Lồng ruột là lồng ruột xảy ra khi một đoạn ruột chui vào lòng đoạn ruột kế tiếp như các phần của ống kính thu gọn. Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến ruột non và vùng hồi–đại tràng và có thể tiến triển từ tắc nghẽn hoặc giảm tưới máu đến hoại tử, thủng ruột và nhiễm trùng huyết. Người bệnh thường có đau bụng, nôn, chướng bụng, thay đổi trung đại tiện hoặc đi ngoài ra máu, nhưng biểu hiện thay đổi theo tuổi và cơ chế. Đây không phải bệnh lây và không nên tự điều trị bằng thuốc nhuận tràng, thuốc giảm đau mạnh hay mẹo dân gian. Chẩn đoán sớm bằng khám lâm sàng kết hợp siêu âm, CT hoặc CT mạch phù hợp giúp nhận diện đoạn ruột bị ảnh hưởng và lựa chọn tháo tắc, tái thông mạch hay phẫu thuật đúng thời điểm. Khi đau dữ dội, nôn xanh, li bì, phân máu, bụng cứng hoặc choáng, cần gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay.
Lồng ruột là bệnh gì?
Lồng ruột (Intussusception) xảy ra khi một đoạn ruột chui vào lòng đoạn ruột kế tiếp như các phần của ống kính thu gọn. Mạc treo bị kéo theo làm tắc đường đi của thức ăn và chèn ép mạch máu. Ở trẻ nhỏ, phần lớn trường hợp không tìm thấy điểm dẫn rõ; ở người lớn thường cần tìm tổn thương cấu trúc như polyp, u hoặc viêm. Lồng ruột khác với xoắn ruột ở chỗ đoạn ruột trượt vào nhau thay vì quay quanh mạc treo. Bệnh có thể tiến triển từ phù nề đến thiếu máu, hoại tử và thủng nên đau bụng từng cơn, nôn, li bì hoặc phân nhầy máu cần được đánh giá cấp cứu.
| Tên bệnh | Lồng ruột |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Intussusception |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Lồng ruột kiểu ống lồng; intussusception |
| Mã ICD-10 | K56.1 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tiêu hóa – Cấp cứu bụng – Ngoại khoa |
| Cơ quan ảnh hưởng | Ruột non và vùng hồi–đại tràng; mạc treo và mạch máu của đoạn ruột bị lồng |
| Tính chất bệnh | Tình trạng cấp tính, không lây; là nguyên nhân tắc ruột và thiếu máu ruột, đặc biệt ở trẻ nhỏ |
| Mức độ phổ biến | Thường gặp nhất ở trẻ từ khoảng 6 tháng đến 3 tuổi; hiếm ở người lớn |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Lồng ruột
Nhu động kéo đoạn ruột phía gần vào đoạn phía xa. Mạc treo bị cuốn vào gây cản hồi lưu tĩnh mạch, phù thành ruột và tiết nhầy. Áp lực tiếp tục tăng làm giảm dòng động mạch, gây chảy máu niêm mạc, thiếu máu và hoại tử. Tắc ruột làm tích tụ dịch và hơi, dẫn đến nôn, mất nước và rối loạn điện giải.
Thường phân loại theo vị trí như hồi–đại tràng, hồi–hồi tràng, hỗng–hỗng tràng hoặc đại–đại tràng; theo nguyên phát hay có điểm dẫn; và theo cấp tính, tái phát hoặc mạn tính. Vị trí và nguyên nhân quyết định khả năng tháo lồng không mổ.
Lồng ruột chủ yếu gặp ở trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ, với đỉnh tuổi trong năm đầu đời. Trẻ trai thường được ghi nhận nhiều hơn trẻ gái. Ở người lớn, bệnh hiếm nhưng tỷ lệ có nguyên nhân cấu trúc cao. Dữ liệu Việt Nam chủ yếu đến từ từng cơ sở điều trị.
Không lây. Bệnh hình thành do nhu động ruột kéo một đoạn ruột vào đoạn kế cận, thường quanh một điểm dẫn hoặc vùng mô lympho phì đại.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Lồng ruột
Ở trẻ nhỏ, phần lớn không rõ nguyên nhân; mô lympho ruột phì đại sau nhiễm virus có thể đóng vai trò. Điểm dẫn gồm túi thừa Meckel, polyp, nang đôi ruột, lymphoma hoặc ban xuất huyết IgA. Ở người lớn, u lành, u ác, polyp, dính hoặc bệnh viêm thường được tìm kiếm.
Tuổi nhũ nhi, tiền sử lồng ruột, dị tật ruột, polyp, túi thừa Meckel và một số bệnh viêm hoặc u làm tăng nguy cơ. Một số nhiễm trùng đường tiêu hóa hoặc hô hấp có thể xảy ra trước đó nhưng không chứng minh một nguyên nhân duy nhất.
Trẻ 6–36 tháng, trẻ có dị tật ruột hoặc bệnh lympho, người lớn có khối u hay polyp và người đã từng lồng ruột là nhóm cần chú ý.
Triệu chứng và dấu hiệu của Lồng ruột
Trẻ thường đau quặn đột ngột từng cơn, co chân lên bụng, khóc thét rồi có thể mệt lả giữa các cơn. Nôn và bỏ bú thường xuất hiện sớm. Phân nhầy máu là dấu hiệu muộn, không phải lúc nào cũng có. Người lớn có thể đau bụng không đặc hiệu, buồn nôn hoặc tắc ruột từng đợt.
- Đau bụng từng cơn: trẻ có thể khóc thét, co gối và tái nhợt.
- Nôn: ban đầu là thức ăn, có thể chuyển xanh khi tắc tiến triển.
- Li bì hoặc mệt bất thường: đôi khi nổi bật hơn đau ở trẻ nhỏ.
- Phân nhầy máu: gợi tổn thương niêm mạc nhưng thường xuất hiện muộn.
- Bụng chướng hoặc sờ thấy khối: không phải gia đình nào cũng nhận biết được.
- Co giật hoặc giảm ý thức do mất nước, sốc hay rối loạn chuyển hóa.
- Đau kéo dài không theo cơn khi ruột thiếu máu.
- Ở người lớn, thiếu máu mạn, sụt cân hoặc chảy máu kín do tổn thương điểm dẫn.
Nên đặt lịch khám: khi có đau bụng tái diễn, sụt cân, rối loạn đại tiện kéo dài hoặc tiền sử bệnh liên quan nhưng hiện ổn định. Cần khám trong ngày: khi đau mới xuất hiện kèm nôn, chướng, giảm trung đại tiện hoặc không dung nạp thức ăn. Cần tái khám sớm: khi triệu chứng quay lại sau một đợt điều trị, sau thủ thuật hoặc phẫu thuật.
- Đau bụng dữ dội, đau tăng liên tục hoặc đau không tương xứng với khám ban đầu.
- Nôn xanh, nôn liên tục, bụng chướng nhanh hoặc không trung đại tiện.
- Phân máu, bụng cứng, sốt cao, li bì, da lạnh, tiểu ít, ngất hoặc tụt huyết áp.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu; không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Lồng ruột
Chẩn đoán lồng ruột cần phối hợp bệnh sử, khám bụng, xét nghiệm đánh giá toàn trạng và hình ảnh xác định cơ chế. Bác sĩ đồng thời tìm dấu thiếu máu, hoại tử, thủng và sốc để quyết định thời điểm can thiệp. Người bệnh không nên tự loại trừ bệnh chỉ vì đau tạm giảm hoặc xét nghiệm ban đầu chưa bất thường.
Bác sĩ hỏi kiểu đau, nôn, phân, thời điểm bỏ bú và các đợt trước. Khám đánh giá tri giác, mất nước, bụng chướng, điểm đau, phản ứng phúc mạc và khối hình xúc xích. Thăm trực tràng có thể phát hiện máu hoặc nhầy nhưng không phải lúc nào cũng cần.
Xét nghiệm không xác định lồng ruột nhưng giúp đánh giá mất nước, điện giải, thiếu máu, nhiễm trùng và chuẩn bị can thiệp. Lactate tăng có thể gợi giảm tưới máu nhưng giá trị bình thường không loại trừ thiếu máu ruột sớm.
Siêu âm là lựa chọn đầu tay ở trẻ, thường thấy hình bia hoặc giả thận. X-quang có thể tìm tắc hoặc thủng nhưng không đủ nhạy để loại trừ. CT thường hữu ích hơn ở người lớn để xác định vị trí, điểm dẫn và biến chứng.
Chẩn đoán được xác lập khi hình ảnh cho thấy các vòng ruột đồng tâm hoặc đoạn ruột lồng vào nhau trong bối cảnh lâm sàng phù hợp. Có viêm phúc mạc, thủng, sốc hoặc dấu thiếu máu là chống chỉ định tương đối hoặc tuyệt đối với tháo lồng bằng bơm và hướng tới phẫu thuật.
Điều trị Lồng ruột
Hồi sức, giảm đau, truyền dịch và hội chẩn ngoại nhi hoặc ngoại khoa được thực hiện sớm. Trẻ ổn định, không thủng hay viêm phúc mạc thường được tháo lồng bằng hơi hoặc chất cản quang dưới hướng dẫn hình ảnh. Phẫu thuật khi tháo lồng thất bại, có điểm dẫn, hoại tử hoặc thủng.
Thuốc hỗ trợ gồm giảm đau, chống nôn và kháng sinh khi nghi hoại tử, thủng hoặc cần phẫu thuật. Không có thuốc uống tại nhà làm đoạn ruột tự tháo an toàn; trì hoãn để dùng thuốc có thể làm tăng nguy cơ thiếu máu ruột.
Tháo lồng bằng bơm hơi hoặc dịch cản quang vừa chẩn đoán vừa điều trị, do đội ngũ có kinh nghiệm thực hiện với phương tiện phẫu thuật dự phòng. Người bệnh được theo dõi sau thủ thuật vì có nguy cơ tái phát sớm.
Mổ được chỉ định khi có viêm phúc mạc, thủng, sốc, hoại tử, điểm dẫn cần xử lý hoặc tháo lồng không thành công. Phẫu thuật có thể nắn lồng, cắt điểm dẫn hoặc cắt đoạn ruột không còn sống.
Giữ nhịn ăn, thiết lập đường truyền, theo dõi nước tiểu và bù dịch là những biện pháp chính. Ống thông dạ dày được cân nhắc khi nôn nhiều hoặc tắc nặng. Sau tháo lồng, cho ăn lại theo hướng dẫn của cơ sở điều trị.
Theo dõi gồm mạch, huyết áp, đau, chướng, nôn, nước tiểu, trung đại tiện, điện giải, chức năng thận và dấu nhiễm trùng. Hình ảnh hoặc mổ kiểm tra lại được cân nhắc khi diễn biến không phù hợp. Người bệnh cần báo ngay khi đau tăng, sốt, khó thở, lơ mơ hoặc vết mổ bất thường.
Tháo lồng thành công có thể giúp triệu chứng cải thiện nhanh, nhưng vẫn cần theo dõi một khoảng thời gian. Sau phẫu thuật, hồi phục phụ thuộc mức tổn thương và phần ruột phải cắt. Không nên dựa vào việc hết đau tạm thời để tự cho rằng bệnh đã khỏi.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Tắc ruột, mất nước, chảy máu niêm mạc, thiếu máu và hoại tử ruột, thủng, viêm phúc mạc, nhiễm trùng huyết, sốc và hội chứng ruột ngắn nếu phải cắt nhiều ruột.
Đa số trẻ có tiên lượng tốt khi được chẩn đoán và tháo lồng sớm trước hoại tử. Tiên lượng xấu hơn khi đến muộn, có thủng, sốc hoặc cần cắt ruột. Ở người lớn, kết quả còn phụ thuộc bản chất tổn thương điểm dẫn.
Lồng ruột có thể tái phát, thường trong thời gian đầu sau tháo lồng nhưng cũng có thể muộn hơn. Gia đình cần nhận biết lại đau từng cơn, nôn và li bì. Tái phát nhiều lần làm tăng nhu cầu tìm điểm dẫn.
Phần lớn lồng ruột ở trẻ không có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu. Quản lý polyp, u, bệnh viêm và dị tật khi được phát hiện giúp giảm nguy cơ thứ phát. Sau một đợt bệnh, nhận biết sớm triệu chứng tái phát là biện pháp quan trọng nhất.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Lồng ruột
Không cho trẻ ăn uống khi đang nghi lồng ruột và nôn vì có thể cần thủ thuật hoặc gây mê. Sau điều trị thành công, chế độ ăn thường trở lại dần theo tuổi và khả năng dung nạp; không có thực phẩm đặc hiệu ngăn tái phát.
Trẻ cần nghỉ và theo dõi sau tháo lồng; sau mổ, hoạt động tăng dần theo chỉ dẫn. Người lớn tránh gắng sức trong giai đoạn hồi phục, đặc biệt khi có vết mổ, nhưng vận động nhẹ phù hợp giúp giảm biến chứng nằm lâu.
Sau xuất viện, theo dõi cơn đau, nôn, mức tỉnh táo, lượng ăn uống, nước tiểu và phân. Cơn đau quặn quay lại, nôn xanh, li bì hoặc phân máu phải trở lại bệnh viện ngay, không chờ đủ bộ ba triệu chứng.
- Không xoa bóp mạnh bụng hoặc cố nắn khối tại nhà.
- Không cho ăn uống khi trẻ nôn xanh, đau từng cơn hoặc đang trên đường đi cấp cứu.
- Không chờ xuất hiện phân nhầy máu mới đưa trẻ đi viện.
- Không tự dùng thuốc giảm đau mạnh để che lấp diễn biến.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Đây là nhóm mắc điển hình. Trẻ có thể chỉ li bì, tái nhợt hoặc bỏ bú mà chưa có phân máu. Đau từng cơn và nôn xanh là dấu hiệu cần cấp cứu; chẩn đoán sớm giúp tăng khả năng tháo lồng không mổ.
Lồng ruột ở người cao tuổi hiếm nhưng thường có điểm dẫn như khối u. Biểu hiện có thể âm ỉ hoặc giống tắc ruột; CT và đánh giá ngoại khoa thường cần thiết, đồng thời cân nhắc bệnh nền và thuốc chống đông.
Lồng ruột trong thai kỳ hiếm và triệu chứng dễ nhầm với khó chịu thai nghén. Đau bụng khu trú, nôn dai dẳng hoặc dấu tắc ruột cần đánh giá khẩn. Siêu âm hoặc MRI có thể được cân nhắc, còn CT và phẫu thuật sử dụng khi lợi ích vượt nguy cơ.
Cho con bú không làm thay đổi nhu cầu xử trí cấp cứu. Thuốc cản quang, gây mê và giảm đau được lựa chọn theo từng trường hợp; người mẹ không nên tự bỏ điều trị vì lo ngại cho con.
Suy giảm miễn dịch có thể liên quan bệnh lympho hoặc nhiễm trùng làm xuất hiện điểm dẫn, và biểu hiện viêm có thể mờ nhạt. Ngưỡng đánh giá bằng hình ảnh và hội chẩn chuyên khoa nên thấp.
Bệnh Crohn, celiac, xơ nang, lymphoma, polyp và ban xuất huyết IgA có thể liên quan lồng ruột. Các bệnh này ảnh hưởng nguy cơ tái phát và nhu cầu xử lý nguyên nhân nền.
Sau mổ, lồng ruột hiếm nhưng có thể xảy ra và biểu hiện giống liệt ruột hoặc tắc do dính. Đau quặn, nôn và chướng sau giai đoạn hồi phục cần được đánh giá lại bằng hình ảnh.
Câu hỏi thường gặp về Lồng ruột
Có thể nguy hiểm. Lồng ruột có khả năng làm ruột bị tắc, mất tưới máu, hoại tử hoặc thủng, từ đó gây viêm phúc mạc và nhiễm trùng huyết. Mức độ không thể đánh giá chỉ dựa vào cường độ đau hoặc việc người bệnh còn đi ngoài. Nguy cơ cao hơn khi đau chuyển liên tục, nôn xanh, có máu trong phân, bụng cứng, sốt, lơ mơ hoặc tụt huyết áp. Vì thời gian ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bảo tồn ruột, người có triệu chứng gợi ý nên đến cơ sở cấp cứu thay vì tự theo dõi kéo dài.
Nhiều trường hợp có thể hồi phục tốt nếu được phát hiện và xử lý trước khi ruột hoại tử. Phương pháp có thể là theo dõi tại bệnh viện, thủ thuật tháo tắc, can thiệp mạch hoặc phẫu thuật tùy nguyên nhân. Khi đã có hoại tử, người bệnh có thể phải cắt một phần ruột và cần thời gian hồi phục lâu hơn. Kết quả còn phụ thuộc tuổi, bệnh nền, mức mất nước, tình trạng tuần hoàn và chiều dài ruột còn lại. Không có mốc thời gian khỏi áp dụng cho mọi người.
Không. Lồng ruột không truyền từ người sang người qua ăn uống, tiếp xúc, ho hoặc dùng chung đồ. Đây là vấn đề cơ học, giải phẫu hoặc mạch máu của ruột. Một số đợt nhiễm trùng có thể liên quan gián tiếp đến lồng ruột ở trẻ, nhưng bản thân lồng ruột không phải bệnh truyền nhiễm. Người chăm sóc không cần cách ly, nhưng cần tập trung nhận biết dấu hiệu nặng và đưa người bệnh đến cơ sở y tế đúng thời điểm.
Trong lúc đang đau bụng cấp, nôn, chướng hoặc nghi tắc ruột, người bệnh không nên tự ăn uống vì có thể cần gây mê hoặc can thiệp khẩn. Sau điều trị, chế độ ăn được tăng dần theo hoạt động của ruột, nguyên nhân và loại phẫu thuật. Không tự tăng nhiều chất xơ, dùng thuốc nhuận tràng hoặc áp dụng chế độ ăn cực đoan. Người có hẹp ruột, cắt ruột hoặc hậu môn nhân tạo cần kế hoạch dinh dưỡng cá thể hóa bởi bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng.
Cần cấp cứu ngay khi đau bụng dữ dội hoặc tăng liên tục, nôn xanh hay nôn nhiều, bụng chướng nhanh, không trung đại tiện, phân máu, sốt, bụng cứng, lơ mơ, tiểu ít, da lạnh hoặc ngất. Trẻ nhỏ có cơn khóc thét, co chân, li bì hoặc bỏ bú cũng cần đi viện khẩn. Không tự lái xe khi người bệnh choáng hoặc đau nặng; hãy gọi 115 hoặc nhờ người khác đưa đến cơ sở có khả năng chẩn đoán hình ảnh và phẫu thuật.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

