Viêm mạch do cryoglobulin là viêm mạch máu nhỏ do các immunoglobulin bất thường gọi là cryoglobulin kết tủa khi nhiệt độ giảm và tạo phức hợp miễn dịch gây tổn thương mô. Bệnh thường biểu hiện bằng ban xuất huyết nổi gồ ở chân, mệt, đau khớp; trường hợp nặng có thể gây loét da, tê yếu do tổn thương thần kinh hoặc viêm cầu thận với tiểu máu, protein niệu và phù. Nguyên nhân quan trọng gồm viêm gan C, bệnh Sjögren, lupus và các bệnh tăng sinh tế bào B, nhưng đôi khi chưa xác định được. Xét nghiệm cryoglobulin đòi hỏi lấy và xử lý mẫu ở nhiệt độ phù hợp; sai quy trình có thể cho kết quả âm tính giả. Điều trị phải đồng thời kiểm soát nguyên nhân nền và mức độ viêm mạch, phối hợp chuyên khoa cơ xương khớp, thận, gan mật hoặc huyết học khi có tổn thương cơ quan.
Viêm mạch do cryoglobulin là bệnh gì?
Viêm mạch do cryoglobulin là một bệnh viêm mạch máu nhỏ do phức hợp chứa cryoglobulin lắng đọng và hoạt hóa bổ thể. Cryoglobulinemia chỉ nói rằng xét nghiệm phát hiện protein kết tủa khi lạnh; không phải mọi người có cryoglobulin đều có triệu chứng viêm mạch. Thể cryoglobulinemia type I thường gồm một immunoglobulin đơn dòng và thiên về tắc mạch, tăng độ nhớt hoặc thiếu máu đầu chi, thường liên quan bệnh huyết học. Type II và III gọi là cryoglobulinemia hỗn hợp, có hoạt tính yếu tố dạng thấp và thường gây viêm mạch phức hợp miễn dịch. Vì vậy, bác sĩ cần phân biệt “có cryoglobulin”, “hội chứng cryoglobulinemia có triệu chứng” và “viêm mạch do cryoglobulin”. Việc định type, tìm nguyên nhân và đánh giá thận, thần kinh, da quyết định điều trị; chỉ dựa vào cryocrit cao hay thấp không đủ dự đoán mức độ bệnh.
| Tên bệnh | Viêm mạch do cryoglobulin |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Cryoglobulinemic vasculitis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm mạch cryoglobulin; hội chứng cryoglobulinemia hỗn hợp; mixed cryoglobulinemic vasculitis; cryoglobulinaemic vasculitis |
| Mã ICD-10 | D89.1 – Cryoglobulinaemia. ICD-10 WHO không có mã riêng hoàn toàn tương ứng cho mọi trường hợp viêm mạch do cryoglobulin; có thể cần mã bổ sung cho tổn thương cơ quan hoặc nguyên nhân nền. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Miễn dịch – Dị ứng – Tự miễn; viêm mạch máu nhỏ do phức hợp miễn dịch; cơ xương khớp, huyết học, gan mật và thận. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Da, khớp, dây thần kinh ngoại biên và thận thường bị ảnh hưởng; có thể liên quan mạch đầu chi, gan, đường tiêu hóa, phổi, tim hoặc hệ thần kinh trung ương trong trường hợp nặng. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm mạch hệ thống do protein miễn dịch kết tủa ở nhiệt độ thấp, thường mạn tính hoặc tái phát. Bản thân viêm mạch không lây, nhưng một nguyên nhân nền như viêm gan C hoặc B có thể lây. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp. Tần suất thay đổi theo tỷ lệ viêm gan C, bệnh tự miễn và bệnh tăng sinh dòng tế bào B; gánh nặng do viêm gan C đã giảm ở nơi tiếp cận tốt thuốc kháng virus trực tiếp. |
| Bệnh có lây không? | Tùy nguyên nhân |
| Đường lây | Viêm mạch do cryoglobulin không truyền từ người sang người. Nếu nguyên nhân là viêm gan C hoặc viêm gan B, virus có thể lây chủ yếu qua máu, dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ xuyên da không an toàn; lây qua quan hệ tình dục và từ mẹ sang con tùy virus và bối cảnh. Bệnh do tự miễn hoặc rối loạn huyết học không có đường lây. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm mạch do cryoglobulin
Trong cryoglobulinemia hỗn hợp, dòng tế bào B tạo immunoglobulin có hoạt tính yếu tố dạng thấp, gắn với IgG và kháng nguyên, chẳng hạn thành phần virus viêm gan C. Phức hợp này lưu hành, kết tủa thuận lợi ở nhiệt độ thấp và lắng đọng tại mạch nhỏ. Hoạt hóa bổ thể, đặc biệt tiêu thụ C4, thu hút tế bào viêm và gây viêm mạch bạch cầu vỡ ở da, cầu thận và dây thần kinh. Ở type I, protein đơn dòng làm tăng độ nhớt hoặc kết tủa trong lòng mạch, gây hiện tượng Raynaud, loét và hoại tử nhiều hơn viêm thuần túy. Sự tồn tại của dòng tế bào B bất thường giải thích vì sao bệnh có thể kéo dài sau khi tác nhân nhiễm trùng đã được loại bỏ.
Cryoglobulinemia được phân theo thành phần immunoglobulin. Type I là protein đơn dòng, thường liên quan đa u tủy, macroglobulinemia Waldenström hoặc bệnh dòng B khác. Type II gồm IgG đa dòng và IgM đơn dòng có hoạt tính yếu tố dạng thấp; type III gồm cả IgG và IgM đa dòng. Type II và III được gọi là thể hỗn hợp và là nền tảng điển hình của viêm mạch cryoglobulin. Mỗi type tiếp tục được phân thành không triệu chứng hay có triệu chứng, nguyên phát hoặc thứ phát. Phân loại giúp định hướng tìm bệnh huyết học, nhiễm virus hay bệnh tự miễn và lựa chọn điều trị theo cơ chế.
Bệnh hiếm và phân bố không đồng đều. Cryoglobulinemia hỗn hợp từng gặp nhiều hơn tại khu vực có tỷ lệ viêm gan C cao; sự phổ biến của thuốc kháng virus trực tiếp đã làm giảm các ca liên quan HCV ở nhiều nước. Type I thường xuất hiện ở người có bệnh huyết học, còn thể hỗn hợp gặp ở người trung niên hoặc lớn tuổi nhiều hơn. Dữ liệu tại Việt Nam chưa đủ để ước tính tỷ lệ viêm mạch có triệu chứng, và xét nghiệm cryoglobulin khó chuẩn hóa có thể làm giảm số ca được nhận diện.
Quá trình bệnh bắt đầu từ sự sản xuất immunoglobulin bất thường hoặc phức hợp miễn dịch kéo dài. Khi máu đi qua vùng ngoại vi lạnh hơn, các protein dễ kết tủa, kích hoạt bổ thể và bám vào nội mô. Ở da và thần kinh, tổn thương gây xuất huyết, loét hoặc đau tê; tại cầu thận, phức hợp lắng đọng gây viêm cầu thận tăng sinh màng. Nếu có viêm gan C, kích thích kháng nguyên kéo dài thúc đẩy dòng tế bào B, nhưng virus không trực tiếp “lây” viêm mạch.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm mạch do cryoglobulin
Nguyên nhân thể hỗn hợp gồm nhiễm virus, nổi bật là viêm gan C và ít hơn là viêm gan B; bệnh tự miễn như Sjögren, lupus và viêm khớp dạng thấp; cùng các rối loạn tăng sinh tế bào B. Type I chủ yếu liên quan gammopathy đơn dòng, đa u tủy, lymphoma hoặc macroglobulinemia. Một số trường hợp được gọi là nguyên phát khi chưa phát hiện bệnh nền, nhưng vẫn cần theo dõi vì bệnh huyết học hoặc tự miễn có thể xuất hiện sau đó. Lạnh làm triệu chứng mạch ngoại vi nặng hơn nhưng không phải nguyên nhân tạo cryoglobulin.
Yếu tố khó thay đổi gồm tuổi, bệnh tự miễn, gammopathy đơn dòng và tiền sử lymphoma. Yếu tố có thể can thiệp gồm nhiễm viêm gan C hoặc B chưa điều trị, tiếp xúc máu không an toàn, hút thuốc làm nặng thiếu máu đầu chi và kiểm soát kém bệnh nền. Tiếp xúc lạnh kéo dài có thể làm đau, tím đầu ngón hoặc loét nặng hơn. Không phải mọi người nhiễm HCV đều phát triển cryoglobulinemia có triệu chứng.
Người nhiễm viêm gan C mạn, bệnh Sjögren, lupus, viêm khớp dạng thấp, lymphoma, đa u tủy hoặc có protein đơn dòng là nhóm có nguy cơ. Người đã có C4 thấp, yếu tố dạng thấp dương tính, ban xuất huyết tái phát, bệnh thần kinh ngoại biên hoặc bất thường nước tiểu cần được đánh giá chủ động hơn. Người cao tuổi, suy thận và có loét hoặc hoại tử đầu chi dễ gặp biến chứng nặng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm mạch do cryoglobulin
Bệnh thường diễn tiến theo đợt hoặc mạn tính. Tam chứng kinh điển gồm ban xuất huyết, yếu mệt và đau khớp, nhưng không phải ai cũng có đủ. Ban thường rõ ở chân và tăng khi đứng hoặc lạnh. Tổn thương thần kinh gây đau bỏng, tê kiểu mang vớ hoặc yếu không đối xứng. Tổn thương thận đôi khi kín đáo, chỉ phát hiện qua huyết áp, protein niệu hoặc hồng cầu niệu. Type I dễ gây tím đầu chi, Raynaud, loét và triệu chứng tăng độ nhớt hơn thể hỗn hợp.
- Ban xuất huyết nổi gồ ở hai chân, thường tái phát và để lại vùng tăng sắc tố nâu.
- Mệt kéo dài, giảm sức làm việc dù mức độ viêm da không quá rầm rộ.
- Đau khớp hoặc đau cơ, thường không gây phá hủy khớp giống viêm khớp mạn điển hình.
- Tê bì hoặc đau bỏng bàn chân, có thể tiến triển thành yếu do bệnh thần kinh ngoại biên.
- Phù chân, nước tiểu bọt hoặc tiểu máu khi cầu thận bị tổn thương.
- Hiện tượng Raynaud, lạnh và đổi màu đầu ngón, đặc biệt trong cryoglobulinemia type I.
- Loét sâu, hoại tử hoặc thiếu máu đầu chi đe dọa ngón tay, ngón chân.
- Đau bụng, xuất huyết tiêu hóa do viêm mạch ruột.
- Khó thở, ho ra máu hoặc xuất huyết phế nang hiếm nhưng nguy hiểm.
- Đau đầu, nhìn mờ, lú lẫn hoặc triệu chứng thần kinh trung ương.
- Triệu chứng tăng độ nhớt như đau đầu, chóng mặt, rối loạn thị giác và chảy máu niêm mạc.
- Hạch to, sụt cân hoặc đổ mồ hôi đêm gợi ý bệnh tăng sinh lympho nền.
Nên đặt lịch khám: khi ban xuất huyết tái phát, tê bàn chân, Raynaud hoặc mệt đau khớp kéo dài. Cần khám trong ngày: khi có phù, nước tiểu bọt, tiểu máu, huyết áp tăng, loét da đau hoặc yếu chi mới. Cần tái khám sớm: khi triệu chứng không giảm sau điều trị nguyên nhân, cryoglobulin hoặc C4 thay đổi kèm biểu hiện lâm sàng, hoặc có tác dụng phụ thuốc. Người đã biết nhiễm HCV, HBV hay bệnh dòng B nên báo đầy đủ kết quả điều trị nền.
- Khó thở, ho ra máu, đau ngực hoặc giảm oxy.
- Tiểu rất ít, phù phổi, huyết áp tăng nặng hoặc suy thận tiến triển nhanh.
- Đau đầu dữ dội, nhìn mờ, lú lẫn, co giật hoặc yếu liệt.
- Đầu ngón tím đen, đau liên tục, lạnh và mất cảm giác.
- Đau bụng dữ dội, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
- Triệu chứng tăng độ nhớt nặng như rối loạn thị giác, chảy máu, lơ mơ; gọi 115 hoặc đến cấp cứu và không tự lái xe.
Chẩn đoán Viêm mạch do cryoglobulin
Chẩn đoán đòi hỏi chứng minh cryoglobulin, xác định kiểu protein và liên hệ với biểu hiện viêm mạch. Bác sĩ đồng thời tìm nguyên nhân nền và đánh giá mức độ tổn thương da, thần kinh, thận hoặc cơ quan khác. Một kết quả âm tính không loại trừ hoàn toàn nếu mẫu bị lạnh trước khi tách huyết thanh. Sinh thiết da hoặc thận có thể xác nhận viêm mạch phức hợp miễn dịch và loại trừ bệnh khác. Tiêu chuẩn phân loại hỗ trợ nghiên cứu, không thay thế phán đoán lâm sàng.
Khám tập trung vào ban xuất huyết, loét, nhiệt độ và tưới máu đầu chi, phù, huyết áp, khớp và thần kinh ngoại biên. Bác sĩ hỏi về lạnh làm nặng triệu chứng, nhiễm viêm gan, truyền máu, dùng kim tiêm, bệnh tự miễn, sụt cân, hạch, đổ mồ hôi đêm và tiền sử gammopathy. Khám gan lách, hạch và dấu tăng độ nhớt giúp định hướng type I hoặc bệnh huyết học.
Xét nghiệm trung tâm là cryoglobulin huyết thanh với quy trình giữ mẫu ở khoảng 37°C đến khi tách huyết thanh, sau đó quan sát kết tủa lạnh và làm định type bằng miễn dịch cố định. Cryocrit cung cấp ước lượng nhưng tương quan với mức độ bệnh không hoàn hảo. C4 thường thấp và yếu tố dạng thấp có thể dương tính ở thể hỗn hợp. Cần kiểm tra công thức máu, creatinin, nước tiểu, protein niệu, men gan, HCV RNA, HBsAg và các dấu ấn HBV, HIV, điện di và miễn dịch cố định protein, chuỗi nhẹ tự do cùng xét nghiệm tự miễn theo bối cảnh. Mẫu sai nhiệt độ nên được lấy lại trước khi loại trừ bệnh.
Hình ảnh được chọn theo cơ quan nghi ngờ. Siêu âm thận không chẩn đoán viêm cầu thận nhưng đánh giá cấu trúc và tắc nghẽn. Siêu âm gan, CT hoặc MRI có thể khảo sát bệnh gan, hạch, lách hoặc khối u huyết học. Doppler mạch hữu ích khi đầu chi thiếu máu, còn X-quang hay CT ngực dùng khi khó thở hoặc ho ra máu. Không có dấu hiệu hình ảnh đơn độc đặc hiệu cho viêm mạch cryoglobulin.
Tiêu chuẩn phân loại sơ bộ năm 2011 yêu cầu có cryoglobulin huyết thanh và kết hợp mục hỏi bệnh, biểu hiện lâm sàng cùng xét nghiệm. Bộ tiêu chuẩn này nhằm đồng nhất quần thể nghiên cứu, không phải tiêu chuẩn tuyệt đối cho chẩn đoán cá nhân. Trong thực hành, chẩn đoán dựa vào cryoglobulin được xác nhận và định type, biểu hiện phù hợp, bổ thể hoặc mô bệnh học, sau đó loại trừ các nguyên nhân khác. Âm tính giả do xử lý mẫu là vấn đề đặc biệt cần cân nhắc.
Điều trị Viêm mạch do cryoglobulin
Điều trị có ba trục: xử lý nguyên nhân tạo cryoglobulin, khống chế viêm mạch theo mức độ và bảo vệ cơ quan. HCV cần điều trị kháng virus trực tiếp theo chuyên khoa; bệnh dòng B cần phác đồ huyết học; bệnh tự miễn cần kiểm soát hoạt tính. Biểu hiện da nhẹ có thể theo dõi sát trong khi điều trị nguyên nhân. Viêm cầu thận, bệnh thần kinh tiến triển, loét hoại tử hoặc tổn thương cơ quan thường cần liệu pháp miễn dịch. Tình trạng đe dọa tính mạng, tăng độ nhớt hoặc thiếu máu đầu chi nặng có thể cần nhập viện và trao đổi huyết tương.
Thuốc kháng virus trực tiếp là nền tảng khi có HCV hoạt động, nhưng lựa chọn phác đồ dựa trên gan, thận và tương tác thuốc. Rituximab có vai trò trong nhiều trường hợp viêm mạch cryoglobulin hỗn hợp mức độ vừa đến nặng, đặc biệt khi có thận, thần kinh hoặc loét; cần sàng lọc viêm gan B và nguy cơ nhiễm trùng. Corticosteroid có thể được dùng để kiểm soát viêm nhanh trong bối cảnh chọn lọc, không thay thế điều trị nguyên nhân. Thuốc khác phụ thuộc bệnh tự miễn hoặc huyết học nền và phải do chuyên khoa kê.
Trao đổi huyết tương có thể được cân nhắc khi tăng độ nhớt có triệu chứng, xuất huyết phế nang, viêm cầu thận tiến triển nhanh, thiếu máu đầu chi hoặc viêm mạch đe dọa tính mạng. Thủ thuật loại bớt cryoglobulin và phức hợp miễn dịch tạm thời, nên phải kết hợp điều trị nguồn sản xuất protein. Sinh thiết thận hoặc da là thủ thuật chẩn đoán, không phải điều trị. Lợi ích và rủi ro chảy máu, nhiễm trùng, hạ huyết áp cần được đánh giá tại cơ sở có kinh nghiệm.
Phẫu thuật không điều trị cơ chế bệnh. Can thiệp ngoại khoa chỉ dành cho biến chứng không hồi phục như mô hoại tử nhiễm trùng hoặc đầu chi mất tưới máu, sau khi đã tối ưu điều trị mạch và bệnh nền. Quyết định cắt lọc hay đoạn chi cần hội chẩn mạch máu, ngoại khoa, huyết học và cơ xương khớp; can thiệp quá sớm khi viêm còn hoạt động có thể làm vết thương khó lành.
Giữ ấm cơ thể và đầu chi, tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột, chăm sóc loét bằng vật liệu phù hợp và ngừng hút thuốc giúp giảm tổn thương ngoại vi. Vật lý trị liệu, dụng cụ hỗ trợ và kiểm tra bàn chân hằng ngày hữu ích khi có bệnh thần kinh. Người bệnh thận cần điều chỉnh muối, dịch và dinh dưỡng theo bác sĩ thận. Tiêm chủng và dự phòng nhiễm trùng được xem xét trước hoặc trong liệu pháp ức chế miễn dịch.
Theo dõi dựa trên triệu chứng da, mức đau thần kinh, sức cơ, huyết áp, phù và lượng nước tiểu. Xét nghiệm thường gồm creatinin, eGFR, protein niệu, cặn lắng nước tiểu, công thức máu, men gan, C4, yếu tố dạng thấp và tải lượng virus khi có HCV hoặc HBV. Cryoglobulin có thể còn dương tính dù lâm sàng tốt, nên không điều trị chỉ theo một con số. Khi dùng rituximab hoặc thuốc ức chế miễn dịch cần giám sát nhiễm trùng, HBV tái hoạt và globulin miễn dịch.
Thời gian điều trị phụ thuộc nguyên nhân và cơ quan tổn thương. Liệu trình kháng virus có thời hạn xác định theo hướng dẫn HCV hoặc HBV, trong khi bệnh huyết học hay tự miễn có thể cần điều trị và theo dõi lâu dài. Tổn thương da có thể cải thiện trước thần kinh; hồi phục thần kinh thường chậm và đôi khi không hoàn toàn. Viêm thận cần theo dõi nhiều tháng đến nhiều năm ngay cả khi virus đã được loại bỏ.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng chính gồm loét và hoại tử đầu chi, viêm cầu thận dẫn đến bệnh thận mạn, bệnh thần kinh gây yếu và té ngã, xuất huyết tiêu hóa, tổn thương phổi hoặc hệ thần kinh trung ương hiếm gặp. Type I có thể gây tăng độ nhớt và tắc mạch. Bệnh nền như lymphoma hoặc gammopathy đơn dòng có tiên lượng riêng. Điều trị miễn dịch làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, giảm immunoglobulin, viêm gan B tái hoạt và độc tính thuốc.
Tiên lượng tốt hơn khi nguyên nhân được kiểm soát sớm, thận còn bảo tồn và không có hoại tử hay bệnh thần kinh nặng. Điều trị HCV thành công thường cải thiện biểu hiện ngoài gan, nhưng dòng tế bào B và cryoglobulin có thể tồn tại nên bệnh không phải lúc nào cũng hết hoàn toàn. Tổn thương thần kinh lâu ngày và sẹo cầu thận có thể không hồi phục. Tuổi, suy thận, bệnh tim mạch, nhiễm trùng và bệnh ác tính nền ảnh hưởng kết quả lâu dài.
Tái phát có thể xảy ra khi HCV tái nhiễm, bệnh tự miễn bùng phát, clone tế bào B tồn tại hoặc bệnh huyết học tiến triển. Một số người tái phát dù đã đạt đáp ứng virus bền vững, đặc biệt khi C4 thấp, yếu tố dạng thấp hoặc cryoglobulin còn kéo dài kèm triệu chứng. Phòng tái phát dựa trên điều trị bệnh nền, tránh phơi nhiễm HCV mới, theo dõi thận và nhận biết sớm ban, tê hoặc phù; không dựa duy nhất vào cryocrit.
Không thể phòng mọi trường hợp, nhưng giảm lây viêm gan C và B qua dụng cụ tiêm chích an toàn, không dùng chung vật sắc nhọn, sàng lọc máu và quan hệ tình dục an toàn theo nguy cơ sẽ giảm một phần bệnh thứ phát. Vaccine viêm gan B phù hợp cho người chưa có miễn dịch; hiện chưa có vaccine viêm gan C. Kiểm soát bệnh Sjögren, lupus và theo dõi gammopathy giúp phát hiện sớm. Giữ ấm và bỏ thuốc lá chủ yếu phòng biến chứng đầu chi, không ngăn tạo cryoglobulin.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm mạch do cryoglobulin
Không có thực phẩm làm tan cryoglobulin. Chế độ ăn nên phù hợp bệnh gan, thận, tim và thuốc điều trị. Khi có phù hoặc tăng huyết áp, bác sĩ thận có thể khuyên giảm muối; protein và kali cần cá thể hóa theo eGFR và xét nghiệm. Tránh rượu khi có viêm gan hoặc tổn thương gan. Thực phẩm bổ sung “tăng miễn dịch” có thể tương tác thuốc hoặc kích thích bệnh tự miễn, nên không tự dùng.
Giữ ấm khi ra ngoài, mang găng tất khô và tránh ngâm nước lạnh giúp giảm co mạch ngoại vi. Vận động mức vừa duy trì sức cơ và tuần hoàn, nhưng cần giảm cường độ khi loét, thiếu máu đầu chi, viêm thận hoạt động hoặc yếu thần kinh. Người tê bàn chân nên chọn giày rộng, kiểm tra da sau vận động và phòng té ngã. Công việc tiếp xúc lạnh cần điều chỉnh bảo hộ hoặc thời gian làm việc.
Người bệnh có thể ghi ảnh ban, kiểm tra bàn chân và đầu ngón mỗi ngày, theo dõi huyết áp, cân nặng, phù và lượng nước tiểu tương đối. Ghi nhận đau tê, vấp ngã hoặc giảm sức cầm nắm giúp phát hiện tiến triển thần kinh. Không dùng lạnh để “thử” cryoglobulin và không tự diễn giải màu huyết thanh. Đầu chi tím đen, khó thở, tiểu ít hoặc yếu tăng nhanh cần khám ngay.
- Không để tay chân tiếp xúc lạnh kéo dài hoặc chườm đá lên vùng đau và loét.
- Không tự ngừng thuốc kháng virus, thuốc huyết học hoặc thuốc tự miễn khi triệu chứng da đã giảm.
- Không chỉ theo dõi cryocrit mà bỏ qua chức năng thận, thần kinh và biểu hiện lâm sàng.
- Không tự dùng corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch trước khi loại trừ nhiễm trùng và sàng lọc viêm gan B.
- Không hút thuốc vì co mạch và chậm lành vết thương làm tăng nguy cơ thiếu máu đầu chi.
- Không cắt lọc mô đen hoặc xử lý loét tại nhà khi chưa đánh giá tưới máu và nhiễm trùng.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Viêm mạch do cryoglobulin rất hiếm ở trẻ em. Khi phát hiện, bác sĩ thường tìm nhiễm trùng, bệnh tự miễn, suy giảm miễn dịch hoặc rối loạn huyết học và kiểm tra quy trình xét nghiệm. Ban xuất huyết ở trẻ thường có nhiều nguyên nhân khác, đặc biệt viêm mạch IgA. Điều trị cần phối hợp cơ xương khớp nhi, thận nhi, truyền nhiễm hoặc huyết học nhi; không áp dụng phác đồ người lớn.
Người cao tuổi có tỷ lệ bệnh dòng B, suy thận, tim mạch và đa thuốc cao hơn, nên biểu hiện có thể nặng và điều trị phức tạp. Tê chân dễ bị nhầm với biến chứng tiểu đường hoặc thoái hóa cột sống. Rituximab, corticosteroid và trao đổi huyết tương cần cân nhắc nhiễm trùng, vaccine, khả năng tự chăm sóc và tương tác thuốc. Mục tiêu điều trị tập trung bảo tồn chức năng, giảm loét và tránh nhập viện lặp lại.
Cryoglobulinemia có triệu chứng trong thai kỳ hiếm nhưng có thể liên quan tăng huyết áp, tổn thương thận, thiếu máu đầu chi hoặc bệnh tự miễn nền. Cần phân biệt với tiền sản giật và các rối loạn huyết học thai kỳ. Thuốc kháng virus, liệu pháp miễn dịch và trao đổi huyết tương phải được hội chẩn sản khoa nguy cơ cao cùng chuyên khoa liên quan. Không tự ngừng thuốc nền khi biết có thai.
Khả năng cho con bú phụ thuộc nguyên nhân, tải lượng virus và thuốc điều trị. Viêm mạch tự nó không truyền qua sữa mẹ, nhưng hướng dẫn phòng lây HCV hoặc HBV và tính an toàn của từng thuốc cần được xem xét. Rituximab, corticosteroid, thuốc kháng virus và thuốc huyết học có dữ liệu khác nhau; quyết định nên dựa trên lợi ích điều trị cho mẹ, tuổi trẻ và lựa chọn thay thế.
Suy giảm miễn dịch làm tăng nguy cơ nhiễm virus mạn, lymphoma và biến chứng nhiễm trùng do điều trị. Biểu hiện viêm có thể không điển hình, trong khi loét hoặc tổn thương thận tiến triển nhanh. Trước tăng ức chế miễn dịch, cần tìm tác nhân nhiễm trùng và đánh giá HBV tái hoạt. Sốt, hạ huyết áp, loét tiết dịch hoặc giảm bạch cầu cần được xử trí sớm.
Bệnh thận mạn, xơ gan, tiểu đường, suy tim và bệnh mạch ngoại vi làm tăng nguy cơ biến chứng và giới hạn lựa chọn thuốc. Suy thận ảnh hưởng liều hoặc loại kháng virus và thuốc hỗ trợ; xơ gan tăng nguy cơ chảy máu và nhiễm trùng; tiểu đường làm khó lành loét. Kế hoạch cần thống nhất giữa thận, gan mật, huyết học và cơ xương khớp, thay vì điều trị từng cơ quan tách rời.
Phẫu thuật, mất nhiệt và thay đổi thuốc có thể làm triệu chứng đầu chi hoặc thận trở nên rõ hơn, nhưng không phải nguyên nhân thường gặp của cryoglobulinemia. Trước mổ cần báo bệnh, giữ ấm, đánh giá chức năng thận, đông máu, nhiễm trùng và thời điểm dùng thuốc miễn dịch. Ban tím sau mổ phải phân biệt với tắc mạch, huyết khối, nhiễm trùng và phản ứng thuốc.
Câu hỏi thường gặp về Viêm mạch do cryoglobulin
Khả năng kiểm soát phụ thuộc nguyên nhân. Khi bệnh liên quan viêm gan C, loại bỏ virus bằng thuốc kháng virus trực tiếp thường cải thiện nhiều biểu hiện, nhưng cryoglobulin hoặc dòng tế bào B có thể tồn tại và gây tái phát. Bệnh do Sjögren, lupus hoặc rối loạn huyết học thường cần quản lý dài hạn. Tổn thương da có thể hồi phục tốt hơn tổn thương thần kinh lâu ngày hay sẹo thận. Vì vậy, mục tiêu là kiểm soát nguyên nhân, đạt lui bệnh và bảo tồn chức năng cơ quan.
Không hoàn toàn. Cryoglobulin dễ kết tủa nếu mẫu nguội trước khi tách huyết thanh, khiến protein bị giữ lại và kết quả âm tính giả. Mẫu cần được lấy, vận chuyển và xử lý theo quy trình giữ ấm, rồi theo dõi kết tủa ở lạnh đủ thời gian. Khi triệu chứng rất phù hợp, C4 thấp, yếu tố dạng thấp dương tính hoặc sinh thiết gợi ý phức hợp miễn dịch, bác sĩ có thể yêu cầu lấy lại mẫu tại labo có kinh nghiệm.
Bản thân viêm mạch và cryoglobulin không lây. Tuy nhiên, viêm gan C hoặc viêm gan B là nguyên nhân ở một số người và các virus này có đường truyền riêng, chủ yếu qua máu và dụng cụ xuyên da không an toàn. Người bệnh do tự miễn hay bệnh huyết học không làm người sống cùng mắc viêm mạch. Cần xét nghiệm nguyên nhân trước khi tư vấn phòng lây; không nên cách ly chỉ dựa trên ban tím hoặc kết quả cryoglobulin.
Nên hạn chế lạnh kéo dài vì nhiệt độ thấp làm cryoglobulin dễ kết tủa và co mạch, có thể tăng đau, Raynaud, tím hoặc loét đầu chi. Giữ ấm bằng quần áo khô, găng và tất phù hợp là biện pháp hỗ trợ, không thay thế điều trị nguyên nhân. Tránh chườm đá trực tiếp và không làm việc trong môi trường lạnh nếu đầu chi đang thiếu máu. Vận động vẫn có lợi khi được điều chỉnh theo loét, thần kinh và chức năng thận.
Nhập viện thường cần khi suy thận tiến triển, phù phổi, ho ra máu, đầu chi thiếu máu hoặc hoại tử, đau bụng nghi thiếu máu ruột, bệnh thần kinh yếu nhanh, tăng độ nhớt có rối loạn thị giác hay thần kinh, hoặc nhiễm trùng nặng. Ban xuất huyết đơn thuần không nhất thiết phải nằm viện, nhưng cần xét nghiệm sớm. Mức độ nhập viện do bác sĩ quyết định dựa trên cơ quan tổn thương, tốc độ tiến triển và khả năng theo dõi ngoại trú.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

