Xoắn ruột là xoắn ruột là tình trạng một quai ruột quay quanh trục mạc treo của chính nó, làm tắc lòng ruột và có thể siết mạch máu. Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến ruột non hoặc đại tràng và mạc treo và có thể tiến triển từ tắc nghẽn hoặc giảm tưới máu đến hoại tử, thủng ruột và nhiễm trùng huyết. Người bệnh thường có đau bụng, nôn, chướng bụng, thay đổi trung đại tiện hoặc đi ngoài ra máu, nhưng biểu hiện thay đổi theo tuổi và cơ chế. Đây không phải bệnh lây và không nên tự điều trị bằng thuốc nhuận tràng, thuốc giảm đau mạnh hay mẹo dân gian. Chẩn đoán sớm bằng khám lâm sàng kết hợp siêu âm, CT hoặc CT mạch phù hợp giúp nhận diện đoạn ruột bị ảnh hưởng và lựa chọn tháo tắc, tái thông mạch hay phẫu thuật đúng thời điểm. Khi đau dữ dội, nôn xanh, li bì, phân máu, bụng cứng hoặc choáng, cần gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay.
Xoắn ruột là bệnh gì?
Xoắn ruột (Volvulus) là tình trạng một quai ruột quay quanh trục mạc treo của chính nó, làm tắc lòng ruột và có thể siết mạch máu. Xoắn đại tràng sigma thường gặp ở người lớn tuổi có đại tràng dài, trong khi xoắn ruột giữa liên quan bất thường quay ruột chủ yếu gặp ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Xoắn manh tràng có cơ chế và cách điều trị khác xoắn sigma. Khác với lồng ruột, các quai không chui vào nhau mà bị vặn. Vì thiếu máu có thể tiến triển nhanh, đau bụng đột ngột, chướng, nôn xanh hoặc không trung đại tiện là dấu hiệu cần cấp cứu.
| Tên bệnh | Xoắn ruột |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Volvulus |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Xoắn ruột non; xoắn đại tràng; volvulus |
| Mã ICD-10 | K56.2 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tiêu hóa – Cấp cứu bụng – Ngoại khoa |
| Cơ quan ảnh hưởng | Ruột non hoặc đại tràng và mạc treo; mạch máu nuôi đoạn ruột bị xoắn |
| Tính chất bệnh | Cấp tính hoặc tái diễn, không lây; có thể gây tắc nghẹt mạch máu và hoại tử ruột |
| Mức độ phổ biến | Không phổ biến trong cộng đồng nhưng là nguyên nhân quan trọng của tắc ruột; kiểu xoắn thay đổi theo tuổi và giải phẫu |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Xoắn ruột
Quai ruột di động xoay quanh mạc treo làm bít hai đầu và tạo tắc quai kín. Tĩnh mạch bị chèn trước, gây sung huyết và phù; sau đó dòng động mạch giảm, dẫn đến thiếu máu, hoại tử và thủng. Khí và dịch tích tụ làm ruột giãn, tăng áp lực ổ bụng, mất nước và nguy cơ sốc.
Phân loại theo vị trí gồm xoắn ruột giữa, xoắn ruột non, xoắn manh tràng và xoắn đại tràng sigma. Có thể phân biệt xoắn không biến chứng với xoắn có thiếu máu, hoại tử hoặc thủng. Vị trí quyết định khả năng tháo xoắn nội soi và loại phẫu thuật.
Xoắn ruột giữa thường liên quan bất thường quay ruột ở trẻ, nhưng có thể phát hiện muộn. Xoắn sigma thường gặp hơn ở người cao tuổi, người ít vận động hoặc có đại tràng giãn dài; xoắn manh tràng ít gặp hơn. Tần suất thay đổi theo khu vực và quần thể.
Không lây. Xoắn hình thành khi đoạn ruột có độ di động và trục mạc treo thuận lợi quay quanh chính nó, đôi khi sau giãn ruột hoặc thay đổi vị trí trong ổ bụng.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Xoắn ruột
Nguyên nhân gồm bất thường quay và cố định ruột bẩm sinh, mạc treo dài hẹp, đại tràng sigma dài, manh tràng di động, dính, khối u, thai kỳ hoặc giãn ruột mạn. Táo bón kéo dài và bệnh thần kinh có thể góp phần vào xoắn sigma.
Bất thường quay ruột, đại tràng dài, táo bón mạn, bệnh Hirschsprung, bệnh thần kinh, nằm lâu, tiền sử xoắn và phẫu thuật bụng là các yếu tố liên quan. Không phải ai có các yếu tố này cũng sẽ bị xoắn.
Trẻ sơ sinh có nôn xanh, người cao tuổi táo bón và giảm vận động, người có dị tật ruột, bệnh thần kinh hoặc tiền sử xoắn thuộc nhóm nguy cơ cao hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Xoắn ruột
Triệu chứng thường gồm đau bụng, chướng, nôn và bí trung đại tiện. Xoắn ruột giữa ở trẻ có thể biểu hiện bằng nôn xanh đột ngột và diễn tiến rất nhanh. Xoắn sigma đôi khi tiến triển từ từ với bụng chướng nổi bật, còn đau liên tục, sốt hoặc phân máu gợi thiếu máu ruột.
- Đau bụng: có thể quặn hoặc chuyển liên tục khi ruột thiếu máu.
- Chướng bụng: đặc biệt rõ trong xoắn đại tràng sigma.
- Nôn: nôn xanh là dấu hiệu báo động ở trẻ sơ sinh.
- Bí trung đại tiện: thường xuất hiện khi tắc hoàn toàn.
- Mất nước và mệt: do nôn và giữ dịch trong ruột.
- Phân máu hoặc chảy máu trực tràng khi niêm mạc thiếu máu.
- Khó thở do bụng chướng lớn đẩy cơ hoành.
- Lú lẫn, lạnh đầu chi hoặc tụt huyết áp khi sốc.
Nên đặt lịch khám: khi có đau bụng tái diễn, sụt cân, rối loạn đại tiện kéo dài hoặc tiền sử bệnh liên quan nhưng hiện ổn định. Cần khám trong ngày: khi đau mới xuất hiện kèm nôn, chướng, giảm trung đại tiện hoặc không dung nạp thức ăn. Cần tái khám sớm: khi triệu chứng quay lại sau một đợt điều trị, sau thủ thuật hoặc phẫu thuật.
- Đau bụng dữ dội, đau tăng liên tục hoặc đau không tương xứng với khám ban đầu.
- Nôn xanh, nôn liên tục, bụng chướng nhanh hoặc không trung đại tiện.
- Phân máu, bụng cứng, sốt cao, li bì, da lạnh, tiểu ít, ngất hoặc tụt huyết áp.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu; không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Xoắn ruột
Chẩn đoán xoắn ruột cần phối hợp bệnh sử, khám bụng, xét nghiệm đánh giá toàn trạng và hình ảnh xác định cơ chế. Bác sĩ đồng thời tìm dấu thiếu máu, hoại tử, thủng và sốc để quyết định thời điểm can thiệp. Người bệnh không nên tự loại trừ bệnh chỉ vì đau tạm giảm hoặc xét nghiệm ban đầu chưa bất thường.
Bác sĩ đánh giá thời điểm khởi phát, nôn xanh, táo bón, tiền sử dị tật hoặc xoắn. Khám tìm chướng không đối xứng, đau khu trú, phản ứng phúc mạc, khối bụng, dấu mất nước và sốc. Ở trẻ sơ sinh, màu dịch nôn và tình trạng tưới máu rất quan trọng.
Xét nghiệm máu đánh giá mất nước, điện giải, chức năng thận, nhiễm trùng, toan chuyển hóa và lactate. Chúng hỗ trợ phân tầng nặng nhưng không thể loại trừ thiếu máu ruột khi còn bình thường.
X-quang có thể thấy hình hạt cà phê ở xoắn sigma hoặc quai ruột giãn, nhưng không đủ để loại trừ. CT có cản quang xác định điểm xoắn, dấu xoáy mạch mạc treo và thiếu máu ở người lớn. Siêu âm hoặc chụp đường tiêu hóa trên thường dùng trong nghi xoắn ruột giữa ở trẻ.
Chẩn đoán dựa trên biểu hiện tắc ruột kết hợp hình ảnh đặc trưng của đoạn ruột xoắn và mạch mạc treo. Dấu viêm phúc mạc, giảm ngấm thuốc thành ruột, khí trong thành hoặc khí tĩnh mạch cửa gợi hoại tử và yêu cầu can thiệp khẩn.
Điều trị Xoắn ruột
Hồi sức đồng thời với chẩn đoán, nhịn ăn, truyền dịch và hội chẩn ngoại khoa ngay. Xoắn sigma không biến chứng có thể tháo xoắn nội soi khẩn, sau đó thường cân nhắc phẫu thuật dự phòng. Xoắn manh tràng và xoắn ruột giữa thường cần phẫu thuật; không trì hoãn khi nghi thiếu máu.
Thuốc hỗ trợ gồm giảm đau, chống nôn và kháng sinh phổ rộng khi nghi thiếu máu, hoại tử, thủng hoặc mổ cấp cứu. Thuốc nhuận tràng hay thuốc kích thích nhu động không tháo được xoắn và có thể làm tăng nguy cơ.
Nội soi đại tràng mềm có thể tháo xoắn sigma không biến chứng và đặt ống giảm áp. Thủ thuật không phù hợp khi có viêm phúc mạc, thủng hoặc hoại tử và không phải điều trị chuẩn cho xoắn manh tràng hay xoắn ruột giữa.
Phẫu thuật tháo xoắn, sửa bất thường quay ruột, cố định hoặc cắt đoạn ruột theo vị trí và sức sống mô. Đoạn hoại tử phải được cắt; đôi khi cần làm hậu môn nhân tạo tạm thời khi nguy cơ nối ruột cao.
Theo dõi huyết động, nước tiểu, cân bằng dịch, đau và dấu nhiễm trùng. Ống thông dạ dày hỗ trợ giảm áp. Dinh dưỡng sau can thiệp được khởi động khi chức năng ruột hồi phục và theo kế hoạch của phẫu thuật viên.
Theo dõi gồm mạch, huyết áp, đau, chướng, nôn, nước tiểu, trung đại tiện, điện giải, chức năng thận và dấu nhiễm trùng. Hình ảnh hoặc mổ kiểm tra lại được cân nhắc khi diễn biến không phù hợp. Người bệnh cần báo ngay khi đau tăng, sốt, khó thở, lơ mơ hoặc vết mổ bất thường.
Xử trí cấp cứu diễn ra ngay sau chẩn đoán. Thời gian nằm viện thay đổi từ vài ngày sau tháo xoắn không biến chứng đến lâu hơn nếu phải cắt ruột, có nhiễm trùng hoặc cần chăm sóc hậu môn nhân tạo.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Thiếu máu và hoại tử ruột, thủng, viêm phúc mạc, nhiễm trùng huyết, sốc, hội chứng khoang bụng, rò miệng nối, hội chứng ruột ngắn và tái xoắn.
Tiên lượng tốt hơn khi tháo xoắn trước khi ruột mất tưới máu. Hoại tử, thủng, sốc và chậm can thiệp làm tăng nguy cơ tử vong và cắt ruột rộng. Trẻ có xoắn ruột giữa cần xử trí đặc biệt khẩn để bảo tồn chiều dài ruột.
Xoắn sigma có tỷ lệ tái phát đáng kể nếu chỉ tháo xoắn nội soi mà không xử lý triệt để. Sau xoắn ruột giữa, nguy cơ phụ thuộc giải phẫu và phẫu thuật đã thực hiện. Tái xuất hiện đau, chướng hay nôn cần cấp cứu.
Dị tật bẩm sinh không thể phòng hoàn toàn. Điều trị táo bón, duy trì vận động phù hợp, quản lý bệnh thần kinh và thực hiện phẫu thuật dự phòng sau tháo xoắn sigma theo chỉ định có thể giảm tái phát.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Xoắn ruột
Không ăn uống khi nghi xoắn ruột. Sau điều trị, chế độ ăn tiến triển theo chức năng ruột và loại phẫu thuật. Chất xơ chỉ tăng khi bác sĩ xác nhận không còn hẹp hoặc nguy cơ tắc và cần đủ nước nếu không chống chỉ định.
Sau hồi phục, tăng vận động từ từ, tránh nâng nặng khi vết mổ chưa lành. Ở người ít vận động, kế hoạch vận động và đại tiện đều đặn giúp hạn chế táo bón nhưng không thay thế phẫu thuật khi có nguy cơ tái xoắn.
Theo dõi chướng, đau, nôn, đại tiện, sốt và vết mổ sau xuất viện. Bụng to nhanh, đau liên tục, nôn xanh, phân máu hoặc không trung tiện phải quay lại cấp cứu ngay.
- Không dùng thuốc nhuận tràng hoặc thụt tháo khi chưa loại trừ xoắn.
- Không cố ăn để kích thích đi ngoài trong lúc bụng chướng và nôn.
- Không trì hoãn đưa trẻ nôn xanh đến bệnh viện.
- Không coi tháo xoắn nội soi là khỏi hoàn toàn nếu chưa có kế hoạch ngừa tái phát.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Nôn xanh ở trẻ sơ sinh được xem là xoắn ruột giữa cho đến khi loại trừ. Trẻ có thể xấu nhanh, đau không rõ và mất đoạn ruột dài nếu chậm mổ. Cần cấp cứu ngoại nhi có kinh nghiệm.
Xoắn sigma thường gặp hơn ở người cao tuổi có táo bón, sa sút trí tuệ hoặc nằm lâu. Đau có thể không dữ dội dù bụng chướng nhiều; bệnh nền và frailty ảnh hưởng lựa chọn mổ nhưng không loại bỏ nhu cầu xử trí khẩn.
Thai kỳ làm thay đổi vị trí ruột và có thể liên quan xoắn ở người có yếu tố giải phẫu. Đau bụng, nôn hoặc bí trung đại tiện cần đánh giá khẩn bởi nhóm đa chuyên khoa; phẫu thuật không nên trì hoãn khi ruột bị đe dọa.
Cho con bú không làm giảm mức độ khẩn cấp. Thuốc gây mê, giảm đau và kháng sinh được chọn theo lợi ích–nguy cơ; kế hoạch cho bú lại nên theo tư vấn cá thể hóa.
Người suy giảm miễn dịch có thể ít sốt hoặc ít dấu phúc mạc. Nguy cơ nhiễm trùng sau hoại tử hoặc phẫu thuật cao hơn nên cần theo dõi sát và điều trị sớm.
Táo bón mạn, bệnh Parkinson, tổn thương tủy, bệnh Hirschsprung và bệnh tim phổi ảnh hưởng nguy cơ cũng như hồi sức. Thuốc chống đông và rối loạn đông máu cần được quản lý trong kế hoạch can thiệp.
Dính hoặc thay đổi giải phẫu sau mổ có thể tạo điều kiện cho xoắn ruột non. Đau đột ngột, nôn và chướng sau mổ, kể cả nhiều năm sau, cần được đánh giá như tắc ruột có nguy cơ nghẹt.
Câu hỏi thường gặp về Xoắn ruột
Có thể nguy hiểm. Xoắn ruột có khả năng làm ruột bị tắc, mất tưới máu, hoại tử hoặc thủng, từ đó gây viêm phúc mạc và nhiễm trùng huyết. Mức độ không thể đánh giá chỉ dựa vào cường độ đau hoặc việc người bệnh còn đi ngoài. Nguy cơ cao hơn khi đau chuyển liên tục, nôn xanh, có máu trong phân, bụng cứng, sốt, lơ mơ hoặc tụt huyết áp. Vì thời gian ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bảo tồn ruột, người có triệu chứng gợi ý nên đến cơ sở cấp cứu thay vì tự theo dõi kéo dài.
Nhiều trường hợp có thể hồi phục tốt nếu được phát hiện và xử lý trước khi ruột hoại tử. Phương pháp có thể là theo dõi tại bệnh viện, thủ thuật tháo tắc, can thiệp mạch hoặc phẫu thuật tùy nguyên nhân. Khi đã có hoại tử, người bệnh có thể phải cắt một phần ruột và cần thời gian hồi phục lâu hơn. Kết quả còn phụ thuộc tuổi, bệnh nền, mức mất nước, tình trạng tuần hoàn và chiều dài ruột còn lại. Không có mốc thời gian khỏi áp dụng cho mọi người.
Không. Xoắn ruột không truyền từ người sang người qua ăn uống, tiếp xúc, ho hoặc dùng chung đồ. Đây là vấn đề cơ học, giải phẫu hoặc mạch máu của ruột. Một số đợt nhiễm trùng có thể liên quan gián tiếp đến lồng ruột ở trẻ, nhưng bản thân lồng ruột không phải bệnh truyền nhiễm. Người chăm sóc không cần cách ly, nhưng cần tập trung nhận biết dấu hiệu nặng và đưa người bệnh đến cơ sở y tế đúng thời điểm.
Trong lúc đang đau bụng cấp, nôn, chướng hoặc nghi tắc ruột, người bệnh không nên tự ăn uống vì có thể cần gây mê hoặc can thiệp khẩn. Sau điều trị, chế độ ăn được tăng dần theo hoạt động của ruột, nguyên nhân và loại phẫu thuật. Không tự tăng nhiều chất xơ, dùng thuốc nhuận tràng hoặc áp dụng chế độ ăn cực đoan. Người có hẹp ruột, cắt ruột hoặc hậu môn nhân tạo cần kế hoạch dinh dưỡng cá thể hóa bởi bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng.
Cần cấp cứu ngay khi đau bụng dữ dội hoặc tăng liên tục, nôn xanh hay nôn nhiều, bụng chướng nhanh, không trung đại tiện, phân máu, sốt, bụng cứng, lơ mơ, tiểu ít, da lạnh hoặc ngất. Trẻ nhỏ có cơn khóc thét, co chân, li bì hoặc bỏ bú cũng cần đi viện khẩn. Không tự lái xe khi người bệnh choáng hoặc đau nặng; hãy gọi 115 hoặc nhờ người khác đưa đến cơ sở có khả năng chẩn đoán hình ảnh và phẫu thuật.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

