Viêm mạch IgA là bệnh viêm mạch máu nhỏ do phức hợp miễn dịch chứa immunoglobulin A lắng đọng trong thành mạch. Dấu hiệu nổi bật là ban xuất huyết sờ được, thường tập trung ở cẳng chân và mông, không mất màu khi ấn. Người bệnh có thể đau hoặc sưng khớp, đau bụng, buồn nôn, đi ngoài ra máu và xuất hiện hồng cầu hoặc protein trong nước tiểu khi thận bị ảnh hưởng. Bệnh thường xảy ra ở trẻ em sau nhiễm trùng hô hấp và đa số hồi phục, nhưng người lớn hoặc người có viêm thận cần theo dõi chặt hơn. Bệnh không lây và không phải rối loạn tiểu cầu. Khám sớm, đo huyết áp, xét nghiệm nước tiểu và chức năng thận giúp phát hiện biến chứng âm thầm, kể cả khi ban da đã biến mất.
Viêm mạch IgA là bệnh gì?
Viêm mạch IgA là bệnh viêm các mạch máu nhỏ do phức hợp miễn dịch chứa IgA tích tụ trong thành mạch. Khi mạch da bị tổn thương, máu rò ra tạo các nốt đỏ tím nổi gồ, thường đối xứng ở chân và mông. Cùng cơ chế đó có thể gây phù và đau khớp, viêm thành ruột gây đau bụng hoặc chảy máu, và viêm cầu thận gây tiểu máu, protein niệu hoặc tăng huyết áp.
Tên cũ là ban xuất huyết Henoch–Schönlein, nhưng thuật ngữ “viêm mạch IgA” mô tả chính xác cơ chế hơn. Bệnh khác với ban xuất huyết giảm tiểu cầu vì tiểu cầu thường bình thường. Ở trẻ em, diễn tiến thường ngắn và tự hết; ở người lớn, tổn thương da có thể nặng hơn và nguy cơ bệnh thận kéo dài lớn hơn. Một ban tím đơn độc không đủ để tự chẩn đoán, vì nhiễm trùng, thuốc, bệnh máu và các viêm mạch khác có biểu hiện tương tự.
| Tên bệnh | Viêm mạch IgA |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | IgA vasculitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Ban xuất huyết Henoch–Schönlein; Henoch–Schönlein purpura; HSP; IgAV |
| Mã ICD-10 | D69.0 – Ban xuất huyết dị ứng, bao gồm Henoch–Schönlein và viêm mạch dị ứng |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Viêm mạch hệ thống mạch nhỏ do phức hợp miễn dịch IgA; chuyên khoa Thấp khớp, Nhi khoa, Thận học, Da liễu và Tiêu hóa |
| Cơ quan ảnh hưởng | Mạch máu nhỏ ở da, đường tiêu hóa, khớp và cầu thận; hiếm hơn ở tinh hoàn, phổi hoặc hệ thần kinh |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm mạch do lắng đọng phức hợp miễn dịch IgA, không lây; thường cấp và tự giới hạn ở trẻ em nhưng có thể tái phát hoặc gây bệnh thận kéo dài |
| Mức độ phổ biến | Hiếm trong dân số chung nhưng là một trong những viêm mạch hệ thống thường gặp nhất ở trẻ em; người lớn mắc ít hơn song nguy cơ tổn thương thận nặng cao hơn |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm mạch IgA
Sau một kích thích như nhiễm trùng ở người có cơ địa nhạy cảm, hệ miễn dịch tạo IgA1 có cấu trúc đường bất thường. Kháng thể nhận diện IgA này hình thành phức hợp miễn dịch, lưu hành rồi lắng đọng tại mạch nhỏ và cầu thận. Bổ thể và bạch cầu trung tính được hoạt hóa, làm thành mạch viêm và rò máu. Ở da tạo ban xuất huyết; ở ruột gây phù, đau và chảy máu; ở thận gây viêm cầu thận với tiểu máu, protein niệu và đôi khi suy giảm chức năng lọc.
Không có một hệ thống giai đoạn duy nhất cho toàn bộ viêm mạch IgA. Thực hành thường mô tả thể giới hạn ở da và thể hệ thống có khớp, tiêu hóa, thận hoặc cơ quan hiếm. Viêm thận IgA được phân tầng theo protein niệu, huyết áp, mức lọc cầu thận, diễn tiến nhanh và mô bệnh học sinh thiết. Phân nhóm theo cơ quan giúp quyết định mức theo dõi và điều trị, nhưng ban ít hay nhiều không phản ánh chắc chắn mức độ tổn thương thận.
Theo NIDDK, số ca mới ước tính khoảng 3–27 trên 100.000 trẻ em và trẻ nhũ nhi mỗi năm, còn ở người lớn dưới 2 trên 100.000. Bệnh gặp nhiều nhất ở trẻ 4–7 tuổi và thường xuất hiện vào mùa lạnh sau nhiễm trùng đường hô hấp. Nam có thể gặp nhiều hơn trong một số nghiên cứu. Người lớn ít mắc nhưng dễ có protein niệu, tăng huyết áp và bệnh thận mạn hơn. Dữ liệu đại diện tại Việt Nam còn hạn chế.
Bản thân viêm mạch IgA không truyền từ người sang người. Nhiễm trùng khởi phát có thể lây tùy tác nhân, nhưng phản ứng viêm mạch là đáp ứng miễn dịch riêng của từng người sau đó. Phức hợp IgA hình thành trong máu, lắng đọng ở mạch nhỏ và cầu thận; đây là quá trình nội sinh, không phải vi khuẩn đi từ da đến thận hay từ người bệnh sang người tiếp xúc.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm mạch IgA
Không có nguyên nhân duy nhất. Nhiều trường hợp xuất hiện sau nhiễm trùng hô hấp hoặc tiêu hóa; virus, vi khuẩn, thuốc, vaccine, thức ăn và côn trùng cắn từng được ghi nhận trước khởi phát nhưng không phải lúc nào cũng là quan hệ nhân quả. Một số gen liên quan miễn dịch làm tăng tính nhạy cảm. Khi nghi thuốc kích hoạt, bác sĩ đánh giá thời gian dùng và nguyên nhân thay thế trước khi kết luận.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi nhỏ, tiền sử gia đình và một số nền tảng di truyền. Nhiễm trùng gần đây là yếu tố khởi phát thường gặp; một số thuốc hoặc vaccine có thể liên quan theo thời điểm nhưng hiếm và cần đánh giá thận trọng. Không có chế độ ăn hay hành vi sinh hoạt nào được chứng minh gây bệnh. Ở người đã mắc, tuổi trưởng thành, tăng huyết áp, protein niệu nhiều và giảm chức năng thận làm tăng nguy cơ hậu quả lâu dài.
Trẻ có ban tím đối xứng ở chân kèm đau bụng hoặc đau khớp cần xét nghiệm nước tiểu dù vẫn tiểu bình thường. Người lớn, người có protein niệu, tăng huyết áp, tiểu máu kéo dài hoặc chức năng thận giảm cần theo dõi thận học sớm. Trẻ đau bụng nặng, bé trai đau bìu, người dùng thuốc mới và người có bệnh thận nền là các nhóm cần đánh giá kỹ biến chứng và chẩn đoán phân biệt.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm mạch IgA
Ban da thường xuất hiện đột ngột và có thể đến trước, cùng lúc hoặc sau đau bụng và đau khớp. Các nốt ban nổi gồ, không mất màu khi ấn, tập trung ở vùng chịu trọng lực; từng đợt mới có thể xuất hiện trong nhiều tuần. Tổn thương thận thường không gây đau và đôi khi chỉ được phát hiện qua nước tiểu. Trẻ em thường hồi phục trong vài tuần đến vài tháng, trong khi người lớn có thể có ban hoại tử, loét hoặc viêm thận đáng kể hơn.
- Ban xuất huyết đỏ tím, sờ được, không mất màu khi ấn, thường ở cẳng chân và mông.
- Đau hoặc sưng khớp, hay gặp ở cổ chân và gối.
- Đau bụng quặn, buồn nôn hoặc nôn do phù và viêm thành ruột.
- Tiểu máu vi thể chỉ thấy trên xét nghiệm hoặc nước tiểu sẫm màu.
- Protein niệu và tăng huyết áp khi cầu thận bị ảnh hưởng.
- Phù bàn chân, cẳng chân hoặc quanh mắt ở người mất nhiều protein qua nước tiểu.
- Đi ngoài ra máu, lồng ruột hoặc thiếu máu ruột.
- Ban phỏng nước, hoại tử hoặc loét, thường gặp hơn ở người lớn.
- Đau và sưng bìu ở bé trai, có thể giống xoắn tinh hoàn.
- Đau đầu nặng, co giật hoặc rối loạn ý thức do tổn thương thần kinh hiếm.
- Ho ra máu hoặc khó thở do xuất huyết phổi rất hiếm.
Nên đặt lịch khám: khi xuất hiện ban tím không mất màu khi ấn, đặc biệt kèm đau khớp hoặc sau nhiễm trùng.
Cần khám trong ngày: khi đau bụng tăng, nôn, có máu trong phân, nước tiểu sẫm, phù, đau bìu hoặc huyết áp cao.
Cần tái khám sớm: khi ban tái phát, tiểu máu hoặc protein niệu kéo dài, lượng tiểu giảm, tác dụng phụ thuốc hoặc bỏ lỡ các lần kiểm tra nước tiểu sau khi triệu chứng đã hết.
- Đau bụng dữ dội từng cơn, bụng chướng, nôn xanh, đi ngoài ra máu nhiều hoặc lừ đừ.
- Tiểu rất ít, phù nhanh, khó thở, đau đầu dữ dội hoặc huyết áp tăng kèm nôn.
- Đau bìu đột ngột, tinh hoàn sưng hoặc nằm cao bất thường.
- Co giật, yếu liệt, rối loạn ý thức, ho ra máu hoặc khó thở cấp.
Chẩn đoán Viêm mạch IgA
Bác sĩ nhận diện kiểu ban xuất huyết, kiểm tra tiểu cầu bình thường và tìm biểu hiện khớp, bụng, thận. Mọi người bệnh cần đo huyết áp, phân tích nước tiểu và đánh giá chức năng thận. Sinh thiết da với miễn dịch huỳnh quang có thể chứng minh viêm mạch bạch cầu vỡ và lắng đọng IgA khi hình ảnh không điển hình; sinh thiết thận dành cho protein niệu đáng kể, giảm mức lọc hoặc diễn tiến nặng. Không nên tự chẩn đoán từ ban da vì nhiều bệnh nguy hiểm có biểu hiện tương tự.
Bác sĩ hỏi nhiễm trùng gần đây, thuốc và vaccine mới, thời điểm ban, đau bụng, phân máu, đau khớp, tiểu sẫm, lượng tiểu và tiền sử thận. Khám đánh giá phân bố và tính sờ được của ban, phù, khớp, bụng, bìu ở trẻ trai, huyết áp và dấu mất nước. Gan lách to, sốt kéo dài, giảm cân hoặc chảy máu niêm mạc gợi ý cần tìm bệnh máu, nhiễm trùng hoặc chẩn đoán khác.
Công thức máu xác nhận tiểu cầu không giảm và đánh giá thiếu máu hoặc nhiễm trùng. Phân tích nước tiểu, tỷ lệ protein/creatinin hoặc albumin/creatinin, creatinin máu và eGFR xác định tổn thương thận. CRP/ESR hỗ trợ đánh giá viêm nhưng không chẩn đoán. Xét nghiệm đông máu, bổ thể, ANA, ANCA, cấy hoặc huyết thanh học chỉ định khi biểu hiện không điển hình. IgA máu có thể tăng nhưng bình thường không loại trừ bệnh. Phân tìm máu ẩn được dùng khi nghi chảy máu tiêu hóa.
Siêu âm bụng là phương tiện đầu tay khi đau bụng nặng để tìm phù thành ruột, lồng ruột hoặc dịch ổ bụng. Siêu âm bìu giúp phân biệt viêm do IgA với xoắn tinh hoàn nhưng không được làm chậm xử trí cấp cứu khi nghi xoắn. Hình ảnh thận không xác nhận viêm cầu thận nhưng đánh giá cấu trúc và biến chứng. CT chỉ dùng khi cần làm rõ biến chứng, cân nhắc bức xạ và thuốc cản quang, đặc biệt ở trẻ và người suy thận.
Tiêu chí EULAR/PRINTO/PRES yêu cầu ban xuất huyết hoặc chấm xuất huyết ưu thế ở chi dưới, không do giảm tiểu cầu, kèm ít nhất một đặc điểm: đau bụng, viêm hoặc đau khớp, tổn thương thận, hoặc mô học cho thấy viêm mạch với lắng đọng IgA ưu thế. Tiêu chí được phát triển cho phân loại trẻ em và có thể hỗ trợ ở người lớn, nhưng không thay thế đánh giá loại trừ viêm mạch do thuốc, nhiễm trùng, bệnh máu, lupus và viêm mạch ANCA.
Điều trị Viêm mạch IgA
Phần lớn trẻ em cần điều trị hỗ trợ, giảm đau phù hợp, duy trì nước và theo dõi thận. Mức can thiệp tăng khi đau bụng nặng, chảy máu, lồng ruột, viêm thận, tăng huyết áp hoặc suy chức năng thận. Glucocorticoid có thể giảm triệu chứng tiêu hóa hoặc khớp trong một số trường hợp nhưng không được dùng mặc định để phòng viêm thận. Viêm thận được phân tầng theo protein niệu, eGFR và sinh thiết; trường hợp nặng cần thận học và đôi khi nhập viện.
Paracetamol thường được ưu tiên giảm đau; NSAID chỉ cân nhắc khi không có tổn thương thận, chảy máu tiêu hóa hoặc nguy cơ mất nước. Glucocorticoid được bác sĩ dùng cho đau bụng nặng, phù ruột, một số biểu hiện da hoặc viêm thận theo mức độ. ACE inhibitor hoặc ARB giúp giảm protein niệu và kiểm soát huyết áp khi thận bị ảnh hưởng. Thuốc ức chế miễn dịch khác dành cho viêm thận nặng hoặc tiến triển theo hướng dẫn KDIGO và chuyên khoa. Không tự dùng NSAID, steroid hay thuốc nam.
Lồng ruột có thể được tháo bằng bơm hơi hoặc thuốc cản quang dưới hướng dẫn hình ảnh khi không có dấu thủng hoặc hoại tử. Thủ thuật cần thực hiện tại cơ sở có phẫu thuật nhi hoặc ngoại tiêu hóa hỗ trợ vì khả năng thất bại và tái lồng. Sinh thiết da hoặc thận là thủ thuật chẩn đoán, chỉ thực hiện khi kết quả ảnh hưởng quyết định điều trị và sau đánh giá nguy cơ chảy máu.
Phẫu thuật cần khi lồng ruột không tháo được, thủng ruột, hoại tử, chảy máu không kiểm soát hoặc nghi xoắn tinh hoàn. Mục tiêu là xử trí biến chứng cấp chứ không chữa cơ chế miễn dịch. Sau mổ vẫn phải tiếp tục theo dõi nước tiểu, huyết áp và chức năng thận vì biến chứng bụng không phản ánh đầy đủ mức độ viêm cầu thận. Nguy cơ và phạm vi mổ phụ thuộc thời điểm phát hiện và tình trạng mô ruột.
Nghỉ ngơi tương đối trong giai đoạn đau, uống đủ nước nếu không bị hạn chế dịch và dùng thuốc giảm đau an toàn giúp phần lớn người bệnh. Chăm sóc da nhẹ nhàng, tránh gãi và kê cao chân khi phù có thể dễ chịu hơn. Trẻ cần được hỗ trợ trở lại trường từng bước. Khi có protein niệu hoặc tăng huyết áp, dinh dưỡng và lượng muối được cá thể hóa. Không có bằng chứng sản phẩm bổ sung giúp bệnh khỏi nhanh hơn.
Theo dõi quan trọng nhất là huyết áp, phân tích nước tiểu, lượng protein niệu và creatinin/eGFR. NIDDK khuyến nghị có thể tiếp tục xét nghiệm máu và nước tiểu ít nhất 6 tháng sau khi phần lớn triệu chứng biến mất; người có tổn thương thận cần lâu hơn và dày hơn. Nhật ký ban, đau bụng và lượng tiểu hỗ trợ đánh giá. Cần liên hệ bác sĩ khi phù, tiểu ít, nước tiểu sẫm, đau bụng tái phát hoặc huyết áp cao.
Đợt không biến chứng thường cải thiện trong vài tuần đến vài tháng và không cần thuốc kéo dài. Ban có thể xuất hiện theo nhiều đợt trước khi dứt. Nếu có viêm thận, điều trị kiểm soát huyết áp và protein niệu có thể kéo dài nhiều tháng hoặc lâu hơn, tùy đáp ứng và mô bệnh học. Thời điểm kết thúc theo dõi không dựa riêng vào việc ban đã hết; nước tiểu và huyết áp cần ổn định qua các lần kiểm tra.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng cấp gồm xuất huyết tiêu hóa, lồng ruột, thiếu máu hoặc thủng ruột, đau bìu và hiếm khi xuất huyết phổi hoặc tổn thương thần kinh. Biến chứng dài hạn quan trọng nhất là bệnh thận mạn, tăng huyết áp, hội chứng thận hư hoặc suy thận, đặc biệt ở người lớn và người protein niệu kéo dài. Thuốc có thể gây nhiễm trùng, tăng đường huyết, tăng huyết áp, độc thận hoặc chảy máu tiêu hóa tùy nhóm sử dụng.
Đa số trẻ em hồi phục hoàn toàn, kể cả khi ban tái vài lần. Tiên lượng dài hạn chủ yếu phụ thuộc mức độ tổn thương thận chứ không phải số lượng ban hoặc đau khớp. Người lớn có tỷ lệ bệnh thận mạn cao hơn và cần theo dõi nghiêm túc. Protein niệu nhiều, tăng huyết áp, eGFR giảm hoặc tổn thương nặng trên sinh thiết làm nguy cơ cao hơn. Không thể dự đoán kết quả cá nhân từ một lần xét nghiệm; xu hướng qua thời gian quan trọng hơn.
Triệu chứng có thể quay lại một hoặc nhiều lần, thường trong năm đầu. Đợt tái phát có thể chỉ có ban hoặc kèm đau bụng, khớp và nước tiểu bất thường. Tái phát không luôn có nghĩa bệnh nặng hơn, nhưng mọi đợt cần kiểm tra huyết áp và nước tiểu vì thận có thể bị ảnh hưởng khác lần trước. Không có biện pháp chắc chắn ngăn tái phát; dùng thuốc đúng chỉ định và điều trị nhiễm trùng thông thường phù hợp giúp tránh biến chứng do tự điều trị.
Chưa có cách phòng khởi phát vì tác nhân và cơ địa tương tác phức tạp. Không khuyến cáo tránh vaccine thường quy chỉ vì lo ngại IgA vasculitis; thời điểm vaccine cần trao đổi nếu đang bệnh cấp hoặc dùng ức chế miễn dịch. Phòng biến chứng thận bằng đo huyết áp, xét nghiệm nước tiểu đúng lịch và điều trị protein niệu. Phòng biến chứng bụng dựa vào nhận biết sớm đau tăng, nôn và phân máu. Không dùng kháng sinh để phòng bệnh khi không có nhiễm khuẩn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm mạch IgA
Chế độ ăn không được chứng minh gây hoặc chữa viêm mạch IgA. Khi đau bụng, nên ăn lượng nhỏ, dễ tiêu và bù nước theo hướng dẫn; đau nặng hoặc nôn cần khám thay vì cố ăn. Nếu thận bình thường, không cần kiêng đạm hay kali. Khi có tăng huyết áp, phù hoặc bệnh thận, bác sĩ có thể hạn chế muối, điều chỉnh protein, kali và dịch. Không tự loại bỏ nhiều thực phẩm ở trẻ vì nguy cơ chậm tăng trưởng.
Giai đoạn đau khớp, phù chân hoặc đau bụng cần giảm vận động và tránh môn va chạm. Khi triệu chứng giảm và nước tiểu ổn định, trẻ và người lớn có thể trở lại hoạt động từng bước. Người tăng huyết áp hoặc viêm thận cần được hướng dẫn cường độ. Không nên chạy nhảy qua đau bụng hoặc đau bìu. Ngủ đủ và trở lại trường, công việc theo khả năng giúp hồi phục mà không cần nằm bất động kéo dài.
Ghi ngày xuất hiện ban mới, mức đau bụng, số lần nôn, màu phân, lượng tiểu, phù và huyết áp nếu đã được hướng dẫn đo đúng. Que thử nước tiểu tại nhà chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định và không thay thế xét nghiệm định lượng. Chụp ảnh ban trong cùng điều kiện ánh sáng có thể hỗ trợ so sánh. Tiểu ít, phù tăng, nôn xanh hoặc đau bụng dữ dội là lý do đi khám, không chờ đến lịch xét nghiệm kế tiếp.
- Không tự dùng ibuprofen hoặc NSAID khi có tiểu máu, protein niệu, mất nước hay chảy máu tiêu hóa.
- Không tự dùng steroid để làm ban biến mất nhanh hoặc để phòng tổn thương thận.
- Không bỏ theo dõi nước tiểu chỉ vì ban và đau khớp đã hết.
- Không chườm nóng hoặc xoa bóp mạnh vùng bụng đau hay bìu sưng.
- Không tự quy bệnh cho thức ăn hoặc vaccine rồi kiêng khem, trì hoãn tiêm chủng mà chưa được đánh giá.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
IgA vasculitis thường gặp nhất ở trẻ nhỏ và đa số tự giới hạn, nhưng trẻ vẫn cần đo huyết áp và kiểm tra nước tiểu theo lịch. Đau bụng có thể xuất hiện trước ban, làm chẩn đoán khó; lồng ruột và đau bìu cần được nhận biết sớm. Thuốc phải tính theo cân nặng và tình trạng thận, không dùng liều người lớn. Theo dõi tăng trưởng quan trọng nếu cần steroid hoặc ức chế miễn dịch kéo dài.
Bệnh hiếm ở người cao tuổi và dễ bị nhầm với viêm mạch do thuốc, nhiễm trùng, ung thư, rối loạn đông máu hoặc ban do suy tĩnh mạch. Nguy cơ tổn thương thận, xuất huyết tiêu hóa và tác dụng phụ thuốc cao hơn do đa bệnh lý, suy thận và đa thuốc. Sinh thiết da hoặc thận thường có giá trị lớn hơn để xác định chẩn đoán và hướng điều trị, sau khi đánh giá nguy cơ thủ thuật.
Viêm mạch IgA hoạt động trong thai kỳ hiếm nhưng cần phối hợp sản–thận–thấp khớp vì tăng huyết áp, protein niệu và giảm chức năng thận có thể giống tiền sản giật. Phụ nữ có tiền sử IgA vasculitis, đặc biệt từng viêm thận, có nguy cơ tăng huyết áp và protein niệu trong thai kỳ nên được theo dõi sớm. Thuốc hạ áp và ức chế miễn dịch phải được rà soát trước thụ thai; không tự ngừng thuốc.
Quyết định cho bú phụ thuộc thuốc đang dùng và mức độ bệnh thận hơn là bản thân IgA vasculitis. Nhiều thuốc giảm đau, glucocorticoid và một số thuốc miễn dịch có thể dùng trong những điều kiện nhất định, trong khi một số thuốc cần thay thế. Bác sĩ và dược sĩ lâm sàng cân nhắc liều, thời điểm uống, tuổi và tình trạng trẻ. Không mặc định ngừng cho bú khi ban tái phát hoặc khi mẹ cần điều trị.
Ở người suy giảm miễn dịch, ban xuất huyết và đau bụng có thể do nhiễm trùng xâm lấn, giảm tiểu cầu hoặc thuốc hơn là IgA vasculitis. Sốt có thể không rõ và nguy cơ bệnh nặng cao hơn, nên ngưỡng nhập viện và lấy mẫu vi sinh thấp hơn. Trước khi dùng steroid hoặc tăng ức chế miễn dịch, cần loại trừ nhiễm trùng phù hợp. Theo dõi thận phải kết hợp với độc tính của thuốc nền.
Bệnh thận mạn, tăng huyết áp, bệnh gan, rối loạn đông máu, bệnh viêm ruột và đái tháo đường làm thay đổi cách diễn giải triệu chứng và lựa chọn thuốc. NSAID có thể không phù hợp khi suy thận hoặc nguy cơ chảy máu. Người dùng thuốc chống đông có thể có ban và chảy máu nặng hơn, nhưng không nên tự ngừng thuốc. Bác sĩ cần đối chiếu nước tiểu cũ để xác định tổn thương thận mới.
Sau mổ vì lồng ruột, thủng ruột hoặc biến chứng khác, người bệnh cần theo dõi nhu động ruột, đau tăng, sốt, nôn, vết mổ và dấu mất nước. Việc đã xử trí bụng không loại trừ viêm thận xuất hiện sau đó, vì vậy lịch đo huyết áp và xét nghiệm nước tiểu vẫn tiếp tục. Thuốc giảm đau phải phù hợp chức năng thận và nguy cơ chảy máu. Trở lại ăn và vận động theo hướng dẫn ngoại khoa.
Câu hỏi thường gặp về Viêm mạch IgA
Không. Ban của viêm mạch IgA xuất hiện do thành mạch nhỏ bị viêm và rò máu, trong khi số lượng tiểu cầu thường bình thường. Đây là điểm giúp phân biệt với ban xuất huyết giảm tiểu cầu, nhưng chỉ xét nghiệm tiểu cầu chưa đủ vì nhiễm trùng, thuốc và viêm mạch khác cũng gây ban tím. Bác sĩ cần xem phân bố ban, khả năng sờ được, đau bụng, đau khớp và nước tiểu. Nếu có chảy máu niêm mạc, bầm lan rộng, sốt cao hoặc tiểu cầu giảm, cần đánh giá nguyên nhân khác khẩn trương.
Phần lớn trẻ em không có tổn thương cơ quan nặng sẽ cải thiện trong vài tuần đến vài tháng, đôi khi ban tái một vài đợt rồi hết. Tuy nhiên, “tự khỏi” không có nghĩa bỏ theo dõi, vì tiểu máu, protein niệu hoặc tăng huyết áp có thể xuất hiện khi ban đã biến mất. Người lớn và người có viêm thận cần giám sát lâu hơn, đôi khi phải dùng thuốc kiểm soát huyết áp, protein niệu hoặc viêm. Kết luận hồi phục nên dựa trên triệu chứng, huyết áp, nước tiểu và chức năng thận ổn định qua thời gian.
Bản thân viêm mạch IgA không lây. Nhiều trường hợp xuất hiện sau nhiễm trùng hô hấp, nhưng đó là phản ứng miễn dịch xảy ra sau nhiễm ở một số người, không phải vi khuẩn hay virus truyền bệnh viêm mạch sang người khác. Tác nhân cảm cúm hoặc viêm họng đi kèm có thể lây theo cách thông thường, nên vẫn cần vệ sinh tay và hạn chế tiếp xúc khi đang nhiễm. Người thân không cần cách ly vì ban IgA. Nếu nhiều người cùng có ban hoặc sốt, cần tìm nhiễm trùng hay nguyên nhân môi trường khác.
Thời gian chính xác phụ thuộc tuổi và kết quả ban đầu, nhưng nhiều nguồn khuyến nghị tiếp tục đo huyết áp và kiểm tra nước tiểu ít nhất khoảng 6 tháng sau khi phần lớn triệu chứng đã hết. Lịch thường dày hơn trong những tuần đầu rồi giãn dần nếu mọi kết quả bình thường. Người có tiểu máu, protein niệu, tăng huyết áp hoặc chức năng thận giảm cần theo dõi lâu hơn theo thận học. Không nên tự dừng vì nước tiểu nhìn bằng mắt thường vẫn trong; tổn thương thận thường chỉ thấy trên xét nghiệm.
Trong giai đoạn đau khớp, phù chân hoặc đau bụng, trẻ nên nghỉ tương đối và tránh chạy nhảy mạnh; khi triệu chứng giảm có thể trở lại hoạt động từng bước. Không có thực phẩm cụ thể gây bệnh hoặc cần loại bỏ thường quy. Trẻ nên ăn đủ chất và uống phù hợp, trừ khi bác sĩ hạn chế muối, đạm, kali hoặc dịch do viêm thận. Không tự kiêng sữa, thịt hay vaccine vì lo tái phát. Đau bụng tăng, nôn, phân máu, tiểu ít hoặc phù là dấu hiệu cần khám chứ không xử lý chỉ bằng thay đổi chế độ ăn.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

