Gãy xương cẳng tay là gãy xương quay, xương trụ hoặc cả hai xương nằm giữa khuỷu và cổ tay. Tổn thương có thể xuất hiện sau ngã chống tay, va đập trực tiếp hoặc tai nạn; trẻ em thường gặp gãy cành tươi, gãy lún vỏ xương và gãy gần cổ tay, trong khi người lớn dễ có gãy hoàn toàn hoặc gãy kèm trật khớp. Đau, sưng, biến dạng, khó xoay lòng bàn tay và hạn chế cử động cổ tay hoặc khuỷu là các dấu hiệu điển hình. Cần khám cấp cứu khi có vết thương hở, bàn tay lạnh tím, tê yếu hoặc đau tăng dữ dội kèm cẳng tay căng vì có thể liên quan tổn thương mạch, thần kinh hay hội chứng khoang. X-quang phải bao gồm toàn bộ cẳng tay và hai khớp kế cận. Điều trị thay đổi từ nẹp, bó bột và nắn chỉnh đến kết hợp xương phẫu thuật, tùy tuổi, vị trí và độ ổn định.
Gãy xương cẳng tay là bệnh gì?
Gãy xương cẳng tay là sự đứt gãy của xương quay, xương trụ hoặc cả hai. Hai xương hoạt động như một đơn vị: xương quay xoay quanh xương trụ để đưa lòng bàn tay úp hoặc ngửa, đồng thời liên kết với khuỷu và cổ tay. Vì vậy, một đường gãy ở thân xương có thể kèm trật chỏm quay tại khuỷu theo kiểu Monteggia hoặc mất vững khớp quay–trụ xa theo kiểu Galeazzi. Ở trẻ em, xương mềm hơn nên có thể chỉ gãy một phía vỏ xương tạo dạng cành tươi hoặc lún vỏ xương dạng torus. Ở người lớn, gãy thân hoàn toàn thường mất vững và cần khôi phục chính xác độ dài, trục và độ cong tự nhiên để bảo tồn sấp ngửa. Khái niệm “gãy cẳng tay” rất rộng, nên vị trí cụ thể và tuổi quyết định cách điều trị.
| Tên bệnh | Gãy xương cẳng tay |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Forearm fracture |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Gãy xương quay; gãy xương trụ; gãy hai xương cẳng tay; fracture of radius and/or ulna |
| Mã ICD-10 | S52 – Gãy xương cẳng tay; đây là mã nhóm bao gồm đầu trên, thân, đầu dưới xương quay hoặc xương trụ, cần chọn mã con theo vị trí và kiểu gãy. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Chấn thương chỉnh hình; cơ xương khớp; chấn thương khuỷu, cẳng tay và cổ tay. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Xương quay và xương trụ cùng các khớp quay–trụ gần, quay–trụ xa, khuỷu và cổ tay; tổn thương có thể ảnh hưởng cơ, gân, thần kinh giữa, trụ, quay, mạch máu và khoang cơ cẳng tay. |
| Tính chất bệnh | Tổn thương cấp tính, không lây; có thể gãy một hoặc hai xương, kín hoặc hở, không hoàn toàn hoặc hoàn toàn, ổn định hoặc mất vững, kèm trật khớp. |
| Mức độ phổ biến | Rất thường gặp ở trẻ em, nhất là đoạn gần cổ tay; gãy thân hai xương ở người lớn ít hơn nhưng thường do lực mạnh và có nguy cơ mất chức năng xoay cẳng tay. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Gãy xương cẳng tay
Lực dọc trục khi ngã chống tay gây nén và uốn, thường tập trung ở đầu dưới xương quay. Cú đánh trực tiếp tạo gãy xương trụ hoặc cả hai xương tại điểm va chạm; lực xoắn có thể tạo đường gãy chéo hoặc xoắn. Vì xương quay và xương trụ liên kết bằng màng gian cốt và hai khớp quay–trụ, mất chiều dài một xương làm rối loạn toàn bộ vòng chức năng. Chảy máu và phù trong các khoang cơ kín có thể tăng áp lực, giảm tưới máu và gây hội chứng khoang.
Phân loại dựa trên xương bị gãy, vị trí đầu gần, thân hay đầu xa, gãy một hay nhiều vị trí, kín hay hở, di lệch, nhiều mảnh và có vào khớp hay không. Trẻ em còn có gãy torus, cành tươi và tổn thương sụn tăng trưởng. Hai mẫu quan trọng là Monteggia, thường gồm gãy xương trụ kèm trật chỏm quay, và Galeazzi, gồm gãy xương quay kèm mất vững khớp quay–trụ xa. Hệ AO/OTA và các phân loại riêng cho đầu dưới xương quay có thể hỗ trợ lập kế hoạch, nhưng báo cáo phải mô tả rõ vị trí và khớp liên quan.
Gãy cẳng tay là nhóm chấn thương phổ biến ở trẻ em; AAOS dẫn dữ liệu cho thấy có thể chiếm tới khoảng một nửa số gãy xương thời thơ ấu trong một số quần thể, với đa số gần đầu dưới xương quay. Ở người lớn, gãy đầu dưới xương quay thường gặp sau ngã, còn gãy thân hai xương thường liên quan lực lớn. Tỷ lệ chính xác tại Việt Nam chưa có bộ số liệu quốc gia công khai thống nhất.
Không có đường lây. Lực tác động trực tiếp, nén dọc trục hoặc xoắn làm xương mất liên tục; mức lực cần thiết phụ thuộc tuổi, cấu trúc xương và bệnh nền.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Gãy xương cẳng tay
- Ngã chống tay: cơ chế chủ yếu của gãy đầu dưới xương quay và nhiều gãy ở trẻ em.
- Va đập trực tiếp: có thể gây gãy xương trụ đơn độc hoặc gãy tại vị trí bị đánh.
- Tai nạn năng lượng cao: xe cơ giới, ngã cao và máy móc gây gãy hai xương, nhiều mảnh hoặc gãy hở.
- Thể thao: trượt ván, bóng đá, xe đạp và môn có nguy cơ ngã.
- Gãy bệnh lý: hiếm, liên quan tổn thương xương nền khi lực chấn thương nhỏ.
Không thay đổi được: tuổi nhỏ hoạt động nhiều, tuổi cao, loãng xương, bệnh thần kinh ảnh hưởng thăng bằng và tiền sử gãy. Có thể thay đổi: sân chơi không an toàn, không dùng bảo hộ cổ tay, nguy cơ té ngã trong nhà, lái xe không an toàn, yếu cơ, rượu và thuốc gây chóng mặt. Sau gãy, hút thuốc và chăm sóc không đúng làm tăng nguy cơ chậm liền hoặc nhiễm trùng.
Trẻ em chơi ngoài trời, vận động viên, người đi xe đạp hoặc xe máy, lao động máy móc, người cao tuổi dễ ngã và người loãng xương có nguy cơ cao. Người bị chấn thương nghiền, đa chấn thương hoặc có vết thương bẩn dễ gặp gãy hở và biến chứng mô mềm.
Triệu chứng và dấu hiệu của Gãy xương cẳng tay
Gãy thường gây đau ngay lập tức và người bệnh tránh xoay cẳng tay hoặc dùng bàn tay. Sưng có thể tăng trong vài giờ; gãy di lệch làm cẳng tay cong, ngắn hoặc có góc. Gãy torus ở trẻ đôi khi chỉ đau cổ tay và ít biến dạng. Đau tăng không tương xứng, cẳng tay căng và đau khi duỗi thụ động ngón là dấu hiệu cảnh báo hội chứng khoang.
- Đau cẳng tay: tăng khi xoay lòng bàn tay, cử động khuỷu hoặc cổ tay.
- Sưng và bầm: xuất hiện quanh ổ gãy và có thể lan tới bàn tay.
- Biến dạng: cẳng tay cong, có góc hoặc ngắn trong gãy di lệch.
- Giảm sấp ngửa: khó xoay chìa khóa, vặn nắp hoặc đưa lòng bàn tay lên.
- Ấn đau khu trú: đau dọc xương quay hoặc xương trụ tại vị trí tổn thương.
- Tê, yếu ngón hoặc cổ tay do thần kinh giữa, trụ hay quay bị ảnh hưởng.
- Vết thương nhỏ thông tới ổ gãy, có thể bị bỏ sót nếu chỉ nhìn biến dạng xương.
- Đau khuỷu hoặc cổ tay nổi bật hơn ổ gãy trong tổn thương Monteggia hoặc Galeazzi.
- Đau tăng dữ dội, cẳng tay căng và đau khi duỗi ngón, gợi ý hội chứng khoang.
Nên đặt lịch khám: đau khu trú sau ngã, nhất là khi đau kéo dài hoặc trẻ không dùng tay. Cần khám trong ngày: sưng nhiều, biến dạng, không xoay được cẳng tay, đau cả khuỷu hoặc cổ tay, tê ngón hoặc chấn thương do lực mạnh. Cần tái khám sớm: bột chật, ngón phù, đau tăng, sốt, bột vỡ hoặc ướt, giảm cảm giác hay biến dạng trở lại.
- Gãy hở, chảy máu, vết thương bẩn hoặc xương lộ ra.
- Bàn tay lạnh, nhợt, tím, mạch yếu hoặc mất cảm giác và vận động ngón.
- Đau tăng nhanh không đáp ứng, cẳng tay căng cứng, đau khi duỗi thụ động các ngón.
- Biến dạng nặng kèm chấn thương nghiền, tai nạn tốc độ cao hoặc nghi trật khớp.
Chẩn đoán Gãy xương cẳng tay
Chẩn đoán bắt đầu bằng đánh giá cơ chế, vết thương, biến dạng, đau tại xương và chức năng thần kinh mạch máu. X-quang phải chụp hai hướng và bao gồm cả khuỷu lẫn cổ tay để phát hiện trật khớp phối hợp. Sau nắn hoặc bất động, mạch, cảm giác và vận động ngón phải được kiểm tra lại. CT được dùng chọn lọc cho gãy vào khớp hoặc nhiều mảnh.
Bác sĩ hỏi hướng ngã, điểm va chạm, thời gian chấn thương, tay thuận và triệu chứng tê lạnh. Khám gồm quan sát toàn bộ chi, tìm vết thương nhỏ, sờ nhẹ từng xương, kiểm tra khuỷu và cổ tay, mạch quay và trụ, thời gian hồi máu mao mạch, cảm giác và vận động theo các dây thần kinh. Cẳng tay được đánh giá độ căng khoang.
Gãy kín đơn thuần không cần xét nghiệm máu để chẩn đoán. Gãy hở hoặc cần mổ có thể cần công thức máu, nhóm máu, đông máu, điện giải, chức năng thận và đường huyết. Khi nghi nhiễm trùng, xét nghiệm viêm hỗ trợ theo dõi nhưng không thay thế đánh giá vết thương. Người lớn tuổi gãy sau ngã thấp có thể được đánh giá loãng xương.
X-quang thẳng và nghiêng toàn bộ cẳng tay, bao gồm khớp khuỷu và cổ tay, là yêu cầu cơ bản. Ở trẻ, phim giúp phân biệt torus, cành tươi, gãy hoàn toàn và tổn thương sụn tăng trưởng. CT hữu ích cho gãy đầu quay, mỏm khuỷu hoặc đầu dưới xương quay vào khớp, cũng như lập kế hoạch phẫu thuật. MRI hiếm khi dùng cấp cứu.
Chẩn đoán xác định khi hình ảnh cho thấy đường gãy, gián đoạn vỏ xương, biến dạng hoặc lún phù hợp triệu chứng. Hồ sơ cần ghi xương quay, xương trụ hay cả hai; đầu gần, thân hoặc đầu xa; bên tổn thương; di lệch, góc, ngắn, nhiều mảnh, vào khớp; gãy kín hay hở; và tình trạng khớp quay–trụ, khuỷu, cổ tay cùng thần kinh mạch máu.
Điều trị Gãy xương cẳng tay
Mục tiêu là bảo vệ mô mềm và thần kinh mạch máu, khôi phục chiều dài, trục, độ cong của hai xương và độ vững của các khớp để giữ sấp ngửa. Ban đầu cần nẹp, nâng tay, giảm đau và xử trí vết thương. Trẻ em có nhiều gãy ổn định điều trị bằng bó bột sau nắn nếu cần; người lớn gãy thân hai xương thường cần kết hợp xương. Gãy hở hoặc hội chứng khoang phải xử trí khẩn.
Giảm đau có thể dùng paracetamol, thuốc chống viêm không steroid ở người phù hợp hoặc opioid ngắn hạn theo đánh giá. Người cao tuổi, suy thận, bệnh dạ dày và dùng thuốc chống đông cần lựa chọn thận trọng. Gãy hở cần kháng sinh sớm và đánh giá dự phòng uốn ván theo vết thương. Không tự mua kháng sinh hoặc phối hợp nhiều thuốc giảm đau.
Nắn kín dưới giảm đau hoặc an thần được dùng cho gãy di lệch phù hợp, sau đó bất động bằng nẹp hoặc bột và chụp kiểm tra. Trẻ em có thể cần xuyên kim qua da khi bột không giữ được vị trí. Cố định ngoài tạm thời được cân nhắc trong gãy hở, tổn thương mô mềm nặng hoặc đa chấn thương. Bột phải chừa chỗ cho sưng giai đoạn đầu.
Ở người lớn, gãy thân hai xương, gãy Monteggia hoặc Galeazzi và nhiều gãy mất vững thường được mổ để phục hồi giải phẫu bằng nẹp vít; đinh nội tủy dùng trong một số tình huống. Gãy hở cần cắt lọc và ổn định, đôi khi theo nhiều giai đoạn. Rủi ro gồm nhiễm trùng, tổn thương thần kinh, dính quay–trụ, không liền và phải mổ lại.
Nâng cẳng tay cao hơn tim trong giai đoạn sưng, chườm lạnh bên ngoài nẹp và cử động các ngón giúp giảm phù. Giữ bột hoặc nẹp khô, không nhét vật vào gãi. Vật lý trị liệu tập trung vào ngón, vai, sau đó khuỷu, cổ tay và sấp ngửa theo độ vững. Gãy hở cần chăm sóc vết thương vô khuẩn.
Theo dõi màu sắc, nhiệt độ, cảm giác và vận động ngón, mức đau, độ chật của bột, tình trạng vết thương và vị trí xương trên phim. Trẻ em thường cần phim sớm hơn vì xương có thể di lệch lại khi sưng giảm. Sau mổ theo dõi nhiễm trùng, liền xương và khả năng sấp ngửa.
Thời gian liền thay đổi theo tuổi, vị trí và mức độ gãy; trẻ em có thể liền trong vài tuần, còn người lớn thường cần khoảng 6–12 tuần hoặc lâu hơn cho gãy thân phức tạp. Khôi phục sấp ngửa và sức mạnh có thể kéo dài thêm nhiều tháng. Gãy hở, hút thuốc, nhiễm trùng hoặc mất vững làm chậm hồi phục.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cấp gồm tổn thương mạch, thần kinh, gãy hở, nhiễm trùng và hội chứng khoang. Về sau có thể liền lệch, không liền, ngắn xương, hạn chế sấp ngửa, cứng khuỷu hoặc cổ tay, đau khớp quay–trụ và dính xương quay–trụ. Trẻ em có nguy cơ rối loạn tăng trưởng khi tổn thương sụn tăng trưởng.
Gãy đơn giản được nắn và giữ vị trí tốt thường hồi phục chức năng thuận lợi, đặc biệt ở trẻ em. Tiên lượng phụ thuộc việc nhận diện tổn thương Monteggia hoặc Galeazzi, độ chính xác khi phục hồi trục xương, tình trạng mô mềm và tuân thủ theo dõi. Gãy hở, hội chứng khoang, nhiễm trùng hoặc dính quay–trụ có thể để lại hạn chế đáng kể.
Gãy cẳng tay không tái phát tự nhiên, nhưng gãy lại có thể xảy ra khi trở lại hoạt động quá sớm, sau tháo nẹp hoặc nếu sức khỏe xương kém. Trẻ em gãy lặp lại với lực nhẹ cần được đánh giá. Phục hồi sức mạnh, dùng bảo hộ và điều trị loãng xương khi có chỉ định giúp giảm nguy cơ.
Dùng bảo hộ cổ tay hoặc khuỷu phù hợp cho trượt ván, xe đạp và môn nguy cơ cao; bảo đảm sân chơi và nơi làm việc an toàn. Người lớn tuổi cần tập thăng bằng, sửa nguy cơ té ngã và đánh giá thị lực cùng thuốc. Sau gãy, không trở lại môn va chạm trước khi liền chắc.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Gãy xương cẳng tay
Cần đủ protein, canxi, vitamin D, rau quả và năng lượng để hỗ trợ xương cùng cơ. Trẻ em cần khẩu phần theo tuổi; người lớn tuổi dễ thiếu protein và vitamin D. Không có món ăn hay thực phẩm bổ sung nào thay thế nắn chỉnh hoặc cố định. Người bệnh thận hoặc sỏi thận nên hỏi bác sĩ trước khi bổ sung liều cao.
Giữ tay cao và cử động ngón thường xuyên trong bột nếu được phép. Tránh chống tay, mang vật, xoay vặn hoặc dùng dụng cụ bằng tay bị thương. Vai có thể được vận động để tránh cứng nếu nẹp cho phép. Sau tháo bột hoặc mổ, tập khuỷu, cổ tay và sấp ngửa tăng dần; không cố bẻ thẳng biến dạng.
Kiểm tra ngón tay có ấm, hồng, cử động và cảm giác bình thường; quan sát sưng, mùi hoặc dịch từ bột. Ghi mức đau và thời điểm dùng thuốc, đặc biệt nếu đau tăng dù đã nâng tay. Trẻ nhỏ cần cha mẹ theo dõi việc dùng tay và quấy khóc. Không tự tháo bột, cắt mép hoặc dùng que chọc vào trong.
- Không tự kéo thẳng cẳng tay hoặc xoay kiểm tra tiếng lạo xạo.
- Không quấn thêm băng chặt quanh nẹp khi ngón đang phù.
- Không nhét vật vào trong bột, làm ướt bột hoặc tự tháo bột.
- Không bỏ qua đau tăng dữ dội, tê, ngón lạnh hoặc đau khi duỗi ngón.
- Không chơi thể thao, chống tay hoặc nâng nặng trước khi ổ gãy đủ vững.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ em thường có gãy torus, cành tươi hoặc gãy đầu dưới và khả năng tái cấu trúc tốt, nhưng xương bắt đầu liền nhanh nên nắn chỉnh chậm có thể khó hơn. Bột dưới khuỷu hoặc trên khuỷu được chọn theo vị trí và độ ổn định. Monteggia, Galeazzi, gãy hở và tổn thương sụn tăng trưởng cần theo dõi chuyên khoa chặt.
Gãy sau ngã thấp thường liên quan đầu dưới xương quay và có thể là dấu hiệu loãng xương. Da mỏng, phù, thuốc chống đông và bệnh thần kinh làm chăm sóc bột khó hơn. Cần theo dõi chặt chèn ép bột, cứng ngón và mất chức năng sinh hoạt. Kế hoạch phục hồi nên bao gồm phòng té ngã.
X-quang cẳng tay có thể được thực hiện khi cần vì bỏ sót gãy hoặc trật khớp nguy hiểm hơn việc trì hoãn; kỹ thuật viên sẽ tối ưu hóa liều và phạm vi chụp. Thuốc giảm đau, an thần nắn và phẫu thuật cần phối hợp sản khoa. Phù thai kỳ có thể làm nẹp chật hơn.
Điều trị bất động thường không cản trở cho bú, nhưng người mẹ cần hỗ trợ bế trẻ và tránh để trọng lượng trẻ đè lên cẳng tay. Thuốc giảm đau hoặc kháng sinh được chọn theo mức độ bài tiết qua sữa và tình trạng trẻ. Không tự ngừng cho bú hoặc bỏ thuốc cần thiết.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn nếu gãy hở hoặc phẫu thuật, và dấu hiệu sốt có thể không rõ. Cần chăm sóc vết thương sớm, thông báo đầy đủ thuốc ức chế miễn dịch và tái khám khi đau tăng, chảy dịch, mùi hôi hoặc mệt bất thường.
Đái tháo đường và bệnh mạch máu làm tăng nguy cơ lành vết thương chậm; bệnh thận và dạ dày ảnh hưởng lựa chọn giảm đau. Thuốc chống đông làm tăng bầm và cần kế hoạch nếu nắn hoặc mổ. Loãng xương ảnh hưởng độ bám dụng cụ và nguy cơ gãy mới.
Sau kết hợp xương, theo dõi vết mổ, sốt, chảy dịch, tê yếu, độ sưng bàn tay và đau khi xoay. Tập ngón và vai thường bắt đầu sớm, còn khuỷu, cổ tay và sấp ngửa tùy độ vững. Không tự nâng nặng vì phim ban đầu đẹp không đồng nghĩa xương đã liền.
Câu hỏi thường gặp về Gãy xương cẳng tay
Không. Bó bột hoặc nẹp phù hợp với nhiều gãy ổn định và nhiều trường hợp ở trẻ em, nhưng không áp dụng cho mọi kiểu gãy. Gãy thân cả hai xương ở người lớn, gãy hở, gãy mất vững, Monteggia hoặc Galeazzi thường cần phẫu thuật để khôi phục trục và độ dài. Một số gãy torus ở trẻ có thể dùng nẹp tháo được thay vì bột cứng theo đánh giá chuyên môn. Quyết định dựa trên vị trí, tuổi, độ lệch, tình trạng khớp và khả năng giữ vị trí sau nắn.
Các dấu hiệu đáng lo gồm đau tăng dù đã nâng tay và dùng thuốc, ngón sưng căng, tím hoặc lạnh, tê châm chích, khó cử động ngón, bột cọ gây bỏng rát hoặc cảm giác bị siết. Đau dữ dội khi duỗi thụ động ngón có thể gợi ý hội chứng khoang và cần cấp cứu. Không tự cắt sâu hoặc nhét vật vào bột. Hãy giữ tay cao, liên hệ cơ sở đã bó bột hoặc đến cấp cứu để được đánh giá tuần hoàn và điều chỉnh an toàn.
Thời gian phụ thuộc tuổi, vị trí, kiểu gãy và cách điều trị. Trẻ em có gãy đơn giản thường liền nhanh hơn, còn gãy thân hai xương ở người lớn có thể cần khoảng 6–12 tuần hoặc lâu hơn để liền chắc. Khả năng xoay cẳng tay, sức nắm và sức bền tiếp tục cải thiện sau đó trong nhiều tháng. Gãy hở, hút thuốc, nhiễm trùng hoặc mất vững làm chậm tiến trình. Không nên tự tháo bột hay trở lại thể thao chỉ vì hết đau khi nghỉ.
Xương quay và xương trụ liên kết với nhau tại cả khuỷu lẫn cổ tay. Một gãy thân xương trụ có thể kèm trật chỏm quay ở khuỷu gọi là tổn thương Monteggia; gãy thân xương quay có thể kèm mất vững khớp quay–trụ xa ở cổ tay gọi là Galeazzi. Nếu chỉ chụp đúng chỗ đau, tổn thương khớp phối hợp có thể bị bỏ sót và dẫn đến mất sấp ngửa hoặc đau kéo dài. Vì vậy, phim toàn bộ cẳng tay ở hai hướng là nguyên tắc quan trọng.
Có, nhưng loại và thời điểm tập phải phù hợp giai đoạn. Trong lúc bất động, người bệnh thường được cử động ngón và vai để giảm phù, cứng; khuỷu và cổ tay chỉ tập nếu nẹp cho phép. Sau khi ổ gãy đủ vững, chương trình sẽ tăng dần sấp ngửa, tầm vận động và sức mạnh. Không chống tay, nâng tạ hoặc chơi môn va chạm trước khi bác sĩ xác nhận liền xương. Tập qua đau sắc hoặc cố bẻ biến dạng có thể làm tổn thương nặng hơn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

