Gãy xương đòn là tình trạng xương nằm ngang phía trước vai bị nứt hoặc gãy, thường sau khi ngã đập trực tiếp vào vai, tai nạn giao thông hoặc chấn thương thể thao. Người bệnh thường đau rõ tại vùng xương quai xanh, sưng bầm, khó nâng cánh tay và đôi khi thấy vai xệ hoặc đầu xương gồ dưới da. Phần lớn trường hợp gãy giữa thân xương ít di lệch có thể liền khi được bất động phù hợp và tập phục hồi đúng thời điểm, nhưng gãy hở, da bị căng trắng, tổn thương thần kinh mạch máu hoặc các mảnh gãy lệch nhiều cần được đánh giá khẩn. Chụp X-quang giúp xác định vị trí và mức độ gãy; CT có thể cần khi tổn thương gần khớp hoặc hình ảnh phức tạp. Điều trị sớm giúp giảm đau, bảo vệ mô mềm và hạn chế khớp vai cứng hoặc xương liền sai.
Gãy xương đòn là bệnh gì?
Gãy xương đòn là sự gián đoạn cấu trúc của xương đòn, chiếc xương hình chữ S tạo thành phần trước của đai vai và truyền lực từ cánh tay về thân mình. Vị trí hay gặp nhất là đoạn giữa thân xương; ngoài ra có thể gãy đầu ngoài gần khớp cùng–đòn hoặc đầu trong gần xương ức. Tình trạng này khác trật khớp cùng–đòn, trong đó dây chằng quanh khớp bị tổn thương nhưng xương không nhất thiết gãy. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc độ di lệch, ngắn xương, số mảnh, tình trạng da và các cấu trúc thần kinh mạch máu phía dưới. Vì xương nằm nông ngay dưới da, biến dạng thường dễ nhận thấy, nhưng vẫn cần hình ảnh học để xác định đầy đủ kiểu gãy và tổn thương phối hợp.
| Tên bệnh | Gãy xương đòn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Clavicle fracture |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Gãy xương quai xanh; gãy xương đòn vai; broken collarbone |
| Mã ICD-10 | S42.0 – Gãy xương đòn; đây là mã nhóm, cần mã chi tiết hơn theo vị trí, bên tổn thương và gãy kín hoặc hở khi lập hồ sơ. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Chấn thương chỉnh hình; cơ xương khớp; chấn thương vùng vai và đai vai. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Xương đòn nối xương ức với xương bả vai; tổn thương có thể ảnh hưởng vận động vai, da phủ phía trên và hiếm khi liên quan đám rối thần kinh cánh tay, mạch dưới đòn hoặc đỉnh phổi. |
| Tính chất bệnh | Tổn thương cấp tính, không lây, thường do chấn thương; có thể là gãy kín hoặc gãy hở, không di lệch hoặc di lệch, đơn giản hoặc nhiều mảnh. |
| Mức độ phổ biến | Khá thường gặp trong chấn thương vai; AAOS mô tả gãy xương đòn chiếm khoảng 5% các trường hợp gãy xương ở người lớn. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Gãy xương đòn
Lực nén hoặc uốn tác động vào vai làm vỏ xương mất khả năng chịu tải và tạo đường gãy. Trọng lượng cánh tay kéo đoạn ngoài xuống dưới, còn cơ ức–đòn–chũm có thể kéo đoạn trong lên trên, làm hai đầu xương chồng hoặc lệch. Máu tụ và phản ứng viêm hình thành quanh ổ gãy, tiếp theo là mô sẹo mềm, can xương và tái cấu trúc. Nếu ổ gãy thiếu ổn định, tưới máu kém hoặc chịu ảnh hưởng của nicotine, quá trình tạo can có thể chậm.
Gãy xương đòn được phân theo vị trí thành đầu trong, thân xương và đầu ngoài; mỗi nhóm có quan hệ khác nhau với khớp và dây chằng. Thực hành còn mô tả gãy kín hay hở, không di lệch hay di lệch, có ngắn xương, nhiều mảnh và đe dọa da hay không. Với gãy đầu ngoài, độ ổn định của dây chằng quạ–đòn có ý nghĩa vì một số kiểu dễ di lệch và không liền hơn. Hệ AO/OTA có thể được dùng trong hồ sơ chuyên khoa, nhưng quyết định điều trị vẫn phải kết hợp tuổi, nhu cầu hoạt động, chất lượng xương và tình trạng mô mềm.
Gãy xương đòn gặp ở mọi lứa tuổi, thường thấy ở trẻ em, thanh thiếu niên chơi thể thao và người lớn chịu chấn thương năng lượng cao. Ở người cao tuổi, một cú ngã thấp có thể gây gãy khi mật độ xương giảm. Đoạn giữa chiếm đa số trường hợp. Dữ liệu dịch tễ riêng cho Việt Nam chưa được chuẩn hóa rộng rãi trong các nguồn quốc gia công khai.
Không có đường lây hoặc tác nhân xâm nhập. Tổn thương hình thành khi lực cơ học vượt quá sức bền của xương; ở người loãng xương, lực nhỏ hơn cũng có thể gây gãy.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Gãy xương đòn
- Chấn thương trực tiếp: ngã đập vai xuống nền, va chạm trong thể thao hoặc xe đạp.
- Truyền lực gián tiếp: ngã chống tay khiến lực truyền lên đai vai.
- Tai nạn năng lượng cao: va chạm xe cơ giới, ngã cao hoặc đa chấn thương.
- Sản khoa: một số trẻ sơ sinh có thể gãy trong quá trình sinh.
Không thay đổi được: tuổi nhỏ hoạt động mạnh, tuổi cao, cấu trúc xương đòn nằm nông và tiền sử giảm mật độ xương. Có thể thay đổi: thể thao va chạm thiếu bảo hộ, nguy cơ té ngã, hút thuốc, dinh dưỡng kém và dùng rượu làm tăng nguy cơ tai nạn. Hút thuốc không nhất thiết gây gãy ban đầu nhưng có thể làm tăng nguy cơ chậm liền.
Trẻ em và thanh thiếu niên chơi thể thao, người đi xe đạp hoặc xe máy, lao động có nguy cơ ngã, người cao tuổi dễ té ngã, người loãng xương và người từng chấn thương đai vai có nguy cơ cao hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Gãy xương đòn
Triệu chứng thường xuất hiện ngay sau chấn thương với đau tăng khi cử động vai hoặc hít sâu. Cánh tay bên tổn thương thường được giữ sát thân, vai có thể xệ và bầm tím lan xuống ngực hoặc cánh tay. Gãy ít di lệch đôi khi chỉ gây đau và sưng, trong khi gãy lệch rõ tạo bậc thang hoặc đầu xương gồ dưới da.
- Đau vùng xương quai xanh: tăng khi nâng tay, xoay vai hoặc nằm đè bên tổn thương.
- Sưng và bầm: có thể lan xuống thành ngực hoặc cánh tay do trọng lực.
- Hạn chế vận động vai: người bệnh thường dùng tay lành đỡ cánh tay đau.
- Biến dạng hoặc tiếng lạo xạo: xuất hiện khi hai đầu gãy lệch, nhưng không nên cố kiểm tra.
- Ấn đau khu trú: đau rõ dọc xương đòn, thường nhất ở đoạn giữa.
- Tê, yếu hoặc cảm giác kim châm ở cánh tay khi đám rối thần kinh bị kích thích.
- Bàn tay lạnh, nhợt hoặc mạch yếu khi mạch máu dưới đòn bị ảnh hưởng.
- Khó thở hoặc đau ngực sau chấn thương mạnh, gợi ý tổn thương lồng ngực phối hợp.
- Nuốt vướng hoặc đau vùng nền cổ trong một số gãy đầu trong hiếm gặp.
Nên đặt lịch khám: đau và sưng vùng xương đòn sau ngã dù vẫn cử động được tay. Cần khám trong ngày: vai biến dạng, đau nhiều, không thể nâng tay, có cảm giác tê hoặc chấn thương do tai nạn tốc độ cao. Cần tái khám sớm: đau không giảm, da đỏ nóng, sốt, đầu xương gồ tăng, đai treo gây tê tay hoặc vận động không cải thiện theo kế hoạch.
- Vết thương hở, thấy xương hoặc chảy máu khó cầm.
- Da trên đầu gãy căng trắng, tím sẫm hoặc có nguy cơ bị xuyên thủng.
- Bàn tay lạnh, nhợt, tím, mất mạch, tê lan nhanh hoặc yếu liệt ngón tay.
- Khó thở, đau ngực, ho ra máu, choáng hoặc chấn thương nhiều vùng.
Chẩn đoán Gãy xương đòn
Chẩn đoán dựa trên cơ chế chấn thương, vị trí đau, biến dạng, khám thần kinh mạch máu và X-quang. Bác sĩ cũng đánh giá da, khớp cùng–đòn, khớp ức–đòn, bả vai, xương sườn và cột sống cổ khi cơ chế mạnh. CT chỉ cần trong một số gãy đầu trong, đầu ngoài, gãy nhiều mảnh hoặc trước can thiệp.
Bác sĩ hỏi thời điểm, hướng ngã, mức năng lượng, tay thuận, nghề nghiệp, bệnh nền và hút thuốc. Khám gồm quan sát độ xệ vai, sưng bầm, vết thương, tình trạng căng da; sờ nhẹ xác định điểm đau; kiểm tra mạch, nhiệt độ da, cảm giác và vận động bàn tay. Không nên cố tạo tiếng lạo xạo.
Gãy xương đòn đơn thuần thường không cần xét nghiệm máu để xác định chẩn đoán. Công thức máu, đông máu, chức năng thận hoặc đường huyết có thể được chỉ định trước phẫu thuật, khi có mất máu, nhiễm trùng hoặc bệnh nền. Gãy sau chấn thương rất nhẹ ở người lớn tuổi có thể dẫn tới đánh giá loãng xương.
X-quang vùng xương đòn và vai ở ít nhất hai hướng giúp xác định vị trí, độ di lệch, ngắn xương và mảnh rời. Một số tư thế chếch hỗ trợ thấy rõ thân xương hoặc đầu ngoài. CT cho hình ảnh chi tiết hơn khi gãy gần khớp ức–đòn, khớp cùng–đòn, có nhiều mảnh hoặc cần lập kế hoạch phẫu thuật.
Không có bộ điểm số duy nhất để người dân tự chẩn đoán. Chẩn đoán xác định khi hình ảnh học cho thấy đường gãy hoặc gián đoạn vỏ xương phù hợp với triệu chứng và khám. Hồ sơ cần mô tả bên tổn thương, đoạn xương, gãy kín hay hở, mức di lệch, ngắn xương, nhiều mảnh và tình trạng thần kinh mạch máu.
Điều trị Gãy xương đòn
Mục tiêu là giảm đau, bảo vệ da và cấu trúc dưới xương, duy trì chiều dài đai vai, tạo môi trường liền xương và phục hồi vận động. Gãy kín, ít di lệch thường dùng đai treo tay và theo dõi. Gãy hở, tổn thương thần kinh mạch máu, đe dọa da hoặc mất ổn định đáng kể cần hội chẩn chấn thương chỉnh hình sớm.
Thuốc giảm đau có thể gồm paracetamol và, trong một số trường hợp, thuốc chống viêm không steroid hoặc opioid ngắn hạn dưới giám sát y tế. Lựa chọn phải cân nhắc tuổi, bệnh thận, gan, dạ dày, nguy cơ chảy máu và thai kỳ. Kháng sinh không dùng thường quy cho gãy kín; gãy hở cần kháng sinh sớm và đánh giá tiêm phòng uốn ván.
Bất động bằng đai treo tay là can thiệp thường dùng ban đầu. Nắn kín hiếm khi duy trì được vị trí ở thân xương đòn và không nên tự thực hiện. Với vết thương hở, bác sĩ có thể làm sạch, cắt lọc mô tổn thương và ổn định xương. Các thủ thuật giảm đau chỉ thực hiện tại cơ sở có nhân viên được đào tạo.
Phẫu thuật kết hợp xương bằng nẹp vít hoặc dụng cụ nội tủy có thể được cân nhắc cho gãy hở, tổn thương mạch thần kinh, da bị đe dọa, gãy lệch nhiều, một số gãy đầu ngoài không ổn định hoặc không liền có triệu chứng. Rủi ro gồm nhiễm trùng, tê quanh sẹo, kích ứng dụng cụ và phải mổ lại.
Đeo đai đúng cách, kê cẳng tay thoải mái và chườm lạnh bọc khăn trong giai đoạn sưng có thể giảm khó chịu. Cần cử động nhẹ khuỷu, cổ tay và ngón tay theo chỉ dẫn để hạn chế cứng. Tập vai được tăng dần theo độ ổn định của ổ gãy; không tự kéo giãn mạnh hoặc xoa bóp trực tiếp lên đầu xương gồ.
Tái khám đánh giá đau, da, cảm giác bàn tay, tầm vận động và khả năng sử dụng chi. X-quang lặp lại được chỉ định tùy kiểu gãy và nguy cơ di lệch. Cần liên hệ bác sĩ nếu đau tăng, sốt, chảy dịch vết mổ, tê yếu mới xuất hiện, đầu xương gồ hơn hoặc dụng cụ bất động gây siết.
Nhiều gãy xương đòn tạo can rõ trong khoảng 6–12 tuần, nhưng liền chắc và trở lại lao động hoặc thể thao có thể kéo dài vài tháng. Trẻ em thường liền nhanh hơn người lớn; hút thuốc, đái tháo đường, gãy nhiều mảnh và trở lại mang vác quá sớm có thể kéo dài hồi phục.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm chậm liền, không liền, liền lệch gây gồ hoặc ngắn đai vai, đau kéo dài và cứng vai. Hiếm hơn có tổn thương đám rối thần kinh, mạch dưới đòn hoặc phổi. Sau phẫu thuật có thể gặp nhiễm trùng, tê vùng sẹo, kích ứng nẹp vít, gãy lại sau tháo dụng cụ hoặc thất bại cố định.
Đa số gãy kín ít di lệch hồi phục tốt khi được bất động và tập đúng giai đoạn. Mức chức năng cuối cùng phụ thuộc vị trí gãy, độ lệch, tuổi, tay thuận, chất lượng xương, hút thuốc và tổn thương phối hợp. Một số người còn gồ xương hoặc khó chịu khi đeo ba lô dù xương đã liền.
Gãy xương đòn không tái phát theo đợt, nhưng có thể gãy lại nếu chịu va chạm trước khi liền chắc hoặc sau tháo dụng cụ khi xương chưa tái cấu trúc đầy đủ. Giảm nguy cơ bằng cách tuân thủ hạn chế tải, phục hồi sức mạnh vai và xử lý nguy cơ té ngã hoặc loãng xương.
Phòng ngừa gồm dùng bảo hộ khi đi xe hoặc chơi thể thao, tuân thủ an toàn giao thông, cải thiện kỹ thuật ngã và giảm nguy cơ té trong nhà. Người lớn tuổi nên được đánh giá thị lực, thăng bằng, thuốc gây chóng mặt và sức khỏe xương. Sau gãy, tránh môn va chạm cho đến khi được xác nhận liền xương.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Gãy xương đòn
Giai đoạn đầu ưu tiên bảo vệ ổ gãy, đi lại an toàn và duy trì cử động ngón, cổ tay, khuỷu. Bài tập con lắc hoặc nâng tay hỗ trợ chỉ bắt đầu khi được cho phép. Tránh nâng vật, chống tay, lái xe và ngủ đè bên đau cho đến khi kiểm soát tốt cánh tay.
Theo dõi mức đau, sưng, màu sắc và nhiệt độ bàn tay, cảm giác đầu ngón, độ chật của đai và tình trạng da trên điểm gồ. Ghi lại thuốc đã dùng và khả năng vận động ngón tay. Theo dõi tại nhà không đánh giá được độ liền hoặc di lệch, vì vậy vẫn cần tái khám.
- Không tự nắn, kéo vai hoặc ấn đầu xương gồ trở lại vị trí.
- Không quấn băng quá chặt gây tê, tím hoặc lạnh bàn tay.
- Không nâng tạ, chống đẩy hay chơi môn va chạm trước khi được cho phép.
- Không đắp lá, cao nóng hoặc xoa bóp lên vết thương và vùng da căng.
- Không tự tăng, giảm hoặc phối hợp thuốc giảm đau khi có bệnh nền.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, gãy giữa xương đòn rất thường gặp và khả năng tái cấu trúc tốt; nhiều trường hợp chỉ cần đai treo để giảm đau. Phẫu thuật hiếm hơn người lớn, nhưng cần đánh giá khẩn khi gãy hở, da bị đe dọa, tổn thương thần kinh mạch máu hoặc chấn thương nhiều vùng.
Người cao tuổi có thể gãy sau ngã thấp và đồng thời bị chấn thương đầu, xương sườn hoặc cột sống. Đa bệnh lý, thuốc chống đông và da mỏng làm tăng nguy cơ biến chứng. Điều trị cần cân bằng liền xương với nguy cơ cứng vai, té ngã và tác dụng phụ thuốc.
Gãy xương đòn trong thai kỳ cần đánh giá chấn thương cho cả mẹ và thai nếu cơ chế mạnh. X-quang vùng vai có thể được thực hiện khi cần với kỹ thuật tối ưu hóa liều. Thuốc giảm đau, phẫu thuật và gây mê phải được phối hợp giữa chấn thương chỉnh hình, sản khoa và gây mê.
Đa số biện pháp bất động và phục hồi không ảnh hưởng việc cho bú, nhưng tư thế bế trẻ cần điều chỉnh để tránh tải lên vai đau. Lựa chọn thuốc giảm đau và kháng sinh phải xét lợi ích–nguy cơ; không mặc định phải ngừng cho bú.
Suy giảm miễn dịch không làm gãy xương đòn lây nhiễm, nhưng có thể tăng nguy cơ nhiễm trùng vết thương hoặc sau phẫu thuật và làm biểu hiện sốt kém rõ. Ngưỡng đi khám cần thấp hơn khi có đỏ, chảy dịch, đau tăng hoặc mệt bất thường.
Đái tháo đường, bệnh mạch máu, loãng xương, bệnh thận, bệnh gan và rối loạn đông máu có thể ảnh hưởng liền xương hoặc lựa chọn thuốc. Thuốc chống đông cần kế hoạch quanh phẫu thuật và không được tự ngừng. Hút thuốc là yếu tố có thể thay đổi quan trọng.
Sau kết hợp xương, cần giữ vết mổ sạch khô theo hướng dẫn, theo dõi đỏ nóng, chảy dịch, sốt, tê yếu và cảm giác cọ xát của dụng cụ. Vận động vai được tăng theo độ vững của cố định và phim kiểm tra. Tháo nẹp không bắt buộc nếu không có triệu chứng.
Câu hỏi thường gặp về Gãy xương đòn
Phần lớn gãy xương đòn kín, ít di lệch không đe dọa tính mạng và có thể hồi phục tốt. Mức nguy hiểm tăng khi đầu xương làm căng da, vết thương hở, tay lạnh hoặc tê yếu, khó thở hay chấn thương do tai nạn mạnh. Xương đòn nằm gần mạch dưới đòn, đám rối thần kinh và đỉnh phổi nên các dấu hiệu thần kinh, tuần hoàn hoặc hô hấp cần được đánh giá ngay. Ngay cả khi không có cấp cứu, chụp X-quang và khám chỉnh hình giúp nhận diện kiểu gãy dễ không liền hoặc cần theo dõi sát.
Không. Nhiều gãy giữa thân xương không di lệch nhiều có thể điều trị bằng đai treo tay, giảm đau và phục hồi vận động theo giai đoạn. Phẫu thuật thường được cân nhắc khi gãy hở, da bị đe dọa, có tổn thương thần kinh mạch máu, các mảnh lệch hoặc ngắn rõ, một số gãy đầu ngoài không ổn định, hoặc ổ gãy không liền gây triệu chứng. Lợi ích và rủi ro phụ thuộc tuổi, nhu cầu vận động, chất lượng xương và kiểu gãy; quyết định cần trao đổi với bác sĩ chấn thương chỉnh hình.
Vận động ngón, cổ tay và khuỷu thường được duy trì sớm, còn vận động vai tăng dần khi đau và độ ổn định cho phép. Xương có thể tạo can trong 6–12 tuần, nhưng khả năng nâng nặng hoặc chơi môn va chạm thường cần lâu hơn và phải dựa vào khám, chức năng vai cùng hình ảnh liền xương. Trở lại quá sớm có thể làm mảnh gãy dịch chuyển hoặc dụng cụ cố định hỏng. Kế hoạch của trẻ em, người lớn làm văn phòng và vận động viên vì vậy không giống nhau.
Cục gồ thường là do đầu xương lệch hoặc can xương mới hình thành. Ở trẻ em, quá trình tái cấu trúc có thể làm gồ giảm rõ theo thời gian; ở người lớn, một phần biến dạng có thể tồn tại dù xương đã liền và vai hoạt động tốt. Cần tái khám nếu điểm gồ tăng nhanh, da đổi màu, đau tăng, tê tay hoặc vết mổ chảy dịch. Không nên tự ấn hoặc xoa bóp mạnh để “làm tan” cục gồ vì có thể làm tổn thương da và ổ gãy.
Khẩu phần đủ protein, rau quả, thực phẩm giàu canxi và vitamin D hỗ trợ nhu cầu tạo xương chung. Tuy nhiên, canxi hoặc vitamin D không thay thế việc bất động, theo dõi và phục hồi đúng cách, và liều bổ sung không giống nhau cho mọi người. Người có bệnh thận, sỏi thận, rối loạn canxi hoặc đang mang thai cần hỏi nhân viên y tế trước khi dùng. Ngừng hút thuốc, hạn chế rượu và ăn đủ năng lượng thường có ý nghĩa thực tế hơn việc dùng một sản phẩm được quảng cáo là liền xương nhanh.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

