Thiếu máu mạc treo cấp là thiếu máu mạc treo cấp là sự giảm đột ngột dòng máu đến ruột, khiến mô ruột thiếu oxy và có thể hoại tử. Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến ruột non, đôi khi đại tràng phải và có thể tiến triển từ tắc nghẽn hoặc giảm tưới máu đến hoại tử, thủng ruột và nhiễm trùng huyết. Người bệnh thường có đau bụng, nôn, chướng bụng, thay đổi trung đại tiện hoặc đi ngoài ra máu, nhưng biểu hiện thay đổi theo tuổi và cơ chế. Đây không phải bệnh lây và không nên tự điều trị bằng thuốc nhuận tràng, thuốc giảm đau mạnh hay mẹo dân gian. Chẩn đoán sớm bằng khám lâm sàng kết hợp siêu âm, CT hoặc CT mạch phù hợp giúp nhận diện đoạn ruột bị ảnh hưởng và lựa chọn tháo tắc, tái thông mạch hay phẫu thuật đúng thời điểm. Khi đau dữ dội, nôn xanh, li bì, phân máu, bụng cứng hoặc choáng, cần gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay.
Thiếu máu mạc treo cấp là bệnh gì?
Thiếu máu mạc treo cấp (Acute mesenteric ischemia) là sự giảm đột ngột dòng máu đến ruột, khiến mô ruột thiếu oxy và có thể hoại tử. Nguyên nhân gồm thuyên tắc động mạch, huyết khối trên nền xơ vữa, thiếu máu không do tắc mạch trong sốc hoặc co mạch, và huyết khối tĩnh mạch mạc treo. Dấu hiệu kinh điển là đau bụng dữ dội không tương xứng với khám bụng ban đầu, nhưng biểu hiện này không phải lúc nào cũng có. Khác với tắc ruột đơn thuần, vấn đề chính là tưới máu; chậm chụp CT mạch và tái thông có thể làm mất cơ hội bảo tồn ruột.
| Tên bệnh | Thiếu máu mạc treo cấp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acute mesenteric ischemia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thiếu máu ruột cấp; nhồi máu mạc treo; AMI |
| Mã ICD-10 | K55.0 |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tiêu hóa – Cấp cứu bụng – Ngoại khoa |
| Cơ quan ảnh hưởng | Ruột non, đôi khi đại tràng phải; động mạch và tĩnh mạch mạc treo cùng các cơ quan bị ảnh hưởng bởi sốc |
| Tính chất bệnh | Cấp tính, không lây, đe dọa tính mạng; do giảm hoặc tắc dòng máu nuôi ruột |
| Mức độ phổ biến | Hiếm hơn các nguyên nhân đau bụng thường gặp nhưng nguy cơ tử vong cao nếu chẩn đoán muộn; chủ yếu gặp ở người lớn tuổi hoặc có bệnh mạch máu |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Thiếu máu mạc treo cấp
Tắc động mạch hoặc giảm tưới máu làm tế bào niêm mạc thiếu oxy, mất hàng rào ruột và phù nề. Tổn thương tiến từ niêm mạc đến toàn bộ thành ruột, gây hoại tử, rò vi khuẩn và độc tố vào máu. Huyết khối tĩnh mạch làm ứ máu, phù và xuất huyết thành ruột. Khi hoại tử xuyên thành, người bệnh phát triển viêm phúc mạc, nhiễm trùng huyết và suy đa cơ quan.
Bốn cơ chế chính gồm thuyên tắc động mạch mạc treo, huyết khối động mạch, thiếu máu mạc treo không do tắc mạch và huyết khối tĩnh mạch mạc treo. Phân loại quyết định chiến lược tái thông, chống đông, xử lý sốc và phẫu thuật.
Không có đường lây. Bệnh hình thành do cục máu đông, mảng xơ vữa, giảm cung lượng tim, co mạch kéo dài hoặc huyết khối tĩnh mạch làm gián đoạn tưới máu ruột.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thiếu máu mạc treo cấp
Thuyên tắc thường xuất phát từ tim trong rung nhĩ hoặc sau nhồi máu cơ tim. Huyết khối động mạch thường trên nền xơ vữa mạc treo. Thể không tắc mạch liên quan sốc, suy tim nặng, thuốc co mạch hoặc sau phẫu thuật lớn. Huyết khối tĩnh mạch liên quan ung thư, viêm, xơ gan và tăng đông.
Rung nhĩ, xơ vữa động mạch, hút thuốc, tăng huyết áp, đái tháo đường, suy tim, bệnh van tim, nhồi máu cơ tim, tình trạng tăng đông, ung thư, xơ gan và dùng thuốc co mạch là các yếu tố nguy cơ. Một số yếu tố có thể được kiểm soát nhưng không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.
Người cao tuổi đau bụng đột ngột, người có rung nhĩ không được chống đông phù hợp, bệnh nhân sốc hoặc ICU, người có bệnh mạch máu lan tỏa và người có tăng đông cần được cảnh giác cao.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thiếu máu mạc treo cấp
Đau bụng thường khởi phát đột ngột và dữ dội, đôi khi khám ban đầu chưa thấy co cứng tương xứng. Buồn nôn, nôn, tiêu chảy hoặc đi ngoài ra máu có thể xuất hiện. Khi có đau lan tỏa, phản ứng phúc mạc, lú lẫn hay tụt huyết áp, hoại tử ruột có thể đã tiến triển.
- Đau bụng cấp: thường nặng hơn so với dấu hiệu khám lúc đầu.
- Buồn nôn và nôn: do ruột bị tổn thương và giảm nhu động.
- Tiêu chảy hoặc mót đi ngoài: có thể xảy ra sớm.
- Máu trong phân: gợi tổn thương niêm mạc nhưng không phải lúc nào cũng có.
- Nhịp tim nhanh, vã mồ hôi: có thể phản ánh đau, mất dịch hoặc sốc.
- Đau bụng nhẹ hoặc khó xác định ở người cao tuổi, người an thần hay bệnh nhân ICU.
- Chướng và liệt ruột khi bệnh tiến triển.
- Lú lẫn hoặc suy đa cơ quan là biểu hiện muộn của nhiễm trùng huyết.
Nên đặt lịch khám: khi có đau bụng tái diễn, sụt cân, rối loạn đại tiện kéo dài hoặc tiền sử bệnh liên quan nhưng hiện ổn định. Cần khám trong ngày: khi đau mới xuất hiện kèm nôn, chướng, giảm trung đại tiện hoặc không dung nạp thức ăn. Cần tái khám sớm: khi triệu chứng quay lại sau một đợt điều trị, sau thủ thuật hoặc phẫu thuật.
- Đau bụng dữ dội, đau tăng liên tục hoặc đau không tương xứng với khám ban đầu.
- Nôn xanh, nôn liên tục, bụng chướng nhanh hoặc không trung đại tiện.
- Phân máu, bụng cứng, sốt cao, li bì, da lạnh, tiểu ít, ngất hoặc tụt huyết áp.
- Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu; không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Thiếu máu mạc treo cấp
Chẩn đoán thiếu máu mạc treo cấp cần phối hợp bệnh sử, khám bụng, xét nghiệm đánh giá toàn trạng và hình ảnh xác định cơ chế. Bác sĩ đồng thời tìm dấu thiếu máu, hoại tử, thủng và sốc để quyết định thời điểm can thiệp. Người bệnh không nên tự loại trừ bệnh chỉ vì đau tạm giảm hoặc xét nghiệm ban đầu chưa bất thường.
Bác sĩ hỏi rung nhĩ, bệnh mạch máu, thuốc chống đông, hút thuốc, ung thư, sốc và thời điểm đau. Khám đánh giá huyết động, tưới máu ngoại vi, nhịp tim, mức đau, phản ứng phúc mạc và dấu bệnh mạch máu toàn thân. Khám bụng ban đầu có thể ít bất thường.
Công thức máu, điện giải, chức năng thận, đông máu, khí máu, lactate và dấu viêm hỗ trợ đánh giá mức độ. Lactate tăng là dấu cảnh báo nhưng có thể bình thường ở giai đoạn sớm; không nên chờ xét nghiệm bất thường mới chụp mạch.
CT mạch máu bụng-chậu có cản quang là xét nghiệm hình ảnh then chốt và cần thực hiện khẩn khi nghi ngờ. Phim có thể cho thấy tắc mạch, giảm ngấm thuốc thành ruột, phù, khí trong thành hoặc khí tĩnh mạch cửa. Siêu âm Doppler có hạn chế trong cấp cứu và không nên làm chậm CT.
Không có một xét nghiệm đơn lẻ đủ xác định. Chẩn đoán dựa trên nghi ngờ lâm sàng cao và CT mạch cho thấy tổn thương mạch hoặc dấu thiếu máu ruột. Viêm phúc mạc được xem là dấu hiệu hoại tử xuyên thành và chỉ định phẫu thuật khẩn.
Điều trị Thiếu máu mạc treo cấp
Kích hoạt cấp cứu ngoại khoa và mạch máu, hồi sức nhưng tránh trì hoãn CT mạch. Điều trị gồm tái thông động mạch bằng can thiệp nội mạch hoặc mổ, chống đông cho huyết khối tĩnh mạch khi phù hợp, điều chỉnh sốc và cắt bỏ ruột hoại tử. Kháng sinh được dùng sớm do hàng rào ruột bị phá vỡ.
Điều trị thuốc trong bệnh viện có thể gồm chống đông, kháng sinh phổ rộng, giảm đau và thuốc hỗ trợ huyết động theo nguyên nhân. Thuốc co mạch được cân nhắc thận trọng vì có thể làm giảm tưới máu ruột. Không tự dùng thuốc chống đông khi đau bụng cấp.
Can thiệp nội mạch có thể hút huyết khối, tiêu sợi huyết chọn lọc, nong hoặc đặt stent ở người phù hợp và chưa có viêm phúc mạc. Lựa chọn phụ thuộc cơ chế, thời gian, giải phẫu và năng lực cơ sở; cần phối hợp ngoại khoa vì ruột vẫn có thể hoại tử.
Mổ cấp cứu khi có viêm phúc mạc, thủng, hoại tử hoặc cần tái thông mở. Phẫu thuật đánh giá sức sống ruột, cắt phần không còn sống và có thể để bụng mở hoặc mổ kiểm tra lần hai nhằm bảo tồn tối đa chiều dài ruột.
Hồi sức dịch, oxy, theo dõi huyết động và nước tiểu, điều chỉnh toan–điện giải, nhịn ăn và giảm áp dạ dày khi cần. Chăm sóc hồi sức tích cực và dinh dưỡng sau đó phụ thuộc lượng ruột còn lại và chức năng tiêu hóa.
Theo dõi gồm mạch, huyết áp, đau, chướng, nôn, nước tiểu, trung đại tiện, điện giải, chức năng thận và dấu nhiễm trùng. Hình ảnh hoặc mổ kiểm tra lại được cân nhắc khi diễn biến không phù hợp. Người bệnh cần báo ngay khi đau tăng, sốt, khó thở, lơ mơ hoặc vết mổ bất thường.
Cửa sổ bảo tồn ruột có thể rất ngắn, vì vậy chẩn đoán và tái thông phải được thực hiện ngay. Thời gian nằm viện thường kéo dài nếu có cắt ruột, sốc hoặc suy đa cơ quan; phục hồi dinh dưỡng có thể mất nhiều tuần hoặc lâu hơn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Hoại tử và thủng ruột, viêm phúc mạc, nhiễm trùng huyết, sốc, suy đa cơ quan, hội chứng ruột ngắn, suy dinh dưỡng, rò ruột, biến chứng tái thông và tái tắc mạch.
Tiên lượng phụ thuộc mạnh vào thời gian tái tưới máu và việc đã có hoại tử xuyên thành hay chưa. Chẩn đoán sớm trước viêm phúc mạc cải thiện khả năng bảo tồn ruột. Tuổi cao, sốc, lactate tăng kéo dài và suy đa cơ quan liên quan kết quả xấu hơn.
Nguy cơ tái phát phụ thuộc nguyên nhân. Rung nhĩ, xơ vữa hoặc tăng đông cần quản lý lâu dài theo chuyên khoa; sau đặt stent hoặc phẫu thuật mạch cần theo dõi độ thông. Không tự ngừng thuốc chống đông hoặc kháng kết tập tiểu cầu.
Kiểm soát rung nhĩ và chỉ định chống đông đúng, ngừng hút thuốc, điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường và rối loạn lipid, theo dõi bệnh mạch máu và đánh giá tăng đông có thể giảm nguy cơ. Trong ICU, cần hạn chế giảm tưới máu kéo dài khi có thể.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thiếu máu mạc treo cấp
Không ăn uống khi đang nghi bệnh. Sau điều trị, chế độ dinh dưỡng tùy lượng ruột còn lại; một số người cần ăn nhiều bữa nhỏ, bù dịch–điện giải chuyên biệt hoặc dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch dưới giám sát.
Giai đoạn cấp cần hồi sức và nghỉ tuyệt đối. Sau hồi phục, vận động phục hồi chức năng và kiểm soát yếu tố tim mạch được tăng dần. Người dùng thuốc chống đông cần được hướng dẫn phòng chấn thương và nhận biết chảy máu.
Không phù hợp theo dõi tại nhà khi nghi thiếu máu mạc treo cấp. Sau xuất viện, theo dõi đau sau ăn, cân nặng, đại tiện, dấu mất nước, vết mổ và tuân thủ thuốc tim mạch. Đau bụng mới xuất hiện cần liên hệ cấp cứu sớm.
- Không chờ đau tự hết khi đau dữ dội đột ngột, nhất là có rung nhĩ.
- Không tự uống thuốc chống đông, aspirin hoặc thuốc giảm đau mạnh.
- Không trì hoãn CT mạch vì lactate ban đầu bình thường.
- Không tự ngừng thuốc chống đông đã được kê sau điều trị.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Thiếu máu mạc treo cấp ở trẻ hiếm và thường liên quan bệnh tim bẩm sinh, sốc, xoắn ruột hoặc rối loạn đông máu. Trẻ có đau, nôn, bụng chướng và tưới máu kém cần cấp cứu chuyên khoa.
Đây là nhóm nguy cơ chính do rung nhĩ và xơ vữa. Đau có thể mơ hồ hoặc bị che bởi sa sút trí tuệ và thuốc; ngưỡng chỉ định CT mạch nên thấp khi có đau bụng không giải thích được.
Bệnh hiếm trong thai kỳ nhưng nguy cơ huyết khối tăng, đặc biệt khi có thrombophilia. Đau bụng cấp cần đánh giá đa chuyên khoa; chẩn đoán hình ảnh và chống đông được lựa chọn theo lợi ích–nguy cơ, không trì hoãn khi đe dọa tính mạng.
Điều trị cứu sống được ưu tiên. Khả năng dùng thuốc chống đông, kháng sinh và cản quang trong thời kỳ cho bú được đánh giá theo từng thuốc; không tự ngừng cho bú hoặc bỏ thuốc mà chưa được tư vấn.
Ung thư, bệnh viêm và nhiễm trùng nặng có thể tăng nguy cơ huyết khối hoặc thể không tắc mạch. Biểu hiện có thể không điển hình, vì vậy đau bụng mới ở người bệnh nặng cần được đánh giá sớm.
Rung nhĩ, suy tim, xơ vữa, bệnh thận, đái tháo đường, xơ gan và ung thư ảnh hưởng cả nguy cơ lẫn chiến lược tái thông. Suy thận không nên là lý do trì hoãn CT mạch khi nghi ngờ cao; bác sĩ sẽ tối ưu cản quang và hồi sức.
Sau phẫu thuật tim, mạch hoặc bụng, thể không tắc mạch có thể xuất hiện trong bối cảnh tụt huyết áp và dùng thuốc co mạch. Đau khó đánh giá, toan chuyển hóa, chướng hoặc không dung nạp nuôi ăn cần cảnh giác.
Câu hỏi thường gặp về Thiếu máu mạc treo cấp
Có thể nguy hiểm. Thiếu máu mạc treo cấp có khả năng làm ruột bị tắc, mất tưới máu, hoại tử hoặc thủng, từ đó gây viêm phúc mạc và nhiễm trùng huyết. Mức độ không thể đánh giá chỉ dựa vào cường độ đau hoặc việc người bệnh còn đi ngoài. Nguy cơ cao hơn khi đau chuyển liên tục, nôn xanh, có máu trong phân, bụng cứng, sốt, lơ mơ hoặc tụt huyết áp. Vì thời gian ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bảo tồn ruột, người có triệu chứng gợi ý nên đến cơ sở cấp cứu thay vì tự theo dõi kéo dài.
Nhiều trường hợp có thể hồi phục tốt nếu được phát hiện và xử lý trước khi ruột hoại tử. Phương pháp có thể là theo dõi tại bệnh viện, thủ thuật tháo tắc, can thiệp mạch hoặc phẫu thuật tùy nguyên nhân. Khi đã có hoại tử, người bệnh có thể phải cắt một phần ruột và cần thời gian hồi phục lâu hơn. Kết quả còn phụ thuộc tuổi, bệnh nền, mức mất nước, tình trạng tuần hoàn và chiều dài ruột còn lại. Không có mốc thời gian khỏi áp dụng cho mọi người.
Không. Thiếu máu mạc treo cấp không truyền từ người sang người qua ăn uống, tiếp xúc, ho hoặc dùng chung đồ. Đây là vấn đề cơ học, giải phẫu hoặc mạch máu của ruột. Một số đợt nhiễm trùng có thể liên quan gián tiếp đến lồng ruột ở trẻ, nhưng bản thân lồng ruột không phải bệnh truyền nhiễm. Người chăm sóc không cần cách ly, nhưng cần tập trung nhận biết dấu hiệu nặng và đưa người bệnh đến cơ sở y tế đúng thời điểm.
Trong lúc đang đau bụng cấp, nôn, chướng hoặc nghi tắc ruột, người bệnh không nên tự ăn uống vì có thể cần gây mê hoặc can thiệp khẩn. Sau điều trị, chế độ ăn được tăng dần theo hoạt động của ruột, nguyên nhân và loại phẫu thuật. Không tự tăng nhiều chất xơ, dùng thuốc nhuận tràng hoặc áp dụng chế độ ăn cực đoan. Người có hẹp ruột, cắt ruột hoặc hậu môn nhân tạo cần kế hoạch dinh dưỡng cá thể hóa bởi bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng.
Cần cấp cứu ngay khi đau bụng dữ dội hoặc tăng liên tục, nôn xanh hay nôn nhiều, bụng chướng nhanh, không trung đại tiện, phân máu, sốt, bụng cứng, lơ mơ, tiểu ít, da lạnh hoặc ngất. Trẻ nhỏ có cơn khóc thét, co chân, li bì hoặc bỏ bú cũng cần đi viện khẩn. Không tự lái xe khi người bệnh choáng hoặc đau nặng; hãy gọi 115 hoặc nhờ người khác đưa đến cơ sở có khả năng chẩn đoán hình ảnh và phẫu thuật.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

