Thiếu máu mạc treo mạn là tình trạng lưu lượng máu đến ruột giảm kéo dài do một hay nhiều động mạch mạc treo bị hẹp hoặc tắc. Biểu hiện thường gặp gồm đau bụng sau ăn: thường vùng thượng vị hoặc quanh rốn. sụt cân: do giảm ăn và đôi khi kém hấp thu. sợ ăn hoặc nhanh no: vì các bữa ăn gây đau. rối loạn đại tiện: tiêu chảy, táo . Bệnh cần được lưu ý vì có thể gây thiếu máu mạc treo cấp, hoại tử ruột, suy dinh dưỡng, mất nước, tái hẹp và biến chứng chọc mạch.. Chẩn đoán dựa trên bệnh sử, khám và các xét nghiệm hoặc hình ảnh phù hợp, đồng thời loại trừ nguyên nhân dễ nhầm. Điều trị được cá thể hóa theo mức độ, vị trí tổn thương, bệnh nền và nguy cơ biến chứng. Phát hiện sớm, tuân thủ theo dõi và không tự dùng hoặc tự ngừng thuốc giúp cải thiện khả năng kiểm soát bệnh và giảm hậu quả nghiêm trọng.
Thiếu máu mạc treo mạn là bệnh gì?
Thiếu máu mạc treo mạn (Chronic mesenteric ischemia) là tình trạng lưu lượng máu đến ruột giảm kéo dài do một hay nhiều động mạch mạc treo bị hẹp hoặc tắc. Có thể chia theo nguyên nhân thành xơ vữa tắc nghẽn, chèn ép thân tạng, viêm mạch, bóc tách và thiếu máu không tắc nghẽn. Chẩn đoán không nên dựa vào một triệu chứng hoặc xét nghiệm đơn lẻ, vì nhiều bệnh khác có thể biểu hiện tương tự.

| Tên bệnh | Thiếu máu mạc treo mạn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Chronic mesenteric ischemia |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Thiếu máu ruột mạn; abdominal angina; chronic intestinal ischemia |
| Mã ICD-10 | K55.1 – Rối loạn mạch máu mạn tính của ruột |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Tiêu hóa; bệnh mạch máu mạc treo |
| Cơ quan ảnh hưởng | Các động mạch thân tạng và mạc treo; ruột non, đại tràng và các cơ quan tiêu hóa được cấp máu. |
| Tính chất bệnh | Bệnh mạn, không lây; thường do xơ vữa và có thể chuyển thành thiếu máu ruột cấp. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp nhưng dễ bị bỏ sót, chủ yếu ở người lớn tuổi có xơ vữa. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Thiếu máu mạc treo mạn
Sau bữa ăn, nhu cầu tưới máu ruột tăng nhưng mạch hẹp không đáp ứng đủ, gây thiếu oxy niêm mạc, đau và giảm hấp thu; huyết khối tiến triển có thể gây nhồi máu ruột.
Có thể chia theo nguyên nhân thành xơ vữa tắc nghẽn, chèn ép thân tạng, viêm mạch, bóc tách và thiếu máu không tắc nghẽn.
Bệnh thường gặp ở người trên 60 tuổi, đặc biệt người hút thuốc và có bệnh mạch vành hoặc động mạch ngoại biên; chưa có số liệu đại diện cho Việt Nam.
Bệnh hình thành do hẹp hoặc tắc mạch nuôi ruột, không phải do phơi nhiễm hay lây truyền.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Thiếu máu mạc treo mạn
Xơ vữa động mạch là nguyên nhân chính; ít gặp hơn là viêm mạch, chèn ép thân tạng, loạn sản xơ cơ, bóc tách hoặc cung lượng tim thấp kéo dài.
Hút thuốc, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, đái tháo đường, tuổi cao, suy thận và bệnh xơ vữa ở vị trí khác.
Người lớn tuổi có đau bụng sau ăn, sụt cân, bệnh mạch vành hoặc bệnh động mạch ngoại biên.
Triệu chứng và dấu hiệu của Thiếu máu mạc treo mạn
Đau thường xuất hiện 15–60 phút sau ăn, kéo dài một đến vài giờ; người bệnh dần sợ ăn, ăn ít và sụt cân.
- Đau bụng sau ăn: thường vùng thượng vị hoặc quanh rốn.
- Sụt cân: do giảm ăn và đôi khi kém hấp thu.
- Sợ ăn hoặc nhanh no: vì các bữa ăn gây đau.
- Rối loạn đại tiện: tiêu chảy, táo bón hoặc thay đổi thói quen đi ngoài.
- Nôn, phân mỡ hoặc suy dinh dưỡng.
- Đau không còn liên quan rõ với bữa ăn.
- Tiếng thổi vùng bụng nhưng không đặc hiệu.
Đặt lịch khám khi đau lặp lại sau ăn hoặc sụt cân; khám trong ngày nếu đau tăng nhanh, nôn nhiều, mất nước hoặc có máu trong phân; tái khám sớm khi triệu chứng trở lại sau can thiệp.
Đau bụng dữ dội đột ngột, nôn liên tục, bụng chướng, đi ngoài ra máu, choáng hoặc ngất có thể báo hiệu thiếu máu mạc treo cấp. Gọi 115 hoặc đến cấp cứu, không tự lái xe khi tình trạng nặng.
Chẩn đoán Thiếu máu mạc treo mạn
Chẩn đoán phối hợp bệnh sử điển hình, yếu tố nguy cơ và hình ảnh hẹp mạch có ý nghĩa, đồng thời loại trừ bệnh dạ dày, gan mật và ung thư.
Bác sĩ đánh giá dinh dưỡng, mất nước, mạch ngoại biên, tiếng thổi mạch và dấu viêm phúc mạc.
Công thức máu, điện giải, chức năng thận, gan, albumin, lipid và đường huyết hỗ trợ đánh giá biến chứng và nguy cơ; lactate bình thường không loại trừ bệnh mạn.
CT mạch máu là phương tiện ưu tiên; siêu âm Doppler hoặc MR mạch máu được dùng tùy bối cảnh; chụp mạch xâm lấn thường gắn với can thiệp.
Cần có triệu chứng tương thích và hẹp mạch có ý nghĩa trên hình ảnh; hẹp mạch không triệu chứng chưa đủ kết luận hội chứng thiếu máu mạc treo mạn.
Điều trị Thiếu máu mạc treo mạn
Mục tiêu là phục hồi khả năng ăn, cải thiện dinh dưỡng, ngăn nhồi máu ruột và kiểm soát toàn diện nguy cơ tim mạch.
Bác sĩ có thể dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc hạ lipid và điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường; thuốc giảm đau không xử lý được nguyên nhân hẹp mạch.
Nong và đặt stent động mạch mạc treo thường được ưu tiên ở nhiều người bệnh; cần theo dõi chảy máu, tổn thương mạch và tái hẹp.
Bắc cầu hoặc tái tạo động mạch được cân nhắc khi giải phẫu không phù hợp can thiệp nội mạch hoặc tái hẹp nhiều lần.
Chia nhỏ bữa, bù dịch và hỗ trợ dinh dưỡng có thể cần trong khi chờ tái thông, nhưng phải được cá thể hóa.
Theo dõi đau sau ăn, lượng ăn, cân nặng, hút thuốc, huyết áp, lipid và dấu tái hẹp sau can thiệp.
Kiểm soát xơ vữa và theo dõi là lâu dài; thời gian hồi phục ăn uống và dùng thuốc phụ thuộc loại can thiệp và bệnh nền.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Thiếu máu mạc treo cấp, hoại tử ruột, suy dinh dưỡng, mất nước, tái hẹp và biến chứng chọc mạch.
Tiên lượng tốt hơn khi chẩn đoán trước nhồi máu ruột và tái thông thành công; phụ thuộc mức xơ vữa toàn thân và việc tiếp tục hút thuốc.
Triệu chứng có thể tái phát do tái hẹp hoặc tiến triển xơ vữa; đau sau ăn và sụt cân trở lại cần đánh giá sớm.
Không hút thuốc, kiểm soát huyết áp, lipid và đái tháo đường, vận động phù hợp và dùng thuốc theo đơn.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Thiếu máu mạc treo mạn
Chia bữa nhỏ, bảo đảm đủ năng lượng; không tự nhịn ăn kéo dài. Sau tái thông, ưu tiên chế độ ăn tốt cho tim mạch.
Vận động phù hợp giúp kiểm soát nguy cơ tim mạch, nhưng giảm cường độ khi suy dinh dưỡng, chóng mặt hoặc đau tăng.
Ghi thời điểm đau so với bữa ăn, lượng ăn, cân nặng hàng tuần và đặc điểm phân; dấu cấp tính cần đi viện.
- Không trì hoãn khám khi đau sau ăn kèm sụt cân.
- Không tự dùng thuốc chống đông hoặc tự ngừng thuốc tim mạch.
- Không nhịn ăn kéo dài để tránh đau.
- Không coi xét nghiệm lactate bình thường là loại trừ bệnh.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Rất hiếm ở trẻ; thường liên quan bất thường mạch hoặc viêm mạch hơn là xơ vữa và cần bác sĩ nhi khoa đánh giá.
Người cao tuổi dễ biểu hiện không điển hình và có suy thận, đa thuốc ảnh hưởng lựa chọn thuốc cản quang, can thiệp và mục tiêu điều trị.
Bệnh rất hiếm trong thai kỳ; chẩn đoán hình ảnh, thuốc chống huyết khối và can thiệp phải được phối hợp sản khoa và mạch máu.
Cần đánh giá từng thuốc chống huyết khối và thuốc cản quang; không mặc định ngừng cho bú.
Suy giảm miễn dịch không phải nguyên nhân điển hình, nhưng viêm mạch hoặc nhiễm trùng có thể làm chẩn đoán phức tạp.
Bệnh mạch vành, động mạch ngoại biên, suy thận, đái tháo đường và rối loạn lipid làm tăng nguy cơ và ảnh hưởng điều trị.
Sau tái thông cần theo dõi đau, sốt, chảy máu, vị trí chọc mạch hoặc vết mổ, khả năng ăn và đại tiện.
Câu hỏi thường gặp về Thiếu máu mạc treo mạn
Có thể nguy hiểm vì bệnh gây suy dinh dưỡng và có thể chuyển thành tắc mạch cấp, hoại tử ruột. Phát hiện sớm và tái thông phù hợp giúp nhiều người cải thiện rõ. Cần trao đổi với bác sĩ nếu triệu chứng thay đổi hoặc có dấu hiệu cảnh báo.
Can thiệp có thể xử lý vị trí hẹp gây triệu chứng, nhưng xơ vữa là quá trình mạn nên vẫn cần kiểm soát nguy cơ và theo dõi tái hẹp. Cần trao đổi với bác sĩ nếu triệu chứng thay đổi hoặc có dấu hiệu cảnh báo.
Không. Đây là bệnh mạch máu, không lây qua tiếp xúc, ăn uống hay hô hấp. Cần trao đổi với bác sĩ nếu triệu chứng thay đổi hoặc có dấu hiệu cảnh báo.
Có thể chia bữa nhỏ, dùng thức ăn dễ dung nạp và đủ năng lượng theo tư vấn; không tự nhịn ăn vì dễ suy dinh dưỡng. Cần trao đổi với bác sĩ nếu triệu chứng thay đổi hoặc có dấu hiệu cảnh báo.
Đau dữ dội đột ngột, nôn, bụng chướng, phân máu, choáng hoặc ngất cần gọi 115 hoặc đến cấp cứu. Cần trao đổi với bác sĩ nếu triệu chứng thay đổi hoặc có dấu hiệu cảnh báo.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

