khớp. Ở khớp tự nhiên có trật ra sau, ra trước và rất hiếm trật trung tâm liên quan gãy ổ cối; trật ra sau chiếm đa số. Mỗi hướng có tư thế chi và tổn thương kèm khác nhau. Hồ sơ cũng phân biệt trật đơn thuần với trật kèm gãy chỏm đùi, cổ đùi hoặc ổ cối; trật kín với trật hở; trật lần đầu với tái diễn. Trật khớp háng nhân tạo được xem riêng vì cơ chế, yếu tố nguy cơ và chiến lược phẫu thuật khác. Phân loại giúp lựa chọn kỹ thuật nắn, nhu cầu CT, mức hạn chế chịu lực và chỉ định mổ.
Trật khớp háng tự nhiên tương đối hiếm vì khớp có cấu trúc ổn định. Khi xảy ra ở người trưởng thành, tai nạn giao thông và ngã cao là bối cảnh nổi bật; chấn thương thể thao tiếp xúc cũng có thể gây ra. Trật ra sau gặp nhiều hơn trật ra trước. Người cao tuổi có xương yếu có thể gãy hơn là trật khi chịu lực tương tự, nhưng khớp háng nhân tạo có thể trật trong sinh hoạt với lực thấp hơn. Ở trẻ em, trật chấn thương có thể xảy ra với lực nhỏ hơn do mô mềm đàn hồi. Dữ liệu quốc gia Việt Nam còn hạn chế, nên tần suất cụ thể cần được diễn giải theo nguồn và quần thể nghiên cứu.
Trật khớp háng không có đường lây. Lực được truyền qua xương đùi đến chỏm, làm rách bao khớp và đẩy chỏm qua bờ ổ cối. Trong quá trình này, sụn viền có thể bong, bề mặt sụn bị va đập, xương bị mẻ và mảnh rời mắc trong khớp. Thần kinh tọa nằm gần phía sau khớp nên dễ bị tổn thương ở trật ra sau. Mạch nuôi chỏm bị kéo căng hoặc gián đoạn, dẫn đến thiếu máu xương tiềm ẩn. Ngay cả sau nắn thành công, tổn thương sụn và mạch có thể tiếp tục biểu hiện thành đau, hoại tử hoặc thoái hóa về sau.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Trật khớp háng
Nguyên nhân chính của trật khớp háng tự nhiên là lực chấn thương lớn: đầu gối va vào bảng táp-lô khi ngồi trong xe, tai nạn xe máy, ngã từ độ cao, bị vật nặng đè hoặc va chạm thể thao. Hướng của lực và tư thế háng quyết định trật ra sau hay ra trước. Trật ở khớp nhân tạo có thể liên quan tư thế vượt giới hạn, yếu cơ, sai vị trí thành phần, mòn vật liệu, nhiễm trùng hoặc chấn thương. Loạn sản khớp háng và bệnh thần kinh–cơ là nguyên nhân của mất vững mạn hoặc trật không do chấn thương điển hình, cần phân biệt với sự kiện cấp tính.
Đối với khớp tự nhiên, yếu tố nguy cơ chủ yếu là tiếp xúc với chấn thương năng lượng cao, không thắt dây an toàn, ngồi sai tư thế trong xe, làm việc trên cao và tham gia môn va chạm. Loạn sản ổ cối, khớp lỏng hoặc tiền sử trật làm ngưỡng mất vững thấp hơn nhưng ít phổ biến trong trật chấn thương người lớn. Với khớp nhân tạo, nguy cơ liên quan yếu cơ dạng, bệnh thần kinh, nhận thức kém, tư thế bất lợi, kích thước chỏm, hướng đặt thành phần và tiền sử trật. Yếu tố cá nhân cần được bác sĩ đánh giá thay vì áp dụng một danh sách chung cho mọi loại khớp.
Người đi xe máy hoặc ô tô gặp va chạm mạnh, công nhân làm trên cao, vận động viên bóng đá, bóng bầu dục, rugby và người tham gia môn đối kháng có nguy cơ trật khớp háng tự nhiên. Người sau thay khớp háng, đặc biệt giai đoạn sớm hoặc đã từng trật, có nguy cơ mất vững khớp nhân tạo. Trẻ em có thể bị trật với lực thấp hơn và cần đánh giá sụn tăng trưởng. Người có bệnh thần kinh–cơ, rối loạn nhận thức hoặc yếu cơ quanh háng dễ gặp trật tái diễn. Trong tai nạn năng lượng cao, mọi người đều có nguy cơ chấn thương phối hợp đe dọa tính mạng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Trật khớp háng
Triệu chứng thường xuất hiện ngay sau chấn thương với đau sâu vùng háng hoặc mông, không thể đứng, đi hoặc cử động chân. Chi bị giữ ở tư thế bất thường: trật ra sau thường ngắn, khép và xoay trong; trật ra trước thường dạng và xoay ngoài. Đau gối có thể nổi bật dù tổn thương chính ở háng vì lực truyền qua đùi. Tê, yếu bàn chân gợi ý thần kinh tọa bị ảnh hưởng. Ở người đa chấn thương, đau háng có thể bị che lấp bởi chấn thương đầu hoặc ngực. Khớp nhân tạo trật cũng gây đau và biến dạng nhưng đôi khi sau một động tác sinh hoạt nhẹ.
- Đau háng hoặc mông dữ dội ngay sau chấn thương, tăng khi cố di chuyển chân.
- Không thể đứng, chịu lực hoặc chủ động cử động khớp háng; người bệnh thường giữ nguyên tư thế chân.
- Chân trông ngắn hơn bên còn lại và xoay bất thường tùy hướng trật.
- Co thắt cơ vùng mông, đùi và háng làm đau tăng và cản trở việc đặt chi về tư thế trung tính.
- Tê, châm chích hoặc yếu cẳng chân, bàn chân khi thần kinh tọa bị kéo căng hoặc chèn ép.
- Sưng, bầm hoặc đau kèm ở gối, đùi, chậu do cùng cơ chế chấn thương năng lượng cao.
- Bàn chân lạnh, nhợt, tím hoặc mạch yếu khi có tổn thương mạch máu, cần can thiệp khẩn.
- Vết thương hở vùng háng hoặc chỏm xương lộ ra, gợi ý trật hở rất hiếm nhưng nghiêm trọng.
- Đau bụng, khó thở, đau cột sống hoặc rối loạn ý thức do đa chấn thương đi kèm.
- Trật khớp nhân tạo tái diễn có thể biểu hiện bằng tiếng “bật”, chân ngắn và mất khả năng đứng sau một tư thế tưởng như nhẹ.
Cần cấp cứu ngay: mọi trường hợp nghi trật khớp háng sau chấn thương, vì đây là chấn thương cần nắn sớm và sàng lọc đa chấn thương.
Cần tái khám chuyên khoa: sau nắn để đánh giá CT, ổn định khớp, giới hạn chịu lực và biến chứng.
Cần khám sớm trong theo dõi: khi đau tăng, tê yếu, chân ngắn lại, khớp phát tiếng bật hoặc giảm dần khả năng đi lại.
Gọi 115 khi người bị nạn đau háng dữ dội, chân biến dạng hoặc không thể cử động; đặc biệt nếu tai nạn xe, ngã cao, mất ý thức, khó thở, đau cổ lưng, chảy máu, bàn chân lạnh tím, tê hoặc liệt. Không tự kéo chân, nắn khớp, cho người bệnh đứng thử hoặc di chuyển khỏi vị trí trừ khi có nguy hiểm tức thời. Giữ cơ thể ổn định, theo dõi hô hấp và làm theo hướng dẫn cấp cứu. Không cho ăn uống khi có khả năng cần gây mê và không tự lái xe đến bệnh viện trong chấn thương nặng.
Chẩn đoán Trật khớp háng
Chẩn đoán được thực hiện đồng thời với đánh giá chấn thương đe dọa tính mạng. Bác sĩ hỏi cơ chế, tư thế chi và tiền sử thay khớp, quan sát biến dạng, kiểm tra mạch, cảm giác và vận động bàn chân. X-quang chậu và khớp háng xác nhận hướng trật và phát hiện gãy. Sau nắn, chụp lại để bảo đảm chỏm nằm đồng tâm; CT thường được dùng ở khớp tự nhiên để tìm gãy ổ cối, chỏm đùi hoặc mảnh rời trong khớp. MRI có thể được cân nhắc muộn hơn khi cần đánh giá sụn, sụn viền, cơ hoặc dấu hiệu hoại tử. Không tự chẩn đoán dựa trên tư thế chân vì gãy cổ đùi hoặc ổ cối có thể giống trật.
Khám ưu tiên nguyên tắc đa chấn thương: đường thở, hô hấp, tuần hoàn, cột sống và chảy máu trước khi tập trung vào háng. Bác sĩ quan sát độ dài và xoay chân, sờ mốc xương mà không cố chỉnh, kiểm tra đau ở chậu, đùi và gối. Thần kinh tọa được đánh giá qua cảm giác mu và gan bàn chân, khả năng gấp–duỗi cổ chân và ngón; tuần hoàn qua mạch, màu sắc và nhiệt độ bàn chân. Khám này được lặp lại sau nắn. Kiểm tra ổn định mạnh không được tự thực hiện và có thể bị trì hoãn khi có gãy xương.
Không có xét nghiệm máu xác nhận trật khớp háng. Trong đa chấn thương, bác sĩ có thể chỉ định công thức máu, nhóm máu, đông máu, điện giải, chức năng thận, men cơ hoặc xét nghiệm khác để đánh giá mất máu, tổn thương cơ quan và chuẩn bị gây mê. Xét nghiệm thai được cân nhắc khi ảnh hưởng lựa chọn hình ảnh hoặc thuốc. Ở khớp nhân tạo đau kèm sốt, đỏ hoặc trật tái diễn, CRP, tốc độ lắng máu và chọc hút khớp có thể được dùng để tìm nhiễm trùng trước khi quyết định phẫu thuật. Kết quả phải được giải thích cùng hình ảnh và khám.
X-quang chậu thẳng và các tư thế khớp háng phù hợp xác định chỏm nằm ngoài ổ cối, hướng trật và gãy lớn. Việc tạo tư thế không được làm chậm nắn khi có tổn thương thần kinh–mạch hoặc làm tăng nguy cơ. Sau nắn, X-quang xác nhận tương quan khớp. CT không tiêm thường được thực hiện ở khớp tự nhiên để phát hiện gãy nhỏ, mảnh xương–sụn trong khớp và độ đồng tâm; CT cũng hỗ trợ lập kế hoạch mổ. MRI không phải phương tiện cấp cứu thường quy nhưng có thể đánh giá sụn viền, sụn khớp, cơ và hoại tử chỏm trong theo dõi. Khớp nhân tạo cần chuỗi phim và CT tùy nghi ngờ vị trí thành phần.
Chẩn đoán xác định khi hình ảnh cho thấy chỏm xương đùi nằm ngoài ổ cối. Hồ sơ cần mô tả bên tổn thương, hướng trật, khớp tự nhiên hay nhân tạo, thời điểm chấn thương–nắn, gãy kèm và tình trạng thần kinh–mạch trước, sau thủ thuật. Nắn thành công được đánh giá bằng phục hồi tương quan khớp đồng tâm trên hình ảnh và cải thiện tư thế, nhưng vẫn cần CT khi phù hợp để loại trừ mảnh kẹt. Không có tiêu chuẩn tại nhà hoặc chỉ dấu máu để tự xác nhận. Với khớp nhân tạo, bác sĩ còn đánh giá vị trí các thành phần và nguyên nhân mất vững.
Điều trị Trật khớp háng
Ưu tiên đầu tiên là hồi sức và xử trí các chấn thương đe dọa tính mạng, đồng thời bảo vệ chi và nắn khớp càng sớm càng an toàn. Trật đơn thuần thường được nắn kín dưới an thần sâu hoặc gây mê để cơ thư giãn. Sau nắn, bác sĩ xác nhận mạch–thần kinh, chụp lại và đánh giá CT. Chịu lực, nạng và phục hồi được quyết định theo ổn định khớp và gãy kèm. Phẫu thuật cần khi không nắn được, có mảnh xương–sụn mắc kẹt, gãy cần cố định, khớp không đồng tâm hoặc không vững, trật hở hay tổn thương mạch. Theo dõi dài hạn nhằm phát hiện hoại tử chỏm và thoái hóa.
Thuốc cấp cứu gồm giảm đau mạnh, an thần, giãn cơ hoặc gây mê để nắn an toàn; chỉ dùng tại cơ sở có theo dõi hô hấp và tuần hoàn. Sau nắn, thuốc giảm đau được lựa chọn theo mức đau, bệnh thận, dạ dày, tim mạch, chống đông và thai kỳ. Phòng huyết khối có thể được cân nhắc khi bất động, phẫu thuật hoặc nhiều yếu tố nguy cơ, nhưng không áp dụng giống nhau cho mọi người. Kháng sinh chỉ dùng khi trật hở, phẫu thuật hoặc có nhiễm trùng theo đánh giá. Không tự dùng opioid, thuốc ngủ, thuốc chống đông hoặc kháng sinh và không tự tăng liều để tập đi.
Nắn kín được thực hiện bằng một trong các kỹ thuật kéo–đòn bẩy có kiểm soát khi người bệnh đã được giảm đau và thư giãn cơ. Nhóm cấp cứu phải chuẩn bị xử trí đường thở và tránh lực quá mức, đặc biệt khi nghi gãy cổ đùi, ổ cối hoặc ở người lớn tuổi. Nếu nắn không thành công nhanh chóng, không nên lặp lại nhiều lần gây tổn thương thêm; cần hội chẩn phẫu thuật. Sau nắn, kiểm tra thần kinh–mạch và hình ảnh xác nhận là bắt buộc. Nguy cơ thủ thuật gồm gãy xương, tổn thương sụn, thần kinh, mạch, phản ứng an thần và khớp không đồng tâm do mảnh kẹt.
Mổ được chỉ định khi nắn kín thất bại, trật hở, gãy ổ cối hoặc chỏm đùi cần cố định, mảnh rời cản trở khớp đồng tâm, tổn thương mạch hoặc khớp vẫn không vững. Phẫu thuật có thể lấy mảnh trong khớp, cố định gãy, sửa sụn viền hoặc mở nắn. Với khớp háng nhân tạo tái trật, bác sĩ xem xét nguyên nhân như hướng thành phần, va chạm, yếu mô mềm hoặc nhiễm trùng và có thể thay đổi cấu phần. Rủi ro gồm nhiễm trùng, huyết khối, tổn thương thần kinh, cứng, hoại tử chỏm, thoái hóa và cần mổ lại. Quyết định phụ thuộc toàn bộ chấn thương, không chỉ phim trật.
Trước viện, ưu tiên bất động tương đối toàn thân và không kéo chỉnh chân. Sau nắn, nạng hoặc khung tập đi giúp tuân thủ mức chịu lực được chỉ định; gối kê, dụng cụ vệ sinh và điều chỉnh ghế có thể hỗ trợ sinh hoạt. Chườm lạnh bọc vải giúp giảm đau, nhưng tránh đặt trực tiếp lên da giảm cảm giác. Vật lý trị liệu bắt đầu theo ổn định khớp, tiến từ kiểm soát đau, vận động nhẹ, kích hoạt cơ mông–đùi đến tập dáng đi và thăng bằng. Phòng loét tì đè, táo bón, huyết khối và mất cơ đặc biệt quan trọng khi phải giảm vận động lâu hoặc có đa chấn thương.
Theo dõi đau háng, cảm giác và sức bàn chân, khả năng đứng–đi theo mức chịu lực, tầm vận động, tiếng bật và độ dài chân. Sau xuất viện, tái khám với X-quang hoặc MRI theo chỉ định để phát hiện khớp mất đồng tâm, gãy di lệch, hoại tử chỏm hoặc thoái hóa. Dấu hiệu huyết khối như sưng đau cẳng chân và khó thở cần xử trí khẩn. Sau mổ hoặc ở khớp nhân tạo, theo dõi vết thương, sốt, rỉ dịch và cảm giác khớp lỏng. Đau tăng dần sau giai đoạn cải thiện hoặc chân đột ngột xoay, ngắn lại cần đến viện ngay.
Nắn khớp là can thiệp cấp cứu, nhưng phục hồi chức năng thường kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng. Thời gian giảm chịu lực phụ thuộc trật đơn thuần hay có gãy, tổn thương sụn và độ ổn định sau nắn. Người có gãy cố định hoặc phẫu thuật cần chương trình dài hơn. Đau và dáng đi có thể cải thiện trước khi nguy cơ hoại tử chỏm được loại trừ, nên theo dõi hình ảnh có thể kéo dài nhiều tháng hoặc hơn. Khớp nhân tạo trật lần đầu có tiến trình khác khớp tự nhiên. Mốc trở lại lái xe, lao động hoặc thể thao phải dựa trên sức mạnh, phản xạ, tầm vận động và xác nhận của bác sĩ.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng sớm gồm tổn thương thần kinh tọa, mạch máu, gãy ổ cối hoặc chỏm đùi, mảnh xương–sụn trong khớp, trật không nắn được và tổn thương đa cơ quan. Hoại tử vô mạch chỏm xương đùi có thể xuất hiện muộn do gián đoạn cấp máu. Sụn khớp bị tổn thương làm tăng nguy cơ thoái hóa sau chấn thương, đau mạn và giảm vận động. Bất động, phẫu thuật và đa chấn thương làm tăng nguy cơ huyết khối, loét tì đè, viêm phổi và mất cơ. Khớp nhân tạo có thể trật lại hoặc nhiễm trùng; phẫu thuật có nguy cơ tổn thương thần kinh và cần chỉnh sửa thêm.
Nếu trật đơn thuần được nắn sớm, khớp đồng tâm và không có tổn thương thần kinh–mạch hoặc gãy lớn, nhiều người có thể phục hồi đi lại tốt. Tiên lượng xấu hơn khi nắn chậm, có gãy ổ cối–chỏm, mảnh kẹt, tổn thương sụn nặng, thần kinh tọa hoặc đa chấn thương. Thần kinh có thể hồi phục dần nhưng không phải lúc nào cũng hoàn toàn. Hoại tử chỏm và thoái hóa có thể xuất hiện dù triệu chứng ban đầu đã giảm, do đó cần theo dõi. Không thể dự đoán kết quả cá nhân chỉ từ việc nắn thành công tại cấp cứu.
Trật lại ít phổ biến ở khớp háng tự nhiên lành lặn hơn ở vai, nhưng có thể xảy ra khi ổ cối, sụn viền hoặc bao khớp bị tổn thương, khi có loạn sản hoặc khớp không ổn định. Khớp háng nhân tạo có nguy cơ tái trật cao hơn sau một lần mất vững, đặc biệt nếu nguyên nhân cơ học chưa được khắc phục. Giảm nguy cơ bằng tuân thủ giới hạn tư thế, phục hồi cơ dạng và thăng bằng, phòng té và sửa nguyên nhân phẫu thuật khi cần. Tiếng bật, đau đột ngột và chân ngắn xoay bất thường sau điều trị cần cấp cứu, không tự nắn.
Phòng trật do tai nạn tập trung vào thắt dây an toàn, điều chỉnh ghế xe, đội và dùng bảo hộ đúng, phòng ngã khi làm việc trên cao và tuân thủ luật giao thông. Vận động viên cần tăng sức mạnh hông–thân, kỹ thuật va chạm và tiếp đất, nhưng không có chương trình nào ngăn hoàn toàn chấn thương năng lượng cao. Sau thay khớp, tuân thủ hướng dẫn tư thế, sử dụng dụng cụ hỗ trợ, phòng té và điều trị yếu cơ giúp giảm mất vững. Sau trật, phòng biến chứng bằng nắn sớm, theo dõi hình ảnh, kiểm soát huyết khối và tăng tải có giám sát. Không có vaccine.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Trật khớp háng
Không có thực phẩm làm chỏm xương đùi trở lại ổ hoặc ngăn chắc chắn hoại tử. Trong hồi phục, ăn đủ protein, năng lượng, rau quả, chất xơ và nguồn canxi–vitamin D phù hợp giúp duy trì cơ, xương và lành vết mổ. Uống đủ nước và chất xơ hỗ trợ phòng táo bón khi giảm vận động hoặc dùng thuốc giảm đau. Người đa chấn thương, đái tháo đường, bệnh thận, dùng chống đông hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần chế độ cá thể hóa. Hạn chế rượu vì làm tăng té ngã, tương tác thuốc và cản trở phục hồi. Không dùng thực phẩm bổ sung thay cho theo dõi hoại tử chỏm.
Mức chịu lực phải theo chỉ định; không tự đứng thử ngay sau nắn. Dùng nạng hoặc khung đúng chiều cao, tránh xoay người trên chân tổn thương và giữ nhà cửa không trơn trượt. Các giới hạn gấp, khép hoặc xoay háng phụ thuộc hướng trật, khớp tự nhiên hay nhân tạo và đường mổ, nên không áp dụng mẹo chung. Bài tập tiến từ co cơ, vận động có kiểm soát đến sức mạnh, thăng bằng và dáng đi. Lái xe, leo cầu thang, quan hệ tình dục, lao động nặng và thể thao chỉ trở lại khi đủ kiểm soát và được hướng dẫn. Ngồi lâu cần xen kẽ đổi tư thế an toàn để giảm huyết khối.
Ghi lại mức đau, khả năng đi với dụng cụ, sưng chân, cảm giác tê và sức nâng bàn chân, tiếng bật và sự thay đổi độ dài hoặc hướng xoay chân. Kiểm tra da ở vùng tì đè, vết mổ và bàn chân, đặc biệt khi cảm giác giảm. Theo dõi sốt, khó thở, đau ngực, sưng một bên cẳng chân và táo bón do giảm vận động. Theo dõi tại nhà không phát hiện sớm mọi trường hợp hoại tử chỏm, vì vậy phải tái khám và chụp theo lịch ngay cả khi đã bớt đau. Đột ngột không đứng được hoặc chân biến dạng lại là cấp cứu.
- Không tự kéo, xoay hoặc nhờ người khác nắn chân bị biến dạng.
- Không cho người nghi đa chấn thương đứng dậy, ngồi dậy hoặc di chuyển nếu chưa bảo đảm cột sống và chậu an toàn.
- Không tự chịu lực, bỏ nạng hoặc vượt giới hạn tư thế chỉ vì đau đã giảm.
- Không xoa bóp mạnh vùng háng hoặc chườm nóng trên chấn thương cấp đang sưng, bầm.
- Không tự dùng thuốc chống đông, opioid, thuốc ngủ hoặc phối hợp nhiều thuốc giảm đau.
- Không bỏ lịch theo dõi hình ảnh vì hoại tử chỏm và thoái hóa có thể xuất hiện muộn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trật khớp háng chấn thương ở trẻ có thể xảy ra với lực thấp hơn người lớn và đôi khi không kèm gãy rõ. Tuy vậy, vẫn cần nắn khẩn để bảo vệ sụn và nguồn máu chỏm. Bác sĩ phân biệt với loạn sản phát triển khớp háng, bệnh Perthes, trượt chỏm và gãy sụn tăng trưởng. Trẻ nhỏ khó mô tả tê, nên theo dõi vận động cổ chân, màu sắc và nhiệt độ bàn chân. Sau nắn, MRI hoặc theo dõi dài hạn có thể được cân nhắc tùy tuổi và tổn thương. Cha mẹ không kéo chân hoặc cho trẻ đi thử.
Ở người cao tuổi, lực gây trật khớp tự nhiên thường đồng thời gây gãy cổ đùi hoặc ổ cối, trong khi khớp nhân tạo có thể trật với lực nhẹ hơn. Loãng xương, bệnh tim phổi, suy giảm nhận thức và đa thuốc làm tăng rủi ro gây mê, té ngã và phục hồi kéo dài. Cần phòng mê sảng, loét tì đè, huyết khối và mất cơ ngay từ đầu. Dụng cụ đi lại và môi trường nhà phải được đánh giá trước xuất viện. Đau háng mới hoặc chân ngắn sau thay khớp cần cấp cứu, không nên quy cho “đau tuổi già”.
Trật khớp háng trong thai kỳ là cấp cứu đa chấn thương. Ưu tiên ổn định mẹ vì tuần hoàn và hô hấp của mẹ quyết định an toàn thai; đồng thời sản khoa đánh giá thai theo tuổi thai và cơ chế tai nạn. X-quang hoặc CT cần thiết không nên bị trì hoãn khi lợi ích vượt nguy cơ, với tối ưu liều và che chắn phù hợp. Nắn cần chọn tư thế, thuốc và phương pháp gây mê thích hợp, đặc biệt ở thai kỳ muộn. Không tự dùng thuốc giảm đau hoặc từ chối vận chuyển vì lo bức xạ. Đau bụng, ra máu âm đạo hoặc giảm cử động thai phải được báo ngay.
Nắn và điều trị trật khớp háng không nên trì hoãn vì đang cho con bú. Thuốc gây mê, an thần, giảm đau và chống đông được lựa chọn theo lợi ích–nguy cơ; thời điểm bú lại phụ thuộc hoạt chất và tình trạng mẹ–trẻ, nên cần hướng dẫn cụ thể của bác sĩ hoặc dược sĩ. Không mặc định phải ngừng cho bú dài ngày. Giảm khả năng đi lại làm việc bế và chăm trẻ không an toàn, do đó cần người hỗ trợ và bố trí khu vực chăm sóc ở độ cao phù hợp. Tránh bế trẻ khi đang dùng nạng nếu chưa được huấn luyện.
Suy giảm miễn dịch không phải nguyên nhân trực tiếp của trật do chấn thương, nhưng làm tăng nguy cơ nhiễm trùng sau trật hở, phẫu thuật hoặc ở khớp nhân tạo. Nhiễm trùng quanh khớp nhân tạo có thể góp phần gây mất vững và trật tái diễn. Sốt, vết mổ đỏ, dịch bất thường hoặc đau tăng cần đánh giá sớm. Thuốc ức chế miễn dịch không được tự dừng; kế hoạch quanh mổ phải phối hợp với chuyên khoa điều trị bệnh nền. Lành vết thương và tăng tải có thể chậm hơn, cần theo dõi sát.
Loãng xương, bệnh thần kinh–cơ, đái tháo đường, béo phì, rối loạn đông máu, bệnh tim phổi và sa sút trí tuệ ảnh hưởng cơ chế chấn thương, gây mê và phục hồi. Người dùng chống đông có nguy cơ chảy máu nhưng không được tự ngừng thuốc. Bệnh thần kinh hoặc yếu cơ dạng làm khớp nhân tạo dễ mất vững; nhận thức kém làm khó tuân thủ giới hạn tư thế. Bệnh mạch máu và hút thuốc có thể ảnh hưởng lành mô. Kế hoạch điều trị cần xem toàn trạng, khả năng dùng nạng, hỗ trợ gia đình và nguy cơ té ngã.
Sau mở nắn, cố định gãy hoặc chỉnh sửa khớp nhân tạo, người bệnh cần tuân thủ mức chịu lực và giới hạn tư thế riêng. Theo dõi vết mổ, sốt, rỉ dịch, sưng cẳng chân, khó thở, tê yếu bàn chân và đau tăng. Vật lý trị liệu tập chuyển giường–ghế, dùng nạng, cơ mông–đùi và dáng đi trước khi tăng hoạt động. Không tự tháo băng, ngâm vết mổ, lái xe hoặc ngồi ghế thấp khi chưa được cho phép. Trật lại sau phẫu thuật biểu hiện bằng đau đột ngột, tiếng bật và chân biến dạng, cần gọi cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp về Trật khớp háng
Có thể nguy hiểm vì lực gây trật thường đủ mạnh để làm gãy ổ cối, chỏm đùi hoặc gây chấn thương đầu, ngực, bụng và cột sống. Chỏm xương đùi mất vị trí có thể làm căng mạch nuôi xương và thần kinh tọa, dẫn đến hoại tử chỏm, tê yếu bàn chân hoặc đau mạn. Nguy cơ giảm khi người bệnh được vận chuyển đúng cách, đánh giá đa chấn thương và nắn sớm, nhưng không biến mất hoàn toàn. Sau nắn vẫn cần CT và theo dõi dài hạn. Nếu chân biến dạng, không đứng được hoặc bàn chân tê lạnh, hãy gọi 115 và không tự nắn.
Nhiều trật khớp háng đơn thuần có thể nắn kín dưới an thần hoặc gây mê mà không cần mổ. Phẫu thuật được cân nhắc khi nắn không thành công, có gãy ổ cối hoặc chỏm đùi cần cố định, mảnh xương–sụn kẹt trong khớp, trật hở, tổn thương mạch hoặc khớp không đồng tâm và không vững sau nắn. Với khớp nhân tạo tái trật, bác sĩ phải tìm nguyên nhân cơ học hoặc nhiễm trùng trước khi quyết định chỉnh sửa. CT và toàn trạng người bệnh là cơ sở quan trọng cho lựa chọn, không chỉ mức đau.
Thời điểm chịu lực phụ thuộc trật đơn thuần hay có gãy, tổn thương sụn, độ ổn định sau nắn và có phẫu thuật hay không. Một số người được phép chạm chân hoặc chịu lực có bảo vệ sớm bằng nạng, trong khi người có gãy phải hạn chế lâu hơn. Bác sĩ và kỹ thuật viên phục hồi đánh giá đau, hình ảnh, sức cơ và dáng đi để tăng tải. Tự bỏ nạng vì thấy bớt đau có thể gây té hoặc làm tổn thương nặng hơn. Mục tiêu là đi đúng và an toàn, không phải đạt một mốc ngày giống nhau cho mọi người.
Trật lại có thể xảy ra nhưng khớp háng tự nhiên thường vững hơn khớp vai. Nguy cơ tăng nếu có tổn thương ổ cối, sụn viền, bao khớp, loạn sản hoặc khớp không đồng tâm. Ở người đã thay khớp háng, tái trật thường đáng chú ý hơn và có thể liên quan tư thế, yếu cơ, va chạm giữa các thành phần, sai vị trí hoặc nhiễm trùng. Tuân thủ giới hạn, phục hồi cơ hông và phòng té giúp giảm nguy cơ. Khi đau đột ngột, chân ngắn và xoay bất thường, cần cấp cứu chứ không tự nắn.
Nắn thành công chỉ khôi phục vị trí khớp tại thời điểm đó. Mạch máu nuôi chỏm có thể đã bị tổn thương và hoại tử vô mạch đôi khi xuất hiện sau nhiều tháng. Sụn khớp, sụn viền và xương bị va đập cũng có thể dẫn đến thoái hóa, đau hoặc hạn chế vận động về sau. Vì vậy bác sĩ hẹn khám, X-quang hoặc MRI tùy diễn tiến, ngay cả khi người bệnh đã đi lại tốt. Bỏ theo dõi có thể làm chậm phát hiện biến chứng. Đau tăng trở lại, khập khiễng hoặc giảm tầm vận động nên được đánh giá sớm.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

