Gãy đầu trên xương cánh tay là gãy phần xương cánh tay sát khớp vai, bao gồm chỏm, các củ xương và vùng cổ xương. Tổn thương thường xảy ra khi người lớn tuổi ngã chống tay hoặc đập vai, trong khi người trẻ có thể bị sau tai nạn giao thông hay thể thao năng lượng cao. Người bệnh thường đau vai dữ dội, sưng bầm lan xuống cánh tay, khó hoặc không thể nâng tay; một số trường hợp kèm trật khớp, tổn thương thần kinh nách hoặc thiếu máu chi. X-quang ở nhiều tư thế giúp nhận diện số phần gãy và độ di lệch, còn CT hỗ trợ đánh giá gãy phức tạp. Nhiều gãy ít di lệch có thể điều trị không phẫu thuật bằng đai treo và phục hồi có kiểm soát. Phẫu thuật chỉ được lựa chọn sau khi cân nhắc kiểu gãy, tuổi sinh học, chất lượng xương, chức năng vai trước chấn thương và nguy cơ biến chứng.
Gãy đầu trên xương cánh tay là bệnh gì?
Gãy đầu trên xương cánh tay là tổn thương ở đoạn xương tham gia trực tiếp vào khớp vai, từ chỏm xương đến vùng cổ phẫu thuật. Khu vực này có các mảnh giải phẫu quan trọng gồm chỏm, củ lớn, củ bé và thân xương; mỗi mảnh gắn với gân chóp xoay hoặc nguồn cấp máu nên hướng di lệch ảnh hưởng chức năng và nguy cơ hoại tử chỏm. Bệnh không đồng nghĩa với trật khớp vai: trật khớp là chỏm rời khỏi ổ chảo, còn gãy là gián đoạn xương, nhưng hai tình trạng có thể đi cùng nhau. Gãy ít di lệch thường giữ được liên hệ giữa các phần và có thể liền bằng điều trị bảo tồn. Gãy nhiều mảnh, gãy–trật hoặc gãy chẻ chỏm phức tạp hơn, đòi hỏi bác sĩ đánh giá khả năng bảo tồn chỏm, cố định xương hay thay khớp.
| Tên bệnh | Gãy đầu trên xương cánh tay |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Proximal humerus fracture |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Gãy đầu gần xương cánh tay; gãy cổ phẫu thuật xương cánh tay; gãy vai |
| Mã ICD-10 | S42.2 – Gãy đầu trên xương cánh tay; là mã nhóm, cần bổ sung vị trí cụ thể, bên tổn thương và đặc điểm gãy khi mã hóa hồ sơ. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Chấn thương chỉnh hình; cơ xương khớp; chấn thương khớp vai và đầu gần xương cánh tay. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Đầu trên xương cánh tay tạo phần chỏm của khớp vai; tổn thương có thể liên quan củ lớn, củ bé, cổ giải phẫu, cổ phẫu thuật, bao khớp, gân chóp xoay, thần kinh nách và mạch quanh vai. |
| Tính chất bệnh | Tổn thương cấp tính, không lây, thường do ngã hoặc tai nạn; có thể là gãy kín hay hở, cài nhau hay di lệch, kèm trật khớp hoặc tổn thương nhiều mảnh. |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp ở người lớn tuổi, đặc biệt phụ nữ có giảm mật độ xương; ở người trẻ thường liên quan chấn thương năng lượng cao. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Gãy đầu trên xương cánh tay
Lực truyền từ bàn tay hoặc tác động trực tiếp lên vai gây nén, uốn hoặc xoắn tại vùng xương xốp đầu trên cánh tay. Ở người loãng xương, bè xương mỏng nên cú ngã thấp có thể làm cổ phẫu thuật và các củ gãy thành nhiều phần. Cơ chóp xoay kéo các củ theo các hướng khác nhau, còn thân xương bị cơ ngực lớn kéo vào trong. Tổn thương mạch quanh cổ giải phẫu có thể làm giảm tưới máu chỏm; bất động kéo dài dễ gây dính bao khớp và teo cơ.
Phân loại Neer mô tả gãy dựa trên số phần di lệch đáng kể: một phần, hai phần, ba phần hoặc bốn phần, đồng thời nhận diện gãy chẻ chỏm và gãy–trật. Hệ AO/OTA phân nhóm theo vị trí ngoài khớp, một phần khớp hoặc toàn bộ mặt khớp và mức độ phức tạp. Ngoài ra cần ghi gãy kín hay hở, cài nhau, hướng varus hoặc valgus, tổn thương củ lớn và tình trạng khớp vai. Phân loại hỗ trợ giao tiếp và lập kế hoạch, nhưng không tự quyết định mổ; tuổi sinh học, chất lượng xương và mục tiêu chức năng quan trọng không kém.
Gãy đầu trên xương cánh tay là một trong các gãy xương thường gặp ở người cao tuổi và có liên quan rõ với té ngã cùng loãng xương. Phụ nữ sau mãn kinh chiếm tỷ lệ lớn trong nhiều quần thể nghiên cứu. Ở người trẻ, chấn thương thường mạnh hơn và dễ kèm trật khớp hoặc tổn thương nhiều vùng. Việt Nam chưa có hệ thống số liệu công khai đồng nhất đủ để đưa ra tỷ lệ quốc gia cập nhật cho từng kiểu gãy.
Không có đường lây. Gãy hình thành khi lực cơ học vượt ngưỡng chịu lực của vùng đầu trên xương cánh tay; giảm mật độ xương làm ngưỡng này thấp hơn.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Gãy đầu trên xương cánh tay
- Ngã thấp: ngã chống tay hoặc đập vai, thường gặp ở người cao tuổi có xương yếu.
- Chấn thương năng lượng cao: tai nạn giao thông, ngã cao hoặc thể thao tốc độ.
- Cơn co giật hoặc điện giật: lực co cơ mạnh có thể gây gãy–trật trong tình huống hiếm.
- Gãy bệnh lý: khối u hoặc bệnh chuyển hóa xương làm xương gãy với lực không tương xứng.
Không thay đổi được: tuổi cao, giới nữ sau mãn kinh, tiền sử gãy do loãng xương, giảm thị lực và bệnh thần kinh ảnh hưởng thăng bằng. Có thể thay đổi: môi trường dễ té ngã, yếu cơ, ít vận động, dùng rượu, thuốc gây buồn ngủ hoặc hạ huyết áp, thiếu dinh dưỡng và hút thuốc.
Người trên 60 tuổi, người loãng xương, người có tiền sử té ngã, Parkinson, đột quỵ, suy giảm thị lực hoặc dùng nhiều thuốc có nguy cơ cao. Vận động viên và người tham gia giao thông có thể bị gãy phức tạp dù xương khỏe.
Triệu chứng và dấu hiệu của Gãy đầu trên xương cánh tay
Đau xuất hiện ngay quanh vai và tăng rõ khi cố nâng hoặc xoay cánh tay. Sưng và bầm thường lan xuống mặt trong cánh tay, thậm chí tới khuỷu trong một đến hai tuần mà không nhất thiết là gãy thêm. Gãy cài nhau có thể vẫn giữ hình dạng vai, còn gãy–trật gây biến dạng và mất đường cong bình thường.
- Đau sâu quanh vai: tăng khi cử động và khi nằm nghiêng bên tổn thương.
- Sưng bầm cánh tay trên: vết bầm có thể di chuyển xuống thấp theo trọng lực.
- Giảm tầm vận động: khó chải tóc, mặc áo hoặc đưa tay ra trước.
- Ấn đau đầu trên xương cánh tay: đau tập trung dưới mỏm cùng vai.
- Tư thế bảo vệ: khuỷu được giữ sát thân và tay lành đỡ tay đau.
- Tê vùng mặt ngoài vai hoặc yếu dạng vai do tổn thương thần kinh nách.
- Tiếng lạo xạo hoặc biến dạng rõ khi gãy nhiều mảnh hay kèm trật khớp.
- Bàn tay lạnh, nhợt hoặc mạch yếu khi tổn thương mạch nách hiếm gặp.
- Đau không tương xứng sau chấn thương nhẹ, cần nghĩ đến gãy bệnh lý.
Nên đặt lịch khám: đau vai và bầm sau ngã dù vẫn cử động được một phần. Cần khám trong ngày: không thể nâng tay, đau nhiều, sưng lan nhanh, biến dạng vai hoặc có tê vùng ngoài vai. Cần tái khám sớm: đau không giảm theo kế hoạch, đai treo gây phù tay, cứng vai tăng, sốt, vết mổ chảy dịch hoặc chức năng không tiến triển.
- Gãy hở, chảy máu nhiều hoặc xương lộ qua da.
- Bàn tay lạnh, nhợt, tím, mất mạch hoặc yếu liệt tăng dần.
- Vai biến dạng sau lực mạnh kèm đau dữ dội, nghi gãy–trật.
- Đau và sưng tăng nhanh, căng cứng cánh tay hoặc có dấu hiệu đa chấn thương.
Chẩn đoán Gãy đầu trên xương cánh tay
Bác sĩ kết hợp cơ chế ngã, mức đau, hình dạng vai, khám da và thần kinh mạch máu với X-quang ở các tư thế phù hợp. Cần đánh giá toàn bộ chi trên, cổ và ngực nếu chấn thương năng lượng cao. CT được chỉ định khi gãy nhiều mảnh, mặt khớp khó quan sát, gãy–trật hoặc cần chọn phương án mổ.
Khám bắt đầu bằng quan sát sưng, bầm, biến dạng, vết thương và tư thế cánh tay. Bác sĩ kiểm tra mạch quay, tưới máu đầu ngón, cảm giác vùng thần kinh nách và các dây thần kinh ngoại biên, vận động bàn tay và khuỷu. Vai không được ép vận động mạnh khi chưa loại trừ gãy–trật.
Không có xét nghiệm máu đặc hiệu cho gãy đầu trên xương cánh tay. Xét nghiệm trước mổ có thể gồm công thức máu, điện giải, chức năng thận, đường huyết và đông máu tùy tuổi và bệnh nền. Với gãy sau ngã thấp, đánh giá loãng xương có thể bao gồm đo mật độ xương và tìm nguyên nhân thứ phát.
X-quang khớp vai thường gồm tư thế thẳng thật, chữ Y bả vai và nách hoặc biến thể Velpeau khi người bệnh không dạng được tay. Các phim này giúp nhận diện trật khớp, số mảnh, độ lệch củ lớn và trục cổ–thân. CT hữu ích cho gãy mặt khớp, gãy bốn phần, chẻ chỏm hoặc trước mổ. MRI hiếm khi cần trong giai đoạn cấp.
Chẩn đoán xác định khi X-quang hoặc CT cho thấy gián đoạn xương tại đầu trên xương cánh tay phù hợp với lâm sàng. Báo cáo nên nêu bên gãy, vị trí cổ giải phẫu hoặc cổ phẫu thuật, củ lớn hoặc củ bé, số phần, độ di lệch, tình trạng mặt khớp, có trật khớp, gãy hở và tình trạng thần kinh mạch máu.
Điều trị Gãy đầu trên xương cánh tay
Mục tiêu là bảo tồn tưới máu và cấu trúc khớp, đạt độ ổn định đủ cho liền xương, kiểm soát đau và khôi phục chức năng hữu ích. Gãy ít di lệch thường điều trị bảo tồn với bất động ngắn và tập tăng dần. Gãy–trật, gãy hở, tổn thương thần kinh mạch máu hoặc gãy phức tạp cần đánh giá chuyên khoa khẩn. Quyết định phẫu thuật phải cá thể hóa.
Thuốc giảm đau được chọn theo mức đau và bệnh nền, có thể gồm paracetamol, thuốc chống viêm không steroid ở người phù hợp hoặc opioid ngắn hạn khi đau nặng. Người cao tuổi, suy thận, có tiền sử loét dạ dày hoặc dùng thuốc chống đông cần thận trọng. Kháng sinh và dự phòng uốn ván dành cho gãy hở theo quy trình cấp cứu.
Đai treo hoặc collar-and-cuff giúp giảm đau ban đầu nhưng cần theo dõi phù bàn tay và cứng khớp. Nắn kín có thể cần khi gãy kèm trật khớp và phải thực hiện tại cơ sở có giảm đau, theo dõi thần kinh mạch máu và chụp kiểm tra. Thời điểm vận động sớm khác nhau theo độ ổn định.
Các lựa chọn gồm kết hợp xương bằng nẹp khóa, vít hoặc đinh nội tủy; thay khớp bán phần; hoặc thay khớp vai đảo ngược ở một số người lớn tuổi có gãy phức tạp. Gãy chẻ chỏm, gãy–trật không thể nắn, gãy hở và mất ổn định đáng kể thường tăng khả năng cần mổ. Rủi ro gồm hoại tử chỏm, nhiễm trùng, tổn thương thần kinh và phải mổ lại.
Kê cánh tay thoải mái, chườm lạnh bọc khăn và ngủ ở tư thế nửa ngồi có thể giảm đau. Cần vận động ngón, cổ tay và khuỷu sớm để hạn chế phù và cứng. Tập vai phải theo chương trình của bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi, chú trọng tiến triển chậm và kỹ thuật đúng.
Theo dõi gồm mức đau, tình trạng da, tưới máu, cảm giác vùng thần kinh nách, phù bàn tay và tiến triển tầm vận động. X-quang lặp lại được cân nhắc để phát hiện di lệch thứ phát hoặc đánh giá liền xương. Sau mổ cần kiểm tra vết thương và vị trí dụng cụ.
Liền xương thường được kỳ vọng trong khoảng 6–12 tuần, nhưng đau, yếu và cứng vai có thể cải thiện trong nhiều tháng, đôi khi kéo dài một năm hoặc hơn. Tuổi, loại gãy, tình trạng chóp xoay, chất lượng xương, thời gian bất động và mức tham gia phục hồi ảnh hưởng tiến độ.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng thường gặp là cứng vai, yếu cơ, đau dai dẳng và liền lệch. Gãy phức tạp có thể không liền, hoại tử vô mạch chỏm, thoái hóa khớp sau chấn thương hoặc tổn thương chóp xoay. Sau mổ có nguy cơ nhiễm trùng, vít xuyên mặt khớp, xẹp chỏm, lỏng nẹp, trật khớp nhân tạo và phẫu thuật lại.
Nhiều người có gãy ít di lệch phục hồi đủ để tự chăm sóc và làm việc thường ngày, nhưng tầm đưa tay quá đầu có thể không trở lại hoàn toàn. Tiên lượng kém hơn khi gãy–trật, nhiều mảnh, chẻ chỏm, tổn thương thần kinh, xương rất yếu hoặc phục hồi bị trì hoãn.
Gãy không tái phát theo chu kỳ, nhưng nguy cơ gãy mới ở cùng hoặc bên đối diện tăng nếu loãng xương và té ngã chưa được xử lý. Gãy lại quanh dụng cụ hoặc khớp nhân tạo là biến chứng hiếm nhưng nghiêm trọng. Phòng ngừa bằng phục hồi thăng bằng, điều chỉnh môi trường và đánh giá sức khỏe xương.
Giảm té ngã bằng chiếu sáng tốt, tay vịn, giày phù hợp, tập sức mạnh và thăng bằng; rà soát thuốc gây chóng mặt hoặc hạ huyết áp; kiểm tra thị lực. Người có gãy do ngã thấp cần đánh giá nguy cơ loãng xương và kế hoạch phòng gãy thứ phát.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Gãy đầu trên xương cánh tay
Duy trì protein, canxi, vitamin D và tổng năng lượng phù hợp giúp phục hồi mô xương và cơ. Người cao tuổi dễ ăn thiếu nên cần chú ý bữa giàu dinh dưỡng thay vì chỉ uống bổ sung. Bệnh thận, đái tháo đường hoặc tương tác thuốc có thể làm khuyến nghị thay đổi. Hạn chế rượu và ngừng hút thuốc.
Đeo đai chủ yếu để giảm đau theo thời gian được chỉ định; tháo đai để tập khuỷu, cổ tay và vệ sinh nếu được phép. Bài tập con lắc, vận động thụ động, chủ động hỗ trợ rồi tăng sức mạnh được triển khai theo độ ổn định và mức đau. Không nâng vật nặng, đẩy kéo hoặc lái xe khi chưa kiểm soát được tay.
Theo dõi đau, bầm, phù bàn tay, màu sắc đầu ngón, tê vùng ngoài vai và khả năng cử động ngón. Kiểm tra đai không cọ da cổ hoặc siết cẳng tay. Ghi lại số lần tập và phản ứng đau sau tập giúp chuyên viên điều chỉnh chương trình. Không dùng mức giảm bầm để kết luận xương đã liền.
- Không tự kéo, xoay hoặc nắn vai khi nghi gãy–trật.
- Không giữ vai bất động lâu hơn kế hoạch chỉ vì sợ đau.
- Không tập nâng tay cưỡng bức, dùng tạ hoặc dây đàn hồi quá sớm.
- Không ngủ đè lên vai gãy hoặc kê vật cứng trực tiếp dưới khuỷu nếu làm tăng đau.
- Không tự ngừng thuốc chống đông, thuốc loãng xương hoặc thuốc bệnh nền.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em có khả năng tái cấu trúc đầu trên xương cánh tay rất tốt vì sụn tăng trưởng đóng góp lớn vào chiều dài xương. Phần lớn gãy được điều trị không phẫu thuật bằng đai treo; ngưỡng chấp nhận lệch phụ thuộc tuổi và mức trưởng thành xương. Cần chuyên khoa sớm nếu gãy hở, tổn thương thần kinh mạch máu hoặc gãy–trật.
Người cao tuổi thường có loãng xương, rách chóp xoay trước đó, đa thuốc và nguy cơ cứng vai cao. Mục tiêu điều trị ưu tiên giảm đau, tự chăm sóc và an toàn hơn là khôi phục hình ảnh X-quang hoàn hảo. Cần đánh giá khả năng đi lại vì tay đau có thể làm người dùng khung hoặc gậy mất điểm tựa.
Chẩn đoán không nên trì hoãn khi nghi gãy hoặc trật khớp. X-quang vai được thực hiện khi cần với tối ưu hóa liều, trong khi thuốc giảm đau, an thần hoặc phẫu thuật cần phối hợp sản khoa và gây mê. Không tự dùng thuốc chống viêm hoặc ngừng thuốc đang điều trị thai kỳ.
Đai treo và tập phục hồi không bắt buộc phải ngừng cho bú, nhưng cần tư thế cho bú không kéo vai đau và có người hỗ trợ bế trẻ. Thuốc giảm đau sau chấn thương hoặc phẫu thuật được lựa chọn dựa trên lượng qua sữa, tuổi trẻ và bệnh của mẹ.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng vết mổ cao hơn và dấu hiệu viêm có thể không điển hình. Cần thông báo thuốc sinh học, corticoid hoặc hóa trị trước khi mổ; điều chỉnh thuốc phải do nhóm điều trị quyết định. Sốt nhẹ, chảy dịch hoặc đau sâu tăng cần được đánh giá sớm.
Loãng xương ảnh hưởng nguy cơ gãy và độ bám của dụng cụ; đái tháo đường, bệnh mạch máu và hút thuốc có thể làm lành vết thương chậm. Bệnh tim phổi, suy thận và rối loạn nhận thức ảnh hưởng lựa chọn gây mê, thuốc và khả năng phục hồi. Thuốc chống đông cần kế hoạch riêng.
Sau mổ, theo dõi vết thương, đau, sốt, tê vùng ngoài vai, vận động bàn tay và dấu hiệu dụng cụ thất bại. Chương trình tập phụ thuộc chất lượng cố định và kỹ thuật mổ; tập quá sớm có thể mất vững, nhưng bất động quá lâu gây cứng. Người thay khớp vai cần tuân thủ giới hạn tư thế riêng.
Câu hỏi thường gặp về Gãy đầu trên xương cánh tay
Nhiều trường hợp có thể liền xương và phục hồi đủ cho sinh hoạt độc lập, đặc biệt khi gãy ít di lệch. Tuy vậy, vai là khớp rất dễ cứng nên một số người còn hạn chế đưa tay cao, yếu hoặc đau âm ỉ dù phim cho thấy xương đã liền. Gãy nhiều mảnh, gãy–trật, chẻ chỏm, tổn thương thần kinh và loãng xương nặng làm tiên lượng phức tạp hơn. Kết quả phụ thuộc lựa chọn điều trị, kiểm soát đau, thời điểm tập và chức năng vai trước chấn thương, nên không thể cam kết trở lại hoàn toàn như trước.
Phần lớn các gãy có mảnh xương còn tương đối thẳng hàng hoặc cài vững có thể liền khi dùng đai treo và tập phục hồi có kiểm soát. Ở người lớn tuổi, nhiều nghiên cứu cho thấy phẫu thuật không luôn mang lại chức năng tốt hơn điều trị bảo tồn đối với các kiểu gãy di lệch thông thường, trong khi vẫn có nguy cơ nhiễm trùng, thất bại dụng cụ và mổ lại. Tuy nhiên, gãy hở, gãy–trật, chẻ chỏm hoặc mất ổn định rõ vẫn có thể cần mổ. Bác sĩ phải đánh giá từng phim và mục tiêu người bệnh.
Xương thường cần khoảng 6–12 tuần để liền ở mức cơ bản, nhưng bầm và đau giảm theo tiến trình riêng. Tầm vận động và sức mạnh thường tiếp tục cải thiện trong nhiều tháng; một số người còn cứng hoặc đau đến một năm hay lâu hơn. Người trẻ có gãy đơn giản thường hồi phục nhanh hơn người cao tuổi có loãng xương hoặc tổn thương chóp xoay. Tập đều, đúng mức và không bất động quá lâu giúp hạn chế cứng, nhưng không nên dùng mốc thời gian chung để tự tăng tải khi chưa được đánh giá.
Cử động ngón, cổ tay và khuỷu thường được khuyến khích sớm, còn tập vai phụ thuộc độ ổn định của ổ gãy và cách điều trị. Một số gãy bảo tồn có thể bắt đầu bài tập nhẹ trong những tuần đầu, trong khi gãy phức tạp hoặc sau mổ cần giới hạn khác. Tập quá mạnh có thể làm đau tăng hoặc mất vị trí, nhưng giữ vai bất động quá lâu làm bao khớp co cứng. Vì vậy, thời điểm và loại bài tập nên do bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi hướng dẫn thay vì sao chép chương trình trên mạng.
Có thể. Ở người lớn tuổi, gãy xảy ra sau một cú ngã từ tư thế đứng thường được xem là dấu hiệu cảnh báo xương dễ gãy. Bác sĩ có thể đánh giá nguy cơ loãng xương, tiền sử gãy, thuốc đang dùng, dinh dưỡng và chỉ định đo mật độ xương khi phù hợp. Điều trị sức khỏe xương giúp giảm nguy cơ gãy mới nhưng không thay thế xử trí ổ gãy hiện tại. Người bệnh không nên tự mua canxi hoặc thuốc loãng xương vì lựa chọn phụ thuộc chức năng thận, vitamin D và nguy cơ cá nhân.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

