Thiếu men G6PD là một rối loạn huyết học di truyền ảnh hưởng đến hồng cầu hoặc hemoglobin, làm giảm khả năng vận chuyển oxy hoặc khiến hồng cầu dễ bị phá hủy. Biểu hiện thay đổi từ không có triệu chứng đến thiếu máu, vàng da, mệt, khó thở và các biến chứng đặc hiệu. Mức độ bệnh phụ thuộc kiểu gen, tuổi, tác nhân khởi phát và khả năng tiếp cận chăm sóc. Chẩn đoán dựa trên công thức máu kết hợp xét nghiệm chuyên biệt, không nên chỉ dựa vào triệu chứng. Việc phát hiện sớm giúp tránh tác nhân nguy hiểm, theo dõi biến chứng, tư vấn di truyền và lựa chọn điều trị phù hợp. Người có tiền sử gia đình, thiếu máu hồng cầu nhỏ kéo dài hoặc đợt tan máu chưa rõ nguyên nhân nên được bác sĩ huyết học đánh giá.
Thiếu men G6PD là bệnh gì?
Thiếu men G6PD là một bệnh thuộc nhóm rối loạn hồng cầu di truyền. Bản chất của bệnh không phải do thiếu máu dinh dưỡng đơn thuần mà do bất thường enzyme hoặc chuỗi globin được quy định bởi gen. Vì vậy, một số người chỉ mang gen và không cần điều trị, trong khi người khác có thể bị tan máu, thiếu máu mạn hoặc tổn thương nhiều cơ quan. Việc phân biệt Thiếu men G6PD với thiếu sắt, bệnh gan, nhiễm trùng và các bệnh hemoglobin khác rất quan trọng vì cách theo dõi và điều trị không giống nhau.
| Tên bệnh | Thiếu men G6PD |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thiếu G6PD; G6PD deficiency; favism khi tan máu liên quan đậu tằm |
| Mã ICD-10 | D55.0 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Huyết học; bệnh hồng cầu và hemoglobin di truyền |
| Cơ quan ảnh hưởng | Hồng cầu và hệ tạo máu; các cơ quan thứ phát có thể gồm gan, lách, tim, thận, phổi, xương hoặc hệ thần kinh tùy thể bệnh. |
| Tính chất bệnh | Bệnh di truyền liên kết nhiễm sắc thể X, không lây; thường không triệu chứng giữa các đợt tan máu. |
| Mức độ phổ biến | Khá phổ biến trên thế giới, đặc biệt ở người có nguồn gốc châu Phi, Địa Trung Hải, Trung Đông và châu Á; dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Thiếu men G6PD
Hoạt tính G6PD thấp làm giảm khả năng tạo NADPH và glutathione khử, khiến hồng cầu dễ tổn thương bởi stress oxy hóa. Nhiễm trùng, đậu tằm hoặc một số thuốc có thể làm màng và hemoglobin bị oxy hóa, dẫn đến tan máu.
Có thể phân loại theo mức hoạt tính enzyme và biểu hiện lâm sàng, từ người mang biến thể ít triệu chứng đến thiếu hụt nặng gây tan máu mạn hoặc vàng da sơ sinh.
Khá phổ biến trên thế giới, đặc biệt ở người có nguồn gốc châu Phi, Địa Trung Hải, Trung Đông và châu Á; dữ liệu đại diện toàn quốc tại Việt Nam còn hạn chế. Tần suất cụ thể cần được diễn giải theo dân tộc, khu vực và phương pháp sàng lọc.
Bệnh hình thành từ biến thể di truyền được truyền từ cha mẹ; không có đường phơi nhiễm hay xâm nhập như bệnh truyền nhiễm. Biểu hiện có thể bộc lộ khi nhu cầu tạo máu tăng hoặc có yếu tố thúc đẩy.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thiếu men G6PD
Biến thể gây bệnh trong gen G6PD trên nhiễm sắc thể X. Đợt tan máu thường được khởi phát bởi nhiễm trùng, đậu tằm, hóa chất oxy hóa hoặc một số thuốc.
Yếu tố không thay đổi được gồm tiền sử gia đình, nguồn gốc dân tộc và kiểu gen. Yếu tố có thể điều chỉnh thường liên quan tránh tác nhân khởi phát, phòng nhiễm trùng, tuân thủ theo dõi và không tự dùng thuốc hoặc sắt.
Người có cha mẹ hoặc anh chị em mang gen, cặp đôi cùng thuộc nhóm nguy cơ, trẻ có thiếu máu hoặc vàng da sớm, và người có công thức máu bất thường kéo dài cần được cân nhắc xét nghiệm.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thiếu men G6PD
Biểu hiện của Thiếu men G6PD có thể xuất hiện từ sơ sinh, thời thơ ấu hoặc chỉ được phát hiện tình cờ ở tuổi trưởng thành. Mức độ dao động theo kiểu gen; một số người không triệu chứng, trong khi thể nặng có thiếu máu mạn, đợt cấp hoặc biến chứng đa cơ quan.
- Mệt, da xanh do thiếu máu xuất hiện nhanh
- Vàng da hoặc vàng mắt do bilirubin tăng
- Nước tiểu sẫm màu khi tan máu
- Khó thở, tim đập nhanh hoặc chóng mặt
- Trẻ sơ sinh có thể vàng da kéo dài hoặc tăng nhanh
- Đau bụng hoặc đau lưng trong đợt tan máu
- Lách to ở một số thể tan máu mạn
- Biến chứng thần kinh do tăng bilirubin nặng ở trẻ sơ sinh
Nên đặt lịch khám khi thiếu máu, vàng da, nước tiểu sẫm hoặc mệt kéo dài; cần khám trong ngày nếu triệu chứng xuất hiện nhanh, sốt hoặc đau đáng kể; tái khám sớm khi kết quả máu xấu đi, có tác dụng phụ điều trị hoặc chuẩn bị mang thai.
- Khó thở nhiều, đau ngực, tím tái hoặc giảm ý thức
- Ngất, tim đập rất nhanh, yếu liệt hoặc nói khó
- Sốt cao kèm rét run, đặc biệt ở trẻ hoặc người suy giảm chức năng lách
- Vàng da và nước tiểu sẫm tăng nhanh, tiểu ít
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu; không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Thiếu men G6PD
Chẩn đoán Thiếu men G6PD bắt đầu bằng bệnh sử cá nhân, gia đình và khám lâm sàng, sau đó phối hợp công thức máu, chỉ số tan máu và xét nghiệm chuyên biệt. Kết quả phải được bác sĩ diễn giải theo tuổi, truyền máu gần đây và tình trạng cấp tính.
Bác sĩ thường đánh giá mức độ xanh xao, vàng da, dấu mất nước, nhịp tim, hô hấp, kích thước gan lách, tăng trưởng và dấu hiệu tổn thương cơ quan. Tiền sử thuốc, thức ăn, truyền máu và bệnh gia đình có giá trị định hướng.
Công thức máu, hồng cầu lưới, bilirubin, LDH, haptoglobin và phết máu giúp đánh giá tan máu. Xét nghiệm định lượng hoạt tính G6PD xác nhận thiếu enzyme; kết quả có thể âm tính giả trong hoặc ngay sau đợt tan máu nên đôi khi cần kiểm tra lại.
Không áp dụng thường quy. Siêu âm chỉ được cân nhắc khi cần đánh giá lách, gan hoặc nguyên nhân khác của vàng da.
Chẩn đoán dựa trên bằng chứng xét nghiệm xác nhận bất thường đặc hiệu cùng bối cảnh lâm sàng. Không có một chỉ số công thức máu đơn lẻ nào đủ để người bệnh tự kết luận.
Điều trị Thiếu men G6PD
Loại bỏ tác nhân khởi phát, điều trị nhiễm trùng và theo dõi mức độ thiếu máu là nền tảng. Trường hợp nặng có thể cần nhập viện, truyền hồng cầu hoặc xử trí vàng da sơ sinh theo đánh giá chuyên khoa.
Không có thuốc dùng thường xuyên để bổ sung men G6PD. Thuốc điều trị nhiễm trùng hoặc triệu chứng phải được lựa chọn sau khi kiểm tra nguy cơ oxy hóa; không tự dùng thuốc chống sốt rét, sulfonamide hay thuốc khác khi chưa hỏi nhân viên y tế.
Truyền hồng cầu được cân nhắc khi thiếu máu nặng, có triệu chứng hoặc huyết động không ổn định. Quang trị liệu hay thay máu ở trẻ sơ sinh phụ thuộc mức bilirubin và tuổi sau sinh.
Không áp dụng
Duy trì đủ nước, dinh dưỡng cân đối, tiêm chủng theo khuyến cáo, điều trị nhiễm trùng sớm và hỗ trợ tâm lý–xã hội có thể giảm gánh nặng bệnh. Kế hoạch cần cá thể hóa theo mức độ thiếu máu.
Theo dõi gồm triệu chứng thiếu máu, số lần đợt cấp, công thức máu, chỉ số tan máu, tình trạng sắt và chức năng cơ quan liên quan. Liên hệ bác sĩ khi nhu cầu truyền máu tăng hoặc xuất hiện triệu chứng mới.
Đây là tình trạng di truyền cần quản lý dài hạn. Đợt cấp có thể cải thiện trong vài ngày đến vài tuần, nhưng thời gian phụ thuộc mức độ bệnh, nguyên nhân thúc đẩy và đáp ứng điều trị.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Thiếu máu tan máu cấp, vàng da nặng ở trẻ sơ sinh, tổn thương thận cấp do hemoglobin niệu và hiếm hơn là tan máu mạn.
Phần lớn người bệnh sống bình thường khi nhận biết và tránh tác nhân khởi phát. Tiên lượng phụ thuộc biến thể G6PD, mức độ tan máu, tuổi và tốc độ xử trí đợt cấp.
Biểu hiện hoặc đợt nặng có thể tái diễn khi gặp nhiễm trùng, mất nước, stress sinh lý, tác nhân oxy hóa hoặc khi kiểm soát bệnh chưa tối ưu. Giảm nguy cơ bằng theo dõi đều và kế hoạch xử trí cá thể hóa.
Không thể thay đổi gen đã mang, nhưng có thể phòng biến chứng bằng sàng lọc, tư vấn di truyền, tránh tác nhân đã biết, tiêm chủng, điều trị nhiễm trùng sớm và khám định kỳ.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thiếu men G6PD
Tránh đậu tằm vì có thể khởi phát tan máu ở người nhạy cảm. Duy trì ăn cân đối và không áp dụng danh sách kiêng truyền miệng quá rộng. Khi dùng thực phẩm hoặc dược liệu mới, cần thận trọng nếu từng có đợt tan máu.
Vận động vừa sức thường có lợi, nhưng nên giảm cường độ khi thiếu máu, sốt, đau hoặc khó thở. Ngủ đủ, tránh mất nước và điều chỉnh công việc theo sức bền giúp hạn chế đợt nặng.
Có thể ghi lại nhiệt độ, mức đau, màu nước tiểu, vàng da, nhịp thở và khả năng sinh hoạt. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm hoặc đánh giá cấp cứu khi triệu chứng tiến triển.
- Không tự mua hoặc ngừng thuốc khi chưa trao đổi với bác sĩ
- Không tự bổ sung sắt chỉ vì thấy thiếu máu
- Không trì hoãn khám khi sốt, khó thở, đau ngực hoặc lơ mơ
- Không dùng mẹo dân gian thay cho xử trí đợt tan máu hay thiếu máu nặng
- Không che giấu tiền sử bệnh trước gây mê, phẫu thuật hoặc kê thuốc
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ sơ sinh cần được theo dõi vàng da sát vì bilirubin có thể tăng nhanh. Trẻ lớn cần có danh sách thuốc và thực phẩm cần tránh phù hợp với kết quả xét nghiệm.
Người cao tuổi có thể chịu ảnh hưởng nặng hơn khi tan máu kèm bệnh tim, thận hoặc đa thuốc; mọi thuốc mới nên được rà soát.
Phụ nữ mang biến thể có thể có hoạt tính enzyme giảm do bất hoạt nhiễm sắc thể X không đồng đều. Cần thông báo tình trạng G6PD khi dùng thuốc trong thai kỳ và cân nhắc tư vấn di truyền.
Việc cho con bú thường được cân nhắc dựa trên tình trạng mẹ, trẻ và thuốc đang dùng. Không tự ngừng thuốc hoặc ngừng cho bú; cần kiểm tra tính phù hợp của từng hoạt chất.
Người suy giảm miễn dịch có nguy cơ nhiễm trùng nặng và biểu hiện không điển hình; ngưỡng đi khám nên thấp hơn, đặc biệt khi sốt hoặc giảm oxy.
Bệnh tim, thận, gan, phổi hoặc rối loạn đông máu có thể làm giảm khả năng chịu đựng thiếu máu và ảnh hưởng lựa chọn điều trị. Cần phối hợp nhiều chuyên khoa khi có đa bệnh lý.
Sau phẫu thuật cần chú ý oxy hóa, nhiễm trùng, mất nước, đau và huyết khối. Kế hoạch truyền máu hoặc thuốc dự phòng phải do nhóm điều trị quyết định.
Câu hỏi thường gặp về Thiếu men G6PD
Thiếu men G6PD có thể nhẹ hoặc nghiêm trọng tùy thể bệnh. Người mang gen thường ít triệu chứng, còn thể nặng có thể gây thiếu máu, tan máu hoặc tổn thương cơ quan. Nguy cơ giảm khi được chẩn đoán đúng, theo dõi đều và xử trí sớm dấu hiệu bất thường.
Gen gây bệnh không tự biến mất. Một số thể chỉ cần theo dõi; một số bệnh có lựa chọn ghép tế bào gốc hoặc liệu pháp gen cho người phù hợp. Mục tiêu thực tế thường là kiểm soát triệu chứng và phòng biến chứng.
Không. Đây là bệnh di truyền, không lây qua tiếp xúc, ăn uống, hô hấp, quan hệ tình dục hay dùng chung đồ. Tuy nhiên, gen bệnh có thể truyền cho con nên tư vấn di truyền hữu ích.
Phần lớn người bệnh có thể vận động ở mức phù hợp. Nên tránh tập gắng sức khi đang thiếu máu, sốt, đau, mất nước hoặc khó thở. Cường độ cần điều chỉnh theo triệu chứng và tư vấn của bác sĩ.
Người thiếu men G6PD cần tránh đậu tằm và không tự dùng thuốc có nguy cơ gây stress oxy hóa. Không cần kiêng toàn bộ họ đậu hoặc nhiều nhóm thực phẩm khác nếu chưa được chuyên gia xác định. Danh sách thuốc cần tránh nên được cập nhật theo hướng dẫn y khoa.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

