Viêm mạch quá mẫn là tình trạng các mạch máu rất nhỏ ở da bị viêm và rò rỉ máu, thường tạo những nốt ban đỏ tím nổi gồ, ấn không mất màu ở hai cẳng chân. Tên gọi này trước đây được dùng rộng rãi; hiện nay bác sĩ thường xác định rõ hơn là viêm mạch máu nhỏ ở da hoặc một thể viêm mạch hệ thống cụ thể. Bệnh có thể xuất hiện sau dùng thuốc, nhiễm trùng, bệnh tự miễn, bệnh huyết học hoặc không tìm được nguyên nhân. Phần lớn trường hợp chỉ ảnh hưởng da và có thể cải thiện sau khi loại bỏ yếu tố khởi phát, nhưng đau bụng, tiểu máu, khó thở hoặc tê yếu chi có thể báo hiệu tổn thương cơ quan. Khám sớm, xét nghiệm nước tiểu và sinh thiết da đúng thời điểm giúp phân loại bệnh, tránh bỏ sót viêm mạch IgA, viêm mạch do cryoglobulin hoặc viêm mạch liên quan ANCA.
Viêm mạch quá mẫn là bệnh gì?
Viêm mạch quá mẫn là tên lịch sử mô tả viêm các mạch máu nhỏ, thường thấy dưới kính hiển vi với hình ảnh bạch cầu trung tính vỡ vụn quanh thành mạch. Khi tổn thương chỉ ở da và không xác định được một thể bệnh đặc hiệu, thuật ngữ viêm mạch máu nhỏ ở da hoặc viêm mạch bạch cầu vỡ thường phù hợp hơn. Đây không phải là dị ứng da thông thường và cũng không đồng nghĩa với mọi dạng viêm mạch. Ban xuất huyết có thể là phản ứng sau thuốc hoặc nhiễm trùng, nhưng cũng có thể là biểu hiện đầu tiên của viêm mạch IgA, viêm mạch do cryoglobulin, lupus, bệnh Sjögren hoặc viêm mạch liên quan ANCA. Vì hình thái ngoài da không đủ xác định nguyên nhân, bác sĩ cần kết hợp thời điểm khởi phát, triệu chứng toàn thân, sinh thiết và xét nghiệm chọn lọc. Việc phân biệt bệnh giới hạn ở da với bệnh hệ thống quyết định mức độ theo dõi và điều trị.
| Tên bệnh | Viêm mạch quá mẫn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hypersensitivity vasculitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm mạch máu nhỏ ở da; viêm mạch bạch cầu vỡ; cutaneous small-vessel vasculitis; cutaneous leukocytoclastic angiitis |
| Mã ICD-10 | M31.0 – Hypersensitivity angiitis. Trong thực hành hiện đại, nhiều trường hợp được mô tả chính xác hơn là viêm mạch máu nhỏ giới hạn ở da. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Miễn dịch – Dị ứng – Tự miễn; viêm mạch máu nhỏ; da liễu và cơ xương khớp. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da, đặc biệt các tiểu tĩnh mạch sau mao mạch ở cẳng chân; một số trường hợp liên quan thận, khớp, đường tiêu hóa, thần kinh hoặc phổi nếu là biểu hiện của viêm mạch hệ thống. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm do miễn dịch, thường khởi phát cấp hoặc bán cấp, không lây và không phải ung thư. Có thể chỉ giới hạn ở da hoặc phản ánh một bệnh hệ thống, nhiễm trùng, thuốc hay bệnh nền khác. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp trong cộng đồng nhưng là một trong những kiểu viêm mạch da thường gặp nhất tại chuyên khoa da liễu. Tần suất chính xác tại Việt Nam chưa có dữ liệu chuẩn hóa. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm mạch quá mẫn
Một kháng nguyên từ thuốc, vi sinh vật hoặc bệnh nền có thể kết hợp với kháng thể tạo phức hợp miễn dịch lưu hành. Các phức hợp này lắng đọng ở thành tiểu tĩnh mạch sau mao mạch, hoạt hóa bổ thể và thu hút bạch cầu trung tính. Enzyme và các chất oxy hóa do bạch cầu giải phóng làm tổn thương nội mô, gây hoại tử dạng fibrin, vỡ nhân bạch cầu và thoát hồng cầu ra mô. Kết quả là các chấm hoặc mảng xuất huyết nổi gồ, đôi khi kèm bọng nước, hoại tử hay loét. Nếu cùng cơ chế xảy ra ở cầu thận, ruột, thần kinh hoặc phổi, người bệnh có thể xuất hiện tổn thương ngoài da. Ở một số trường hợp, cơ chế không thuần túy do phức hợp miễn dịch nên cần định danh thể viêm mạch cụ thể thay vì gộp chung theo tên viêm mạch quá mẫn.
Thực hành hiện nay phân loại theo phạm vi và nguyên nhân: viêm mạch máu nhỏ chỉ giới hạn ở da; thể da của một viêm mạch hệ thống; viêm mạch thứ phát do thuốc, nhiễm trùng, bệnh tự miễn hoặc bệnh ác tính; và thể chưa rõ nguyên nhân. Mẫu miễn dịch huỳnh quang có thể gợi ý viêm mạch IgA, viêm mạch do cryoglobulin hoặc viêm mạch mày đay giảm bổ thể, nhưng kết quả phải được đặt trong bối cảnh lâm sàng. Phân loại này quan trọng hơn việc chỉ ghi “bạch cầu vỡ” vì hình ảnh mô học đó có thể gặp trong nhiều bệnh khác nhau, từ tình trạng da tự giới hạn đến viêm mạch đe dọa cơ quan.
Viêm mạch máu nhỏ ở da có thể gặp ở mọi tuổi và cả hai giới, nhưng được ghi nhận nhiều hơn ở người lớn và tần suất tăng theo tuổi. Ở trẻ em, viêm mạch IgA là một nguyên nhân quan trọng hơn so với người lớn. Tỷ lệ liên quan thuốc, nhiễm trùng hay bệnh hệ thống thay đổi giữa quần thể và cơ sở điều trị. Dữ liệu dịch tễ dành riêng cho Việt Nam còn hạn chế, vì nhiều báo cáo gộp các thể viêm mạch da khác nhau hoặc chỉ thu nhận ca đã sinh thiết.
Bệnh hình thành khi phản ứng miễn dịch làm tổn thương thành mạch nhỏ. Yếu tố khởi phát có thể đi vào cơ thể qua thuốc, nhiễm trùng hoặc xuất phát từ bệnh nền; sau đó phức hợp miễn dịch hoặc các cơ chế viêm khác tập trung tại mạch da, nhất là vùng chịu áp lực thủy tĩnh ở chân. Đứng lâu, nóng và vận động có thể làm ban nổi rõ hơn nhưng thường không phải nguyên nhân gốc. Đây không phải đường lây truyền từ người sang người.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm mạch quá mẫn
Nguyên nhân được chia thành bốn nhóm chính. Thuốc có thể khởi phát phản ứng sau vài ngày đến vài tuần, đặc biệt khi người bệnh vừa bắt đầu hoặc đổi thuốc. Nhiễm trùng đường hô hấp, viêm gan virus, HIV và một số nhiễm trùng khác có thể tạo phức hợp miễn dịch. Bệnh tự miễn, bệnh viêm ruột, viêm mạch hệ thống và rối loạn tăng sinh dòng tế bào B cũng có thể biểu hiện bằng ban viêm mạch. Một tỷ lệ đáng kể không xác định được nguyên nhân sau đánh giá ban đầu. Thực phẩm hoặc tiếp xúc môi trường thường ít được khẳng định hơn và không nên quy kết nếu thiếu bằng chứng thời gian, tái phơi nhiễm hoặc loại trừ nguyên nhân khác.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi cao hơn và tiền sử bệnh tự miễn hoặc bệnh huyết học. Yếu tố có thể thay đổi hoặc kiểm soát gồm dùng nhiều thuốc, bắt đầu thuốc mới mà không theo dõi, nhiễm trùng chưa được điều trị, hút thuốc làm chậm lành vết loét và đứng lâu khi đang có phù viêm. Tiền sử từng bị viêm mạch do một thuốc cụ thể làm tăng nguy cơ tái phát khi dùng lại, nhưng không có nghĩa người bệnh sẽ dị ứng với mọi thuốc cùng nhóm.
Nhóm cần cảnh giác hơn gồm người vừa dùng thuốc mới, người có nhiễm trùng kéo dài, lupus hoặc bệnh Sjögren, viêm gan B hay C, bệnh viêm ruột, ung thư máu, suy giảm miễn dịch và người có nhiều bệnh nền. Người có bất thường nước tiểu, tăng creatinin, đau bụng, xuất huyết tiêu hóa, tê yếu chi hoặc triệu chứng hô hấp có nguy cơ bệnh không chỉ giới hạn ở da và cần đánh giá sớm hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm mạch quá mẫn
Ban thường xuất hiện đột ngột thành từng đợt, ưu thế ở hai cẳng chân và mắt cá, có thể lan lên đùi, mông hoặc tay. Tổn thương mới màu đỏ, sau chuyển tím hoặc nâu và có thể để lại thâm. Người bệnh có thể ngứa, bỏng rát, đau hoặc hoàn toàn không khó chịu. Sốt nhẹ, mệt và đau khớp đôi khi đi kèm. Triệu chứng ngoài da không phải lúc nào cũng xuất hiện ngay, vì vậy bác sĩ sẽ hỏi kỹ về nước tiểu, tiêu hóa, hô hấp và thần kinh dù người bệnh chỉ đến khám vì phát ban.
- Ban xuất huyết nổi gồ: chấm hoặc mảng đỏ tím, sờ thấy gờ nhẹ và không mất màu khi ấn.
- Phân bố đối xứng ở chân: thường rõ quanh cổ chân, cẳng chân hoặc vùng chịu áp lực và đứng lâu.
- Ngứa hoặc nóng rát: cảm giác khó chịu có thể tăng khi da phù hoặc ban mới tiếp tục xuất hiện.
- Đau da: một số tổn thương căng, nhạy cảm, nhất là khi có bọng nước hoặc vùng hoại tử nông.
- Đau khớp: thường ở cổ chân hoặc đầu gối, nhưng không đủ để khẳng định một thể viêm mạch hệ thống.
- Thâm da sau viêm: ban cũ nhạt dần thành màu nâu do sắc tố máu lắng đọng trong da.
- Bọng nước hoặc bóng nước xuất huyết khi viêm làm tổn thương da mạnh hơn.
- Loét đau, đóng mày đen hoặc hoại tử, gợi ý tổn thương sâu hay tưới máu kém.
- Mày đay kéo dài trên 24 giờ, đau rát và để lại thâm, cần nghĩ đến viêm mạch mày đay.
- Tiểu máu, phù hoặc tăng huyết áp khi thận bị liên quan.
- Đau bụng, nôn hoặc đi ngoài ra máu nếu mạch đường tiêu hóa bị ảnh hưởng.
- Tê bì, đau kiểu bỏng hoặc yếu khu trú khi có tổn thương thần kinh ngoại biên.
Nên đặt lịch khám: khi ban đỏ tím không mất màu, tái phát hoặc xuất hiện sau thuốc mới. Cần khám trong ngày: khi ban lan nhanh, đau nhiều, có bọng nước, sốt, đau khớp rõ, phù, nước tiểu sẫm, đau bụng hoặc tê yếu. Cần tái khám sớm: nếu tổn thương mới vẫn xuất hiện sau khi đã xử lý yếu tố nghi ngờ, vết loét chậm lành, xét nghiệm thận bất thường hoặc thuốc điều trị gây tác dụng không mong muốn. Người bệnh nên mang danh sách toàn bộ thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thảo dược và thời điểm bắt đầu dùng.
- Khó thở đột ngột, đau ngực, ho ra máu hoặc tím tái.
- Đau bụng dữ dội, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc bụng cứng.
- Tiểu rất ít, phù tăng nhanh, tiểu máu nhiều hoặc huyết áp tăng kèm đau đầu dữ dội.
- Ngất, lú lẫn, co giật, yếu liệt một bên hoặc đau thần kinh tiến triển nhanh.
- Ban hoại tử lan rộng, đau vượt mức nhìn thấy, sốt cao rét run hoặc dấu hiệu nhiễm trùng vết loét.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu; không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Viêm mạch quá mẫn
Chẩn đoán bắt đầu bằng xác nhận tổn thương có phù hợp viêm mạch hay không, sau đó trả lời ba câu hỏi: mạch kích thước nào bị ảnh hưởng, bệnh có giới hạn ở da không và có nguyên nhân nền nào cần điều trị. Bác sĩ phối hợp bệnh sử thuốc và nhiễm trùng, khám toàn thân, sinh thiết da cùng xét nghiệm máu và nước tiểu. Không có một xét nghiệm duy nhất đủ chẩn đoán mọi trường hợp. Kết quả mô học “viêm mạch bạch cầu vỡ” là mô tả tổn thương, không tự động xác định nguyên nhân.
Bác sĩ đánh giá màu sắc, độ gồ, vị trí, tuổi của từng tổn thương và dấu hiệu bọng nước, loét hay hoại tử. Khám phù chân, khớp, thần kinh ngoại biên, huyết áp, phổi và bụng giúp tìm tổn thương ngoài da. Bệnh sử tập trung vào thuốc mới trong vài tuần gần đây, nhiễm trùng, tiêm chủng, bệnh tự miễn, ung thư, sụt cân và các đợt ban trước. Ấn bằng kính có thể phân biệt tổn thương mất màu với xuất huyết, nhưng người đọc không nên dựa vào thao tác này để tự loại trừ bệnh.
Xét nghiệm nền thường gồm công thức máu, creatinin và mức lọc cầu thận, men gan, CRP hoặc tốc độ lắng máu và tổng phân tích nước tiểu. Protein niệu hoặc hồng cầu niệu làm tăng nghi ngờ tổn thương thận. Tùy bệnh sử, bác sĩ có thể chỉ định C3, C4, ANA, ANCA, cryoglobulin, điện di protein, xét nghiệm viêm gan B, viêm gan C, HIV hoặc cấy tìm nhiễm trùng. Mẫu cryoglobulin cần được lấy và xử lý đúng nhiệt độ để tránh âm tính giả. Xét nghiệm diện rộng không định hướng có thể cho kết quả dương tính tình cờ và không thay thế đánh giá lâm sàng.
Hình ảnh học không cần thiết khi bệnh rõ ràng giới hạn ở da và xét nghiệm nền bình thường. X-quang, siêu âm, CT hoặc MRI chỉ được chọn khi triệu chứng gợi ý tổn thương phổi, bụng, mạch lớn hoặc cơ quan khác. Kết quả hình ảnh có thể phát hiện biến chứng hay bệnh nền nhưng không xác nhận riêng viêm mạch máu nhỏ ở da.
Không có bộ tiêu chuẩn chẩn đoán duy nhất áp dụng cho mọi ca viêm mạch quá mẫn. Đồng thuận hiện đại dựa trên sự phù hợp giữa biểu hiện da, mô bệnh học và đánh giá nguyên nhân hoặc tổn thương hệ thống. Sinh thiết tổn thương mới cho mô học và một mẫu phù hợp cho miễn dịch huỳnh quang trực tiếp thường có giá trị nhất. Tiêu chuẩn ACR năm 1990 về “hypersensitivity vasculitis” là tiêu chuẩn phân loại nghiên cứu cũ, không nên dùng như công cụ tự chẩn đoán và không phản ánh đầy đủ danh pháp hiện nay.
Điều trị Viêm mạch quá mẫn
Mục tiêu điều trị là loại bỏ yếu tố khởi phát có thể xác định, giảm triệu chứng da, bảo vệ cơ quan và hạn chế độc tính thuốc. Trường hợp chỉ ở da, nhẹ và đợt đầu thường ưu tiên chăm sóc hỗ trợ cùng theo dõi nước tiểu, chức năng thận. Ban đau, loét, kéo dài hoặc tái phát cần bác sĩ da liễu hay cơ xương khớp cân nhắc thuốc. Có tổn thương thận, phổi, tiêu hóa, thần kinh hoặc dấu hiệu bệnh hệ thống có thể cần nhập viện và điều trị theo thể viêm mạch cụ thể.
Thuốc giảm ngứa hoặc giảm đau có thể được dùng để kiểm soát khó chịu nhưng không xử lý nguyên nhân. Bác sĩ có thể cân nhắc corticosteroid trong thời gian phù hợp cho đợt viêm đáng kể, hoặc các thuốc như colchicine, dapsone và thuốc điều hòa miễn dịch ở bệnh mạn, tái phát hay loét. Lựa chọn phụ thuộc thiếu men G6PD, chức năng gan thận, tương tác thuốc, thai kỳ và nguy cơ nhiễm trùng. Nếu nghi do thuốc, không tự ngừng thuốc thiết yếu; cần trao đổi để thay thế an toàn và ghi nhận phản ứng.
Không áp dụng
Không áp dụng
Nghỉ tương đối trong giai đoạn ban bùng phát, kê cao chân và tránh đứng lâu có thể giảm áp lực thủy tĩnh. Vớ ép chỉ dùng khi bác sĩ xác nhận tuần hoàn động mạch phù hợp và không có loét đau cấp. Tắm nước ấm vừa, dưỡng ẩm, tránh cào gãi và băng vết loét theo hướng dẫn giúp bảo vệ hàng rào da. Ban hoại tử hoặc vết thương tiết dịch cần chăm sóc vết thương chuyên môn thay vì tự đắp lá hay hóa chất sát khuẩn mạnh.
Theo dõi số lượng tổn thương mới, mức đau, diện tích loét, phù và triệu chứng toàn thân. Bác sĩ có thể lặp lại công thức máu, creatinin, nước tiểu, men gan hoặc xét nghiệm liên quan thuốc đang dùng. Người bệnh nên báo sớm khi tiểu sẫm, giảm lượng nước tiểu, khó thở, đau bụng, tê yếu hoặc sốt. Khi dùng corticosteroid hay thuốc ức chế miễn dịch, cần theo dõi huyết áp, đường huyết, nhiễm trùng, công thức máu và chức năng gan thận theo kế hoạch cá thể hóa.
Nhiều đợt giới hạn ở da giảm dần trong vài tuần, nhưng vết thâm có thể tồn tại lâu hơn và tổn thương mới có thể xuất hiện thành từng đợt. Thời gian dùng thuốc phụ thuộc mức độ, nguyên nhân và khả năng tái phát; bệnh mạn tính có thể cần nhiều tháng theo dõi. Không nên lấy việc ban nhạt màu làm bằng chứng chắc chắn rằng thận hoặc cơ quan khác đã bình thường nếu trước đó có bất thường xét nghiệm.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng tại da gồm bọng nước, loét, hoại tử, nhiễm trùng thứ phát, sẹo và tăng sắc tố kéo dài. Biến chứng nghiêm trọng xuất hiện khi bệnh là một phần của viêm mạch hệ thống: viêm cầu thận, xuất huyết tiêu hóa, tổn thương thần kinh ngoại biên hoặc xuất huyết phổi. Điều trị kéo dài có thể gây nhiễm trùng, giảm tế bào máu, tổn thương gan thận, tăng đường huyết hoặc loãng xương tùy thuốc. Nguy cơ biến chứng thấp hơn ở bệnh thực sự chỉ giới hạn ở da.
Tiên lượng thường thuận lợi khi chỉ có tổn thương da, nguyên nhân được xử lý và nước tiểu, chức năng thận bình thường. Một số người có đợt tái phát, ban mạn hoặc loét ảnh hưởng chất lượng sống. Tiên lượng dè dặt hơn khi khởi phát ở tuổi cao, có bệnh ác tính hoặc tự miễn nền, tổn thương thận, tiêu hóa, thần kinh hay phổi. Không thể dự đoán diễn tiến cá nhân chỉ từ hình ảnh ban; xu hướng triệu chứng và xét nghiệm theo thời gian quan trọng hơn.
Ban có thể tái phát nếu tiếp tục tiếp xúc thuốc gây bệnh, nhiễm trùng chưa được kiểm soát hoặc bệnh nền còn hoạt động. Ở thể không rõ nguyên nhân, đợt mới đôi khi xuất hiện dù đã tuân thủ điều trị. Ghi nhật ký thuốc và thời điểm ban, tránh tự dùng lại thuốc nghi ngờ, chăm sóc chân và tái khám khi có dấu hiệu cơ quan giúp giảm rủi ro. Không nên kiêng hàng loạt thực phẩm hoặc thuốc khi chưa có mối liên hệ đáng tin cậy.
Không có vaccine hoặc biện pháp nào phòng được mọi trường hợp. Có thể giảm nguy cơ bằng cách dùng thuốc đúng chỉ định, báo tiền sử phản ứng thuốc, điều trị nhiễm trùng phù hợp và kiểm soát bệnh tự miễn hoặc bệnh huyết học. Vaccine phòng viêm gan B và các vaccine thường quy có thể hữu ích theo tình trạng cá nhân, nhưng lịch tiêm cần xem xét nếu đang dùng thuốc ức chế miễn dịch. Phát hiện sớm tiểu máu, phù hoặc triệu chứng ngoài da giúp phòng biến chứng hơn là chỉ tập trung làm mất ban.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm mạch quá mẫn
Không có chế độ ăn đặc hiệu chữa viêm mạch quá mẫn. Nên ăn đủ đạm và năng lượng để lành da, tăng rau quả và uống nước phù hợp nếu không bị hạn chế do tim hoặc thận. Người có phù, tăng huyết áp hoặc bệnh thận có thể cần điều chỉnh muối theo tư vấn. Tránh rượu nếu men gan tăng hoặc dùng thuốc ảnh hưởng gan. Không tự loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm dựa trên xét nghiệm “dị ứng” không được bác sĩ diễn giải.
Trong lúc ban mới mọc nhiều hoặc chân đau, giảm đi bộ đường dài, đứng lâu, tắm nóng và vận động làm tăng sung huyết ở chân. Khi đợt viêm lắng xuống, trở lại hoạt động từ từ để tránh mất sức và cứng khớp. Công việc cần đứng liên tục có thể sắp xếp nghỉ ngắn, kê chân và giày không gây chèn ép. Ngủ đủ và ngừng hút thuốc hỗ trợ lành vết thương, nhưng không thay thế điều trị nguyên nhân.
Có thể chụp ảnh ban trong cùng điều kiện ánh sáng, ghi ngày xuất hiện, mức đau, thuốc mới và triệu chứng kèm theo. Theo dõi nhiệt độ, huyết áp nếu có máy và màu nước tiểu chỉ mang tính gợi ý; nước tiểu nhìn bình thường vẫn có thể có hồng cầu hoặc protein vi thể. Không dùng bút đánh dấu sát bờ loét nếu da kích ứng. Bất kỳ khó thở, đau bụng, tiểu ít, yếu chi hay sốt cao đều vượt quá giới hạn theo dõi tại nhà.
- Không tự dùng lại thuốc từng bị nghi gây viêm mạch nếu chưa được bác sĩ đánh giá nguy cơ.
- Không tự ngừng thuốc chống đông, thuốc tim mạch, thuốc chống nhiễm trùng hoặc thuốc nền quan trọng.
- Không chọc vỡ bọng nước, cắt mô hoại tử hoặc bôi hóa chất mạnh lên vết loét.
- Không xoa bóp mạnh vùng ban xuất huyết hoặc tiếp tục đứng lâu khi chân đang phù đau.
- Không dựa vào ảnh trên mạng để kết luận bệnh chỉ giới hạn ở da.
- Không trì hoãn xét nghiệm nước tiểu và chức năng thận khi ban tái phát hoặc có triệu chứng toàn thân.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, ban xuất huyết chân kèm đau bụng hoặc đau khớp thường đặt ra khả năng viêm mạch IgA, cần theo dõi huyết áp, nước tiểu và chức năng thận trong thời gian phù hợp. Phần lớn diễn tiến tốt nhưng tổn thương thận có thể xuất hiện sau khi ban đã giảm. Liều và lựa chọn thuốc phải do bác sĩ nhi khoa hoặc cơ xương khớp nhi quyết định; không áp dụng phác đồ người lớn theo cân nặng một cách tự phát.
Người cao tuổi dễ có nhiều thuốc mới, suy thận nền, da mỏng và biểu hiện nhiễm trùng không điển hình. Ban có thể là dấu hiệu của bệnh hệ thống hoặc bệnh huyết học nên ngưỡng đánh giá nguyên nhân thường thấp hơn. Điều trị cần cân bằng nguy cơ té ngã, xuất huyết tiêu hóa, tăng đường huyết và tương tác thuốc. Chăm sóc vết loét, dinh dưỡng và khả năng tự đi lại nên được đánh giá song song với mức độ viêm.
Ban xuất huyết trong thai kỳ cần được đánh giá để phân biệt viêm mạch với giảm tiểu cầu, tiền sản giật, nhiễm trùng và các bệnh tự miễn. Xét nghiệm, sinh thiết da và thuốc phải chọn theo tuổi thai và nguy cơ cho mẹ, thai. Không tự ngừng thuốc nền hoặc dùng corticosteroid, thuốc kháng histamin hay thảo dược khi chưa trao đổi với bác sĩ sản khoa và chuyên khoa điều trị.
Phần lớn quyết định cho con bú dựa trên thuốc đang dùng chứ không phải bản thân ban viêm mạch. Một số thuốc có dữ liệu tương thích, trong khi thuốc khác cần chỉnh thời điểm dùng, theo dõi trẻ hoặc chọn phương án thay thế. Người mẹ không nên mặc định ngừng cho bú hay bỏ điều trị; bác sĩ sẽ cân nhắc mức độ bệnh, tuổi trẻ, liều thuốc và lựa chọn an toàn hơn.
Ở người suy giảm miễn dịch, nhiễm trùng cơ hội, thuốc và bệnh ác tính có thể gây ban giống viêm mạch hoặc thực sự khởi phát viêm mạch. Phản ứng viêm đôi khi ít rầm rộ dù cơ quan bị tổn thương nặng. Sinh thiết, cấy và xét nghiệm tác nhân cần được lựa chọn cẩn thận trước khi tăng ức chế miễn dịch. Sốt, loét tiến triển hoặc đau dữ dội nên được khám sớm vì nguy cơ nhiễm trùng mô mềm.
Bệnh thận, gan, tiểu đường, suy tim, bệnh tự miễn và ung thư ảnh hưởng cả nguyên nhân lẫn lựa chọn điều trị. Người bệnh thận cần chú ý protein niệu, huyết áp và thuốc gây độc thận; người tiểu đường dễ nhiễm trùng và tăng đường huyết khi dùng corticosteroid. Bệnh gan giới hạn một số thuốc điều hòa miễn dịch. Kế hoạch chăm sóc nên được thống nhất giữa bác sĩ da liễu, cơ xương khớp và chuyên khoa bệnh nền.
Ban viêm mạch sau phẫu thuật có thể liên quan kháng sinh, thuốc giảm đau, thuốc chống đông, nhiễm trùng hoặc phản ứng viêm khác. Cần phân biệt với bầm máu, tắc mạch, viêm mô tế bào và hoại tử do tưới máu kém. Không tự ngừng thuốc hậu phẫu; hãy liên hệ đội phẫu thuật và bác sĩ điều trị để đánh giá mối liên hệ thời gian, vết mổ và xét nghiệm đông máu.
Câu hỏi thường gặp về Viêm mạch quá mẫn
Phần lớn trường hợp thật sự giới hạn ở da có tiên lượng tốt, nhưng cùng một kiểu ban có thể xuất hiện khi thận, ruột, thần kinh hoặc phổi bị ảnh hưởng. Mức độ nguy hiểm không được quyết định chỉ bởi số lượng chấm tím. Tiểu máu, phù, đau bụng, khó thở, ho ra máu, tê yếu hoặc sốt kéo dài làm tăng nhu cầu đánh giá khẩn. Sinh thiết da và xét nghiệm nước tiểu giúp bác sĩ xác định phạm vi bệnh và theo dõi biến chứng.
Một đợt nhẹ do yếu tố khởi phát đã chấm dứt có thể nhạt dần trong vài tuần, dù thâm nâu còn lâu hơn. Tuy nhiên, việc ban bớt không bảo đảm nguyên nhân nền đã được xử lý hoặc cơ quan khác không bị ảnh hưởng. Ban tiếp tục mọc, tái phát, loét hoặc kèm triệu chứng toàn thân cần tái khám. Người bệnh không nên tự dùng corticosteroid để “làm lặn ban” vì thuốc có thể che nhiễm trùng và gây tác dụng phụ.
Bản thân viêm mạch quá mẫn không lây qua tiếp xúc, ăn uống hay dùng chung đồ. Một số nhiễm trùng có thể là yếu tố khởi phát, nhưng cách phòng lây phụ thuộc tác nhân cụ thể chứ không phụ thuộc ban viêm mạch. Ví dụ, viêm gan virus có đường truyền riêng cần xét nghiệm và tư vấn. Không cần cách ly chỉ vì có ban xuất huyết, trừ khi bác sĩ xác định người bệnh đồng thời mắc một nhiễm trùng cần biện pháp kiểm soát.
Khi ban đang mọc nhiều ở chân, giảm đứng lâu, chạy đường dài và tắm nóng thường giúp bớt sưng đau. Nghỉ tuyệt đối kéo dài lại có thể làm yếu cơ và tăng nguy cơ huyết khối ở người ít vận động. Khi tổn thương ổn định, có thể tăng hoạt động từ từ theo mức chịu đựng. Nếu có loét, đau dữ dội, tê yếu hoặc bệnh tim thận kèm theo, kế hoạch vận động cần được cá thể hóa.
Có thể. Tái phát thường liên quan tiếp xúc lại thuốc nghi ngờ, nhiễm trùng mới, bệnh tự miễn hoặc bệnh huyết học còn hoạt động; một số trường hợp vẫn tái phát dù không tìm được nguyên nhân. Ghi danh sách thuốc, chụp ảnh ban và làm xét nghiệm theo hẹn giúp nhận ra mô hình tái phát. Không nên tự quy cho thực phẩm rồi kiêng quá mức. Mỗi đợt kèm tiểu sẫm, phù, đau bụng hoặc khó thở cần được đánh giá lại như một tình huống mới.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

