Bệnh Still người lớn là bệnh tự viêm hệ thống hiếm gặp, trong đó miễn dịch bẩm sinh hoạt hóa quá mức gây sốt cao thành cơn, đau hoặc viêm khớp và ban màu hồng cá hồi thường xuất hiện khi sốt. Người bệnh có thể đau họng, nổi hạch, gan lách to, tăng bạch cầu trung tính và ferritin rất cao, nhưng không có xét nghiệm đơn lẻ nào đủ khẳng định bệnh. Chẩn đoán cần loại trừ nhiễm trùng, ung thư máu, lupus, viêm mạch và các nguyên nhân sốt kéo dài khác. Một số trường hợp chỉ có một đợt rồi lui, trong khi số khác tái phát hoặc tiến triển viêm khớp mạn. Hội chứng hoạt hóa đại thực bào, viêm cơ tim, tổn thương gan hoặc phổi là biến chứng cần nhận biết sớm. Khuyến nghị hiện đại nhấn mạnh kiểm soát viêm nhanh, giảm phơi nhiễm corticosteroid và cân nhắc sớm thuốc ức chế interleukin-1 hoặc interleukin-6 dưới sự quản lý chuyên khoa.
Bệnh Still người lớn là bệnh gì?
Bệnh Still người lớn là một bệnh tự viêm toàn thân khởi phát ở tuổi trưởng thành, được xem nằm cùng phổ sinh học với viêm khớp thiếu niên tự phát thể hệ thống. “Tự viêm” nghĩa là miễn dịch bẩm sinh và các cytokine như interleukin-1, interleukin-6 và interleukin-18 hoạt hóa quá mức; bệnh không được xác định bằng một tự kháng thể đặc hiệu như nhiều bệnh tự miễn cổ điển. Biểu hiện điển hình là sốt cao thành đỉnh, ban thoáng qua, đau khớp hoặc viêm khớp, kèm phản ứng viêm mạnh. Tuy nhiên, những dấu hiệu này cũng gặp trong nhiễm trùng, lymphoma, phản ứng thuốc và bệnh cơ xương khớp khác. Vì vậy, AOSD là chẩn đoán tổng hợp sau khi bác sĩ đánh giá kỹ các bệnh mô phỏng. Bệnh có thể ảnh hưởng nhiều cơ quan và đôi khi gây biến chứng đe dọa tính mạng, dù nhiều người đạt lui bệnh với điều trị phù hợp.
| Tên bệnh | Bệnh Still người lớn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Adult-onset Still's disease |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh Still khởi phát ở người lớn; AOSD; adult-onset Still disease; Still’s disease ở người trưởng thành |
| Mã ICD-10 | M06.1 – Adult-onset Still's disease. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Miễn dịch – Dị ứng – Tự miễn; bệnh tự viêm hệ thống; cơ xương khớp và miễn dịch lâm sàng. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Toàn thân, đặc biệt khớp, da, gan, hạch và lách; có thể ảnh hưởng màng phổi, màng tim, phổi, tim, hệ tạo máu và thần kinh trong biến chứng. |
| Tính chất bệnh | Bệnh tự viêm hệ thống hiếm gặp, không lây, không phải nhiễm trùng và không phải bệnh tự miễn cổ điển. Diễn tiến có thể một đợt, tái phát từng đợt hoặc mạn tính ưu thế khớp. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp. Bệnh thường được nhận diện ở người trẻ hoặc trung niên nhưng có thể khởi phát ở tuổi cao; dữ liệu dịch tễ tại Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh Still người lớn
Yếu tố khởi phát chưa rõ có thể kích hoạt các thụ thể nhận diện nguy hiểm của miễn dịch bẩm sinh ở người có tính nhạy cảm. Bạch cầu đơn nhân, đại thực bào và bạch cầu trung tính giải phóng IL-1, IL-6, IL-18 và các chất trung gian khác, tạo sốt, tăng protein pha cấp, tăng bạch cầu và ferritin. Cytokine thúc đẩy viêm màng hoạt dịch, ban da và viêm thanh mạc. Khi vòng hoạt hóa đại thực bào và tế bào T mất kiểm soát, người bệnh có thể phát triển hội chứng hoạt hóa đại thực bào với tiêu thụ tế bào máu, rối loạn đông máu và tổn thương gan. Cơ chế này giải thích vai trò của thuốc nhắm IL-1 hoặc IL-6 và nhu cầu hạn chế ức chế miễn dịch không chọn lọc kéo dài.
Diễn tiến thường được mô tả theo ba kiểu: một đợt đơn pha rồi lui; nhiều đợt tái phát xen kẽ thời gian ổn định; và mạn tính, trong đó viêm khớp kéo dài có thể chiếm ưu thế. Phân loại kiểu hình khác có thể chia thành thể hệ thống với sốt, gan, thanh mạc và nguy cơ hội chứng hoạt hóa đại thực bào; hoặc thể khớp mạn. Đây là mô tả diễn tiến hơn là các bệnh tách biệt và có thể thay đổi theo thời gian. Mức độ hoạt tính và tổn thương cơ quan quan trọng hơn tên kiểu trong quyết định điều trị.
AOSD là bệnh hiếm, được báo cáo ở nhiều khu vực và chủng tộc. Bệnh thường khởi phát ở người trưởng thành trẻ, nhưng các ca khởi phát muộn ở người cao tuổi ngày càng được nhận diện. Khác biệt giới giữa các nghiên cứu không nhất quán. Tỷ lệ chính xác tại Việt Nam chưa được xác lập; việc chẩn đoán muộn có thể xảy ra vì biểu hiện giống nhiễm trùng và sốt không rõ nguyên nhân.
Bệnh không có đường xâm nhập hoặc truyền nhiễm. Quá trình được cho là bắt đầu từ tín hiệu nguy hiểm kích hoạt miễn dịch bẩm sinh, sau đó khuếch đại thành cơn cytokine gây sốt và viêm đa cơ quan. Ở khớp, viêm kéo dài có thể làm dày màng hoạt dịch và tổn thương sụn. Ở gan, tim, phổi và hệ tạo máu, viêm quá mức có thể gây biến chứng nhanh. Sự mất cân bằng điều hòa miễn dịch, không phải tiếp xúc với người bệnh, là đường hình thành bệnh.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh Still người lớn
Nguyên nhân trực tiếp chưa được xác định. Nhiều tác nhân nhiễm trùng được đề xuất như yếu tố kích hoạt miễn dịch, nhưng không có vi sinh vật nào được chứng minh là nguyên nhân duy nhất và bệnh không lây. Yếu tố di truyền có thể ảnh hưởng tính nhạy cảm, song AOSD không phải bệnh di truyền đơn gen điển hình. Stress sinh lý, thai kỳ hoặc hậu sản đôi khi trùng với khởi phát hoặc bùng phát, nhưng quan hệ nhân quả còn hạn chế. Quan trọng nhất là loại trừ nhiễm trùng đang hoạt động trước khi tăng ức chế miễn dịch.
Không có yếu tố nguy cơ thay đổi được đã được chứng minh rõ. Tuổi trưởng thành, cơ địa nhạy cảm miễn dịch và có thể một số biến thể di truyền liên quan nguy cơ, nhưng không dùng để sàng lọc. Nhiễm trùng gần đây, thai kỳ hoặc stress có thể xuất hiện trước đợt bệnh ở một số ca song không đủ để dự đoán. Nguy cơ biến chứng tăng khi viêm rất mạnh, ferritin tăng nhanh, tiểu cầu giảm, men gan tăng, có tổn thương phổi hoặc chậm kiểm soát bệnh.
AOSD có thể xảy ra ở bất kỳ người trưởng thành nào, thường được nghĩ tới ở người sốt kéo dài kèm viêm khớp, ban thoáng qua và xét nghiệm viêm cao sau khi đã đánh giá nhiễm trùng và ung thư. Người có biểu hiện hệ thống mạnh, gan lách to, giảm tế bào máu, rối loạn đông máu hoặc khó thở cần theo dõi nguy cơ hội chứng hoạt hóa đại thực bào và tổn thương cơ quan. Người cao tuổi có nguy cơ chẩn đoán nhầm cao hơn vì nhiều bệnh mô phỏng.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh Still người lớn
Sốt thường tăng cao vào chiều tối hoặc theo cơn mỗi ngày, giữa các đỉnh có thể giảm gần bình thường. Ban hồng nhạt thường xuất hiện cùng cơn sốt rồi biến mất, nhưng một số người có ban ngứa kéo dài không điển hình. Đau họng có thể là triệu chứng sớm. Đau khớp ban đầu thoáng qua rồi chuyển thành viêm khớp kéo dài ở cổ tay, gối, cổ chân hoặc khớp khác. Mệt, sụt cân, hạch, gan lách to và đau ngực do viêm màng tim hoặc màng phổi có thể đi kèm.
- Sốt cao thành đỉnh, thường lặp lại hằng ngày và có thể giảm đáng kể giữa các cơn.
- Ban màu hồng cá hồi, dát hoặc sẩn, thường nổi ở thân và gốc chi khi nhiệt độ tăng.
- Đau khớp hoặc viêm khớp kéo dài, có thể chuyển thành kiểu mạn tính gây hạn chế vận động.
- Đau họng không giải thích được, đôi khi xuất hiện trước các biểu hiện hệ thống khác.
- Mệt nhiều, đau cơ và giảm khả năng lao động trong giai đoạn viêm hoạt động.
- Hạch to, gan hoặc lách to và xét nghiệm men gan tăng ở một số người bệnh.
- Đau ngực do viêm màng tim hoặc màng phổi, đôi khi kèm tràn dịch.
- Viêm cơ tim, rối loạn nhịp hoặc suy tim cấp.
- Tổn thương phổi, tăng áp phổi hoặc hội chứng suy hô hấp cấp.
- Vàng da và suy gan cấp hiếm nhưng nghiêm trọng.
- Ban ngứa dai dẳng, sẩn hoặc vệt tăng sắc tố không giống ban hồng thoáng qua điển hình.
- Triệu chứng thần kinh, viêm thận hoặc amyloidosis là các biểu hiện hiếm.
Nên đặt lịch khám: khi sốt kéo dài hoặc tái diễn kèm đau khớp, ban xuất hiện theo cơn sốt, đau họng và xét nghiệm viêm tăng. Cần khám trong ngày: khi sốt cao liên tục, đau ngực, khó thở, vàng da, lơ mơ, chảy máu bất thường hoặc giảm lượng nước tiểu. Cần tái khám sớm: nếu sốt trở lại khi giảm thuốc, khớp sưng nhiều hơn, xuất hiện tác dụng phụ thuốc hoặc xét nghiệm ferritin, công thức máu, men gan thay đổi. Không nên tự coi sốt tái phát là “đợt Still” trước khi loại trừ nhiễm trùng.
- Khó thở tăng nhanh, đau ngực, tím tái hoặc ho ra máu.
- Lú lẫn, ngủ gà, co giật, tụt huyết áp hoặc ngất.
- Chảy máu bất thường, bầm lan rộng, tiểu cầu giảm hoặc nghi rối loạn đông máu.
- Vàng da nhanh, đau hạ sườn phải, nôn nhiều hoặc dấu suy gan.
- Sốt cao kéo dài kèm giảm tế bào máu, ferritin tăng nhanh, men gan tăng, gợi ý hội chứng hoạt hóa đại thực bào.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu; không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để tự hạ sốt tại nhà.
Chẩn đoán Bệnh Still người lớn
Chẩn đoán AOSD là quá trình loại trừ có định hướng. Bác sĩ xác định kiểu sốt, ban, khớp và tổn thương cơ quan; kiểm tra phản ứng viêm, ferritin, công thức máu, gan thận; đồng thời tìm nhiễm trùng, ung thư và bệnh tự miễn. Nuôi cấy, hình ảnh, xét nghiệm virus, tủy xương hoặc sinh thiết hạch được chỉ định tùy trường hợp. Tiêu chuẩn Yamaguchi hay Fautrel có thể hỗ trợ sau khi đánh giá bệnh mô phỏng. Ferritin rất cao làm tăng nghi ngờ nhưng cũng gặp trong nhiễm trùng nặng, bệnh gan và hội chứng hoạt hóa đại thực bào.
Bác sĩ ghi biểu đồ sốt, quan sát da trong lúc sốt và khám số lượng khớp đau, sưng hoặc hạn chế. Khám hạch, gan lách, tim phổi và dấu tràn dịch giúp phát hiện biểu hiện hệ thống. Cần hỏi du lịch, tiếp xúc nhiễm trùng, thuốc mới, sụt cân, đổ mồ hôi đêm, tiền sử tự miễn và ung thư. Ban có thể biến mất trước giờ khám, nên ảnh chụp có thời gian và nhiệt độ kèm theo có giá trị hỗ trợ nhưng không thay thế khám.
Công thức máu thường cho thấy tăng bạch cầu trung tính và có thể thiếu máu hoặc tăng tiểu cầu trong viêm hoạt động; ngược lại, giảm tiểu cầu hay giảm nhiều dòng gợi ý hội chứng hoạt hóa đại thực bào. CRP và tốc độ lắng máu phản ánh viêm. Ferritin toàn phần thường tăng, còn ferritin glycosyl hóa thấp có thể hỗ trợ nhưng không phải nơi nào cũng làm được. Men gan, LDH, triglycerid, fibrinogen và đông máu giúp đánh giá biến chứng. ANA và yếu tố dạng thấp thường âm tính nhưng không dùng riêng để loại trừ. Xét nghiệm nhiễm trùng, cấy máu và dấu ác tính được lựa chọn theo bối cảnh.
Siêu âm, X-quang, CT hoặc PET/CT có thể phát hiện tràn dịch màng phổi, màng tim, hạch, gan lách to hoặc tổn thương phổi và đồng thời tìm nhiễm trùng, lymphoma. Siêu âm hoặc MRI khớp đánh giá viêm màng hoạt dịch khi khám chưa rõ. Siêu âm tim cần thiết khi đau ngực, khó thở hoặc nghi viêm cơ tim. Hình ảnh không có dấu hiệu đặc hiệu cho AOSD và phải được diễn giải cùng lâm sàng, xét nghiệm.
Yamaguchi là bộ tiêu chuẩn phân loại được dùng phổ biến: cần ít nhất năm tiêu chí, trong đó có ít nhất hai tiêu chí chính, sau khi loại trừ nhiễm trùng, bệnh ác tính và bệnh cơ xương khớp khác. Fautrel sử dụng sốt, đau khớp, hồng ban thoáng qua, viêm họng, tỷ lệ bạch cầu đa nhân và ferritin glycosyl hóa; không đòi hỏi danh sách loại trừ trong cấu trúc nhưng thực hành vẫn phải loại bệnh mô phỏng. Các bộ tiêu chuẩn được phát triển cho nghiên cứu và hỗ trợ chẩn đoán, không phải công cụ tự chấm điểm.
Điều trị Bệnh Still người lớn
Mục tiêu là nhanh chóng đạt bệnh không hoạt động, phòng tổn thương cơ quan và khớp, đồng thời giảm thời gian dùng corticosteroid. Khuyến nghị EULAR/PReS 2024 nhấn mạnh cân nhắc sớm thuốc ức chế IL-1 hoặc IL-6, thường phối hợp corticosteroid ngắn hạn theo mức độ. Biểu hiện nhẹ cần đánh giá kỹ trước khi chỉ dùng thuốc giảm triệu chứng. Viêm cơ tim, tổn thương phổi, suy gan hoặc hội chứng hoạt hóa đại thực bào cần nhập viện và điều trị tại trung tâm có kinh nghiệm.
Thuốc kháng viêm không steroid có thể giảm đau và sốt ở một số ca nhẹ nhưng hiếm khi đủ cho bệnh hệ thống. Corticosteroid kiểm soát viêm nhanh nhưng cần kế hoạch giảm để hạn chế nhiễm trùng, loãng xương và rối loạn chuyển hóa. Thuốc ức chế IL-1 hoặc IL-6 là lựa chọn trọng tâm hiện đại; methotrexate hoặc thuốc điều hòa miễn dịch khác có thể được dùng cho viêm khớp hoặc giảm steroid. Hội chứng hoạt hóa đại thực bào có thể cần corticosteroid liều cao, ức chế IL-1, ciclosporin hoặc liệu pháp khác tại bệnh viện. Không tự mua hoặc ngừng thuốc sinh học.
Không có thủ thuật can thiệp thường quy để điều trị AOSD. Tràn dịch màng tim gây chèn ép có thể cần dẫn lưu cấp cứu; tràn dịch màng phổi lớn hoặc nhiễm trùng nghi ngờ có thể cần chọc dò. Hỗ trợ hô hấp, lọc máu hoặc thay huyết tương chỉ áp dụng cho biến chứng chọn lọc, không phải điều trị nền. Mọi thủ thuật phải đồng thời tìm nhiễm trùng và đánh giá đông máu.
Phẫu thuật không điều trị viêm hệ thống. Ở thể khớp mạn gây phá hủy và đau không hồi phục, thay khớp hoặc phẫu thuật chỉnh hình có thể được cân nhắc sau khi kiểm soát viêm và tối ưu nguy cơ nhiễm trùng. Phẫu thuật cấp cứu chỉ nhằm xử trí biến chứng riêng, không làm bệnh Still khỏi. Thuốc sinh học và corticosteroid quanh mổ cần kế hoạch của bác sĩ cơ xương khớp và phẫu thuật.
Nghỉ ngơi trong cơn sốt, uống đủ dịch nếu không có chống chỉ định và làm mát nhẹ giúp dễ chịu. Vật lý trị liệu duy trì tầm vận động khớp, sau đó tăng sức cơ khi viêm giảm. Dinh dưỡng đủ năng lượng, chăm sóc xương và tiêm chủng theo kế hoạch quan trọng nếu dùng corticosteroid hoặc thuốc sinh học. Hỗ trợ tâm lý, điều chỉnh công việc và kế hoạch học tập giúp người bệnh thích nghi với diễn tiến tái phát khó dự đoán.
Theo dõi sốt, ban, khớp, đau ngực, khó thở, hạch và khả năng sinh hoạt. Xét nghiệm thường gồm công thức máu, CRP, ferritin theo xu hướng, men gan, creatinin và các chỉ số an toàn của thuốc. Khi nghi hội chứng hoạt hóa đại thực bào, cần theo dõi tiểu cầu, triglycerid, fibrinogen, LDH và đông máu sát hơn. Thuốc sinh học đòi hỏi sàng lọc nhiễm trùng, vaccine và theo dõi phản ứng tiêm, bạch cầu hoặc men gan tùy thuốc.
Không có thời gian chung cho mọi người. Một số ca đơn pha có thể giảm và ngừng điều trị dưới giám sát, trong khi thể tái phát hoặc viêm khớp mạn cần nhiều năm. Khuyến nghị định nghĩa lui bệnh là trạng thái bệnh không hoạt động duy trì ít nhất sáu tháng, nhưng quyết định giảm thuốc còn phụ thuộc lịch sử bùng phát và độc tính. Giảm quá nhanh có thể gây tái phát; dùng kéo dài không cần thiết lại làm tăng biến chứng.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Hội chứng hoạt hóa đại thực bào là biến chứng đáng lo nhất, gây sốt dai dẳng, giảm tế bào máu, rối loạn đông máu, viêm gan và suy đa cơ quan. Biến chứng khác gồm viêm màng tim, viêm cơ tim, suy hô hấp, tăng áp phổi, suy gan, đông máu nội mạch lan tỏa, tổn thương khớp mạn và amyloidosis hiếm. Corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch kéo dài có thể gây nhiễm trùng, loãng xương, tăng huyết áp, tiểu đường và tổn thương gan.
Nhiều người đạt kiểm soát bệnh tốt, đặc biệt khi được chẩn đoán và điều trị sớm. Thể một đợt có thể lui lâu dài; thể tái phát xen kẽ đợt ổn định; thể khớp mạn có nguy cơ giảm chức năng. Tiên lượng xấu hơn khi có hội chứng hoạt hóa đại thực bào, viêm cơ tim, tổn thương phổi, suy gan hoặc nhiễm trùng nặng. Ferritin đơn lẻ không dự đoán chính xác kết quả cá nhân; diễn tiến cơ quan và đáp ứng điều trị quan trọng hơn.
Sốt, ban và đau khớp có thể tái phát khi giảm thuốc, sau nhiễm trùng hoặc không có yếu tố rõ. Phòng tái phát dựa trên đạt kiểm soát viêm bền vững, giảm thuốc từ từ theo bác sĩ, tiêm chủng phù hợp và xử lý sớm nhiễm trùng. Người bệnh nên nhận biết kiểu sốt quen thuộc nhưng vẫn cần loại trừ nhiễm trùng trước khi tự coi là bùng phát. Nhật ký nhiệt độ, khớp và thuốc giúp bác sĩ điều chỉnh kế hoạch.
Chưa có cách phòng khởi phát AOSD vì nguyên nhân chưa rõ. Có thể phòng biến chứng bằng nhận diện sớm hội chứng hoạt hóa đại thực bào, kiểm soát viêm, hạn chế corticosteroid kéo dài, chăm sóc xương và sàng lọc nhiễm trùng trước thuốc sinh học. Vaccine cúm, phế cầu, viêm gan B và vaccine khác được xem xét theo tuổi và tình trạng miễn dịch; vaccine sống có thể không phù hợp khi đang ức chế miễn dịch. Không có chế độ thải độc hay thực phẩm nào ngăn tái phát.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh Still người lớn
Không có chế độ ăn đặc hiệu chữa AOSD. Khi sốt và viêm cao, cần đủ năng lượng, đạm và nước theo tình trạng tim thận. Dùng corticosteroid kéo dài có thể cần kiểm soát muối, đường, cân nặng, canxi và vitamin D theo bác sĩ. Rượu làm tăng nguy cơ tổn thương gan khi men gan cao hoặc dùng methotrexate và một số thuốc khác. Không dùng thực phẩm bổ sung “tăng miễn dịch” thay thuốc vì có thể tương tác hoặc làm khó theo dõi men gan.
Trong cơn sốt cao hoặc viêm khớp rõ, ưu tiên nghỉ và vận động tầm khớp nhẹ. Khi viêm giảm, tăng dần đi bộ, tập sức mạnh và bài tập ít tải để bảo vệ xương, cơ và tim mạch. Tránh tập nặng khi đau ngực, khó thở, men tim bất thường hoặc nghi viêm cơ tim. Nhịp làm việc nên linh hoạt theo cơn sốt; giấc ngủ đều và quản lý stress hỗ trợ chất lượng sống nhưng không ngăn được cytokine bùng phát.
Ghi nhiệt độ vào các thời điểm cố định, thời gian ban xuất hiện, số khớp sưng đau, mức mệt và thuốc đã dùng. Ảnh ban chụp trong cơn sốt có thể hữu ích. Không tự xét đoán mức độ bệnh chỉ bằng nhiệt kế hoặc ferritin cũ. Chảy máu, lơ mơ, khó thở, đau ngực, vàng da, sốt liên tục khác kiểu thường ngày hoặc giảm lượng nước tiểu cần đánh giá khẩn.
- Không tự kết luận mọi cơn sốt là tái phát AOSD trước khi loại trừ nhiễm trùng.
- Không tự tăng, giảm hoặc ngừng corticosteroid và thuốc sinh học theo triệu chứng trong một ngày.
- Không dùng đồng thời nhiều thuốc hạ sốt hoặc kháng viêm mà không kiểm tra gan, thận và tương tác.
- Không tập nặng khi đang sốt, đau ngực, khó thở hoặc có dấu viêm cơ tim.
- Không trì hoãn khám khi tiểu cầu giảm, chảy máu, lơ mơ hoặc men gan tăng nhanh.
- Không dùng thảo dược không rõ thành phần vì có thể gây tổn thương gan và che lấp diễn tiến bệnh.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, bệnh cùng phổ được gọi là viêm khớp thiếu niên tự phát thể hệ thống hoặc bệnh Still khởi phát trẻ em, với tiêu chuẩn phân loại và phác đồ riêng. Trẻ sốt kéo dài, ban và viêm khớp cần bác sĩ cơ xương khớp nhi đánh giá, đặc biệt nguy cơ hội chứng hoạt hóa đại thực bào. Không gọi mọi trường hợp ở tuổi vị thành niên là AOSD và không chuyển liều thuốc người lớn sang trẻ.
AOSD khởi phát muộn có thể bị nhầm với nhiễm trùng, viêm động mạch tế bào khổng lồ, phản ứng thuốc hoặc ung thư. Người cao tuổi thường có dự trữ cơ quan thấp, loãng xương, tiểu đường và đa thuốc nên độc tính corticosteroid cao hơn. Liều, tốc độ giảm thuốc và lựa chọn sinh học cần cá thể hóa; phục hồi chức năng, phòng té ngã và vaccine là phần quan trọng của kế hoạch.
Bệnh có thể khởi phát hoặc bùng trong thai kỳ hay hậu sản, nhưng dữ liệu còn hạn chế. Sốt và men gan tăng cần phân biệt nhiễm trùng, tiền sản giật, hội chứng HELLP và bệnh gan thai kỳ. Kiểm soát viêm tốt trước thụ thai giúp giảm rủi ro. Thuốc IL-1, IL-6, corticosteroid và thuốc điều hòa miễn dịch có hồ sơ an toàn khác nhau; cần phối hợp cơ xương khớp và sản khoa nguy cơ cao, không tự ngừng thuốc.
Khả năng cho con bú phụ thuộc thuốc và mức độ bệnh. Một số corticosteroid và thuốc sinh học có lượng truyền qua sữa thấp, nhưng dữ liệu không đồng đều và trẻ sinh non cần thận trọng hơn. Bùng phát sau sinh có thể cần điều trị nhanh; ngừng mọi thuốc để cho bú đôi khi gây hại cho mẹ. Bác sĩ sẽ cân nhắc lợi ích của sữa mẹ, nguy cơ phơi nhiễm và lựa chọn thuốc thay thế.
Người đang suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng cao và biểu hiện nhiễm trùng có thể giống đợt AOSD. Trước khi tăng thuốc, cần cấy và xét nghiệm tác nhân theo triệu chứng. Thuốc nhắm cytokine có thể làm giảm sốt hoặc CRP, khiến nhiễm trùng khó nhận biết. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn khi rét run, tụt huyết áp, ho, tiểu buốt, loét miệng hoặc giảm bạch cầu.
Bệnh gan, thận, tim mạch, tiểu đường, loãng xương và nhiễm trùng mạn ảnh hưởng mạnh đến lựa chọn thuốc. Men gan tăng do AOSD phải phân biệt với viêm gan virus, gan nhiễm mỡ và độc tính thuốc. Suy tim hoặc bệnh phổi làm triệu chứng thanh mạc nguy hiểm hơn. Kế hoạch điều trị nên tích hợp kiểm soát huyết áp, đường huyết, sức khỏe xương và dự phòng nhiễm trùng.
Sốt sau phẫu thuật có thể do nhiễm trùng, huyết khối, phản ứng thuốc hoặc bùng AOSD; không nên mặc định là một nguyên nhân. Mổ chương trình nên được thực hiện khi bệnh kiểm soát, với kế hoạch ngừng hoặc tiếp tục thuốc sinh học và corticosteroid quanh mổ. Người dùng corticosteroid kéo dài có thể cần đánh giá đáp ứng stress. Đau khớp và phục hồi chức năng phải được điều chỉnh theo hoạt tính bệnh.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh Still người lớn
AOSD thường được xếp vào nhóm bệnh tự viêm hơn là bệnh tự miễn cổ điển. Miễn dịch bẩm sinh và cytokine như IL-1, IL-6, IL-18 đóng vai trò nổi bật, trong khi không có tự kháng thể đặc hiệu để xác định bệnh. Tuy vậy, ranh giới tự viêm và tự miễn không tuyệt đối, và bệnh vẫn do hệ miễn dịch gây viêm. Cách phân loại này giúp giải thích vì sao thuốc nhắm cytokine có hiệu quả, nhưng không đủ để tự chẩn đoán.
Không. Ferritin có thể tăng mạnh trong AOSD, đặc biệt khi bệnh hoạt động hoặc có hội chứng hoạt hóa đại thực bào, nhưng cũng tăng trong nhiễm trùng nặng, bệnh gan, ung thư máu và nhiều tình trạng viêm khác. Giá trị cần được đặt cạnh kiểu sốt, ban, khớp, công thức máu, men gan và kết quả loại trừ. Ferritin glycosyl hóa thấp có thể hỗ trợ ở nơi làm được, nhưng vẫn không thay thế đánh giá của bác sĩ.
Một số người chỉ trải qua một đợt và duy trì lui bệnh lâu dài, nhưng người khác có các đợt tái phát hoặc viêm khớp mạn. Vì nguyên nhân chưa rõ, bác sĩ thường nói đến kiểm soát bệnh và lui bệnh hơn là bảo đảm chữa khỏi. Điều trị sớm, nhắm đúng cytokine và hạn chế corticosteroid kéo dài có thể cải thiện kết quả. Việc ngừng thuốc chỉ nên cân nhắc sau thời gian bệnh không hoạt động và dưới theo dõi.
Không. AOSD không truyền qua hô hấp, tiếp xúc, thức ăn, quan hệ tình dục hoặc di truyền theo kiểu đơn giản. Một nhiễm trùng có thể xuất hiện trước đợt bệnh ở một số người, nhưng chưa có tác nhân nào được chứng minh là nguyên nhân lây AOSD. Do thuốc điều trị có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, người bệnh vẫn cần vaccine phù hợp, vệ sinh tay và khám khi có dấu nhiễm trùng.
Cần cảnh giác khi sốt trở nên liên tục, tình trạng toàn thân xấu nhanh, tiểu cầu hoặc bạch cầu giảm thay vì tăng, ferritin tăng nhanh, men gan và triglycerid tăng, fibrinogen giảm, chảy máu hoặc lơ mơ. Đây là biến chứng cấp cứu và có thể xảy ra khi AOSD mới khởi phát hoặc đang điều trị. Người bệnh không thể tự xác định bằng một kết quả ferritin; cần đánh giá tại bệnh viện và điều trị chuyên sâu sớm.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

