Viêm gan D là nhiễm virus HDV ở người đang đồng nhiễm hoặc đã mang virus viêm gan B. HDV không tự hoàn thành vòng đời mà phải sử dụng kháng nguyên bề mặt HBsAg của HBV, vì vậy bệnh chỉ xuất hiện khi có HBV. Người nhiễm đồng thời HBV–HDV có thể bị viêm gan cấp, còn bội nhiễm HDV trên nền viêm gan B mạn thường dễ chuyển mạn và tiến triển nhanh đến xơ gan, suy gan hoặc ung thư gan. Triệu chứng có thể gồm mệt, chán ăn, buồn nôn, đau hạ sườn phải, nước tiểu sẫm và vàng da, nhưng nhiều người chỉ được phát hiện qua xét nghiệm. Chẩn đoán bắt đầu ở người HBsAg dương tính bằng anti-HDV, sau đó xác nhận nhiễm hoạt động bằng HDV RNA. Vaccine viêm gan B phòng được HDV ở người chưa nhiễm HBV; điều trị cần chuyên khoa và có thể gồm thuốc tác động HDV cùng kiểm soát HBV.
Viêm gan D là bệnh gì?
Viêm gan D (Hepatitis D) là bệnh gan do HDV, một virus RNA khiếm khuyết cần HBsAg của HBV để tạo vỏ và lây lan. Có hai bối cảnh chính: đồng nhiễm HBV và HDV cùng lúc, hoặc bội nhiễm HDV ở người đã có HBV mạn. Đồng nhiễm cấp có thể tự hết nếu HBV được loại bỏ; bội nhiễm thường dễ trở thành HDV mạn và làm bệnh gan tiến triển nhanh. Viêm gan D không phải là một thể của viêm gan C hay một biến chủng HBV. Người bệnh cần xét nghiệm riêng vì tải lượng HBV DNA đôi khi thấp trong khi HDV vẫn hoạt động và gây tổn thương gan nặng.

| Tên bệnh | Viêm gan D |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hepatitis D |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm gan delta; nhiễm HDV; hepatitis delta virus infection |
| Mã ICD-10 | Viêm gan D không có một mã duy nhất: B16.0/B16.1 cho viêm gan B cấp kèm tác nhân delta; B17.0 cho bội nhiễm delta ở người mang HBV; B18.0 cho viêm gan B mạn kèm delta. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Gan - Mật - Tụy; bệnh truyền nhiễm; đồng nhiễm virus viêm gan B và D |
| Cơ quan ảnh hưởng | Gan là cơ quan chính; bệnh tiến triển có thể gây xơ gan, tăng áp cửa, suy gan, ung thư gan và ảnh hưởng thứ phát đến não, thận, đông máu. |
| Tính chất bệnh | Nhiễm virus lây qua máu và dịch cơ thể, chỉ xảy ra ở người đồng thời có HBV vì HDV cần HBsAg để hoàn thành vòng đời. Có thể cấp hoặc mạn và thường tiến triển nặng hơn HBV đơn thuần. |
| Mức độ phổ biến | Ít gặp hơn viêm gan B nhưng bị chẩn đoán thiếu do không phải mọi người HBsAg dương tính đều được xét nghiệm HDV. Tần suất cao hơn ở một số vùng và nhóm phơi nhiễm máu. |
| Bệnh có lây không? | Có |
| Đường lây | Qua máu và dịch cơ thể tương tự HBV: dùng chung dụng cụ tiêm chích, thủ thuật xuyên da không vô khuẩn, quan hệ tình dục, phơi nhiễm nghề nghiệp và lây mẹ-con hiếm hơn. HDV không thể gây nhiễm nếu không có HBV. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm gan D
HDV vào tế bào gan nhờ lớp vỏ HBsAg do HBV cung cấp. Virus nhân lên trong nhân tế bào và kích hoạt đáp ứng miễn dịch gây viêm. HDV có thể ức chế mức nhân lên của HBV, nên HBV DNA thấp không đồng nghĩa bệnh nhẹ. Viêm kéo dài kích hoạt xơ hóa, làm tăng áp cửa và mất chức năng gan. Bội nhiễm trên nền HBV mạn thường tạo đợt viêm mạnh và nguy cơ mất bù cao.
Phân loại quan trọng gồm đồng nhiễm HBV–HDV cấp, bội nhiễm HDV trên HBV mạn, và viêm gan D mạn. Bệnh mạn tiếp tục được phân tầng theo xơ gan còn bù hay mất bù, HDV RNA dương hay âm và mức hoạt động viêm. Sự phân loại quyết định lựa chọn thuốc và khả năng dùng interferon hoặc thuốc xâm nhập virus.
HDV phân bố không đồng đều, tập trung ở một số khu vực châu Á, châu Phi, Trung Đông, Đông Âu và các nhóm phơi nhiễm máu. Gánh nặng thực tế có thể cao hơn số chẩn đoán vì xét nghiệm chưa phổ cập. WHO khuyến nghị mở rộng xét nghiệm anti-HDV ở người HBsAg dương tính. Dữ liệu đại diện cho Việt Nam cần cập nhật từ nghiên cứu và chương trình quốc gia.
HDV truyền qua máu hoặc dịch cơ thể, xâm nhập qua da bị xuyên thủng hay niêm mạc tổn thương. Virus chỉ có thể thiết lập nhiễm khi tế bào gan đồng thời cung cấp HBsAg từ HBV. Vì vậy vaccine HBV ngăn được nhiễm HDV mới ở người chưa có HBV. Tiếp xúc sinh hoạt thông thường, ăn uống hoặc ho không phải đường lây.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm gan D
Nguyên nhân trực tiếp là nhiễm HDV trong bối cảnh có HBV. Đồng nhiễm xảy ra khi hai virus được truyền cùng lúc; bội nhiễm xảy ra khi người mang HBV tiếp xúc HDV sau đó. Các yếu tố như dùng chung kim tiêm, thủ thuật không an toàn và quan hệ tình dục có phơi nhiễm máu làm tăng nguy cơ.
Nguy cơ mắc gồm HBsAg dương tính, dùng chung dụng cụ tiêm, sống hoặc đến vùng lưu hành, quan hệ tình dục không bảo vệ, xăm hoặc thủ thuật không vô khuẩn và phơi nhiễm nghề nghiệp. Nguy cơ tiến triển nặng tăng khi bội nhiễm, xơ gan sẵn có, uống rượu, HIV hoặc chẩn đoán muộn.
Người có viêm gan B mạn là nhóm bắt buộc phải được xem xét xét nghiệm HDV. Ưu tiên cao gồm người tiêm chích, người có HIV, người từ vùng lưu hành, người có ALT tăng không giải thích được, HBV DNA thấp nhưng bệnh gan nặng và người có bạn tình hoặc người nhà mắc HDV.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm gan D
Nhiều người không có triệu chứng rõ cho đến khi bệnh gan tiến triển. Đợt cấp có thể gây mệt, buồn nôn, đau bụng và vàng da giống các viêm gan virus khác. Bội nhiễm có thể biểu hiện bằng đợt viêm gan nặng hoặc mất bù ở người vốn ổn định. Không thể phân biệt HDV chỉ bằng triệu chứng.
- Mệt, chán ăn và buồn nôn: thường xuất hiện trong đợt viêm hoạt động.
- Đau hoặc tức hạ sườn phải: liên quan gan viêm hoặc to.
- Nước tiểu sẫm và vàng mắt: phản ánh tăng bilirubin nhưng không xác định tác nhân.
- Đau cơ, đau khớp hoặc sốt nhẹ: có thể gặp trong giai đoạn cấp.
- Phù chân hoặc bụng chướng: gợi ý xơ gan mất bù và cần khám sớm.
- Dễ bầm hoặc chảy máu: có thể do giảm chức năng tổng hợp của gan.
- Lơ mơ hoặc đảo lộn giấc ngủ có thể là bệnh não gan.
- Nôn ra máu hoặc đi phân đen có thể do tăng áp cửa và giãn tĩnh mạch.
- Ngứa kéo dài có thể xuất hiện khi ứ mật.
- Suy gan cấp tối cấp hiếm nhưng có thể xảy ra trong đồng nhiễm hoặc bội nhiễm nặng.
Nên đặt lịch khám: nếu đang HBsAg dương tính mà chưa từng xét nghiệm HDV. Cần khám trong ngày: khi men gan tăng, vàng da, đau bụng, phù hoặc bụng chướng mới xuất hiện. Cần tái khám sớm: khi HDV RNA dương, đang dùng thuốc, bỏ liều hoặc có dấu xơ gan tiến triển.
- Gọi 115 khi người bệnh lơ mơ, mất định hướng, ngủ gà, co giật hoặc có hành vi bất thường.
- Cấp cứu khi nôn ra máu, đi phân đen, chảy máu khó cầm hoặc choáng.
- Đi ngay nếu bụng chướng nhanh, khó thở, sốt, đau bụng hoặc tiểu ít.
- Cấp cứu khi vàng da tăng nhanh, nôn liên tục, tụt huyết áp hoặc suy kiệt.
- Không tự lái xe khi yếu hoặc lú lẫn và không trì hoãn để dùng thuốc nam.
Chẩn đoán Viêm gan D
Mọi chẩn đoán HDV bắt đầu bằng xác nhận HBV. Ở người HBsAg dương tính, anti-HDV được dùng sàng lọc; nếu dương, cần HDV RNA để xác nhận nhiễm hoạt động. Bác sĩ đồng thời đo HBV DNA, men gan, bilirubin, INR, tiểu cầu và đánh giá xơ hóa. Không kết luận bệnh hoạt động từ anti-HDV đơn độc.
Bác sĩ hỏi nguồn phơi nhiễm, nơi sinh sống, tiêm chích, quan hệ tình dục, tiền sử HBV, thuốc đang dùng và đợt mất bù. Khám tìm vàng da, gan lách to, cổ trướng, phù, sao mạch, teo cơ, bầm chảy máu và thay đổi tri giác. Khám bình thường không loại trừ bệnh mạn.
HBsAg: xác nhận nền HBV. Anti-HDV: sàng lọc từng tiếp xúc. HDV RNA: xác nhận virus đang nhân lên và theo dõi đáp ứng. HBV DNA: đánh giá hoạt động HBV. ALT, AST, bilirubin, albumin, INR, tiểu cầu: đánh giá gan. HIV, HCV và chức năng thận được kiểm tra tùy bối cảnh.
Siêu âm bụng đánh giá gan, lách, cổ trướng và khối khu trú. Đo độ cứng gan hỗ trợ ước tính xơ hóa nhưng viêm cấp có thể làm kết quả cao giả. Người xơ gan cần sàng lọc ung thư gan định kỳ. CT hoặc MRI dùng khi có tổn thương nghi ngờ hoặc biến chứng.
Nhiễm HDV được xác nhận khi người bệnh HBsAg dương tính và HDV RNA phát hiện được. Anti-HDV dương tính cho thấy từng tiếp xúc nhưng không chứng minh virus còn hoạt động. Phân biệt đồng nhiễm và bội nhiễm dựa vào tiền sử HBV, IgM anti-HBc, HBsAg, HBV DNA và diễn tiến lâm sàng. Viêm gan D mạn thường là HDV RNA tồn tại cùng bệnh gan kéo dài.
Điều trị Viêm gan D
Mục tiêu là ức chế HDV, giảm viêm, ngăn xơ gan và quản lý HBV. Người bệnh cần đánh giá tại chuyên khoa gan mật, phân loại xơ gan còn bù hoặc mất bù và kiểm tra chống chỉ định. Điều trị HBV được chỉ định theo tiêu chuẩn riêng; xơ gan mất bù cần đánh giá ghép gan và tránh thuốc không an toàn.
Bulevirtide là thuốc ngăn virus xâm nhập tế bào và đã được phê duyệt tại Hoa Kỳ và châu Âu cho một số người viêm gan D mạn còn bù; chỉ định, tuổi và khả năng tiếp cận khác nhau theo quốc gia. Pegylated interferon alfa có thể được cân nhắc ở người phù hợp nhưng có nhiều chống chỉ định và đáp ứng không đồng đều. Tenofovir hoặc entecavir kiểm soát HBV khi có chỉ định nhưng không trực tiếp loại bỏ HDV.
Nội soi đánh giá giãn tĩnh mạch, chọc tháo dịch cổ trướng và can thiệp kiểm soát xuất huyết được dùng khi có biến chứng xơ gan. Đây không phải điều trị trực tiếp HDV. Mỗi thủ thuật cần đánh giá đông máu, nhiễm trùng và chức năng thận.
Ghép gan là lựa chọn cho suy gan tối cấp, xơ gan mất bù hoặc ung thư gan phù hợp tiêu chuẩn. Quyết định cần trung tâm ghép gan và đánh giá cả HBV lẫn HDV. Phẫu thuật chương trình khác phải cân nhắc dự trữ gan và tăng áp cửa.
Tránh rượu, tiêm vaccine HAV nếu chưa miễn dịch, kiểm soát cân nặng và giảm nguy cơ tiếp xúc máu. Người sống chung hoặc bạn tình chưa có miễn dịch HBV cần được tư vấn vaccine. Hỗ trợ tuân thủ và tâm lý rất quan trọng vì điều trị có thể kéo dài và cần tiêm hoặc theo dõi thường xuyên.
Theo dõi ALT, bilirubin, INR, tiểu cầu, HDV RNA và HBV DNA theo kế hoạch. Đánh giá tác dụng phụ, đặc biệt với interferon, và nguy cơ bùng phát sau ngừng thuốc. Người xơ gan tiếp tục sàng lọc ung thư gan, giãn tĩnh mạch và mất bù. Không tự ngừng thuốc khi xét nghiệm cải thiện.
Thời gian phụ thuộc thuốc và đáp ứng. Interferon thường cần liệu trình dài; bulevirtide có thể được dùng kéo dài theo chỉ định và dữ liệu theo dõi. Không có một mốc chung bảo đảm virus sạch. Bác sĩ quyết định dựa trên HDV RNA, chức năng gan, dung nạp và hướng dẫn cập nhật.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
HDV làm tăng nguy cơ xơ gan nhanh, mất bù, tăng áp cửa, xuất huyết tiêu hóa, bệnh não gan, suy gan và ung thư gan. Đợt bội nhiễm có thể gây viêm gan nặng. Điều trị cũng có thể gây tác dụng phụ, đặc biệt rối loạn huyết học, tâm thần hoặc tự miễn với interferon.
Tiên lượng phụ thuộc loại nhiễm, mức xơ hóa, HDV RNA, HBV, rượu và thời điểm điều trị. Đồng nhiễm cấp có thể tự hết nếu HBsAg biến mất; bội nhiễm dễ chuyển mạn và thường nặng hơn. Điều trị làm giảm hoạt động virus và nguy cơ tiến triển nhưng không phải mọi người đạt đáp ứng lâu dài.
HDV RNA có thể tăng lại sau khi ngừng điều trị hoặc sau giai đoạn âm tính, vì vậy cần theo dõi dài hạn. Tái phơi nhiễm cũng có thể xảy ra nếu còn HBsAg và tiếp xúc máu. Không nên coi ALT bình thường là đã khỏi; cần dựa vào HDV RNA và đánh giá chuyên khoa.
Tiêm vaccine HBV đầy đủ phòng được HDV ở người chưa nhiễm HBV. Người đã có HBV cần tránh dùng chung kim tiêm, dụng cụ dính máu và quan hệ có nguy cơ. An toàn truyền máu, vô khuẩn thủ thuật, xét nghiệm HDV ở HBsAg dương tính và điều trị sớm giúp giảm biến chứng. Vaccine HBV không loại bỏ HDV ở người đã nhiễm.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm gan D
Không có chế độ ăn tiêu diệt HDV. Ăn cân bằng, đủ đạm và năng lượng; tránh rượu tuyệt đối. Xơ gan có cổ trướng có thể cần hạn chế muối, còn suy dinh dưỡng cần chia nhỏ bữa. Không tự dùng sản phẩm bổ gan hoặc thảo dược vì nguy cơ độc gan và tương tác.
Người bệnh còn bù có thể vận động mức vừa để giữ cơ. Khi có cổ trướng, yếu, thiếu máu hoặc tác dụng phụ interferon, cần giảm cường độ. Không cần cách ly sinh hoạt, nhưng phải phòng tiếp xúc máu. Công việc có nguy cơ vật sắc nhọn cần tuân thủ quy định an toàn.
Theo dõi cân nặng, phù, vòng bụng, mức tỉnh táo, sốt, chảy máu và phản ứng tại chỗ tiêm nếu dùng thuốc. Ghi lại thuốc và liều để tránh bỏ sót. Không tự điều chỉnh thuốc lợi tiểu, thuốc HBV hoặc thuốc HDV theo triệu chứng tại nhà.
- Không tự ngừng thuốc HDV hoặc HBV khi men gan giảm.
- Không uống rượu và không dùng thuốc nam hoặc sản phẩm giải độc gan không rõ nguồn.
- Không dùng chung kim tiêm, dao cạo, bàn chải hoặc dụng cụ xăm.
- Không bỏ theo dõi ung thư gan và giãn tĩnh mạch khi đã xơ gan.
- Không tiêm vaccine HBV với kỳ vọng chữa khỏi HDV đã mắc.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
HDV ở trẻ ít được phát hiện nhưng có thể xảy ra khi trẻ có HBV. Xét nghiệm và điều trị cần chuyên khoa nhi. EMA đã mở rộng bulevirtide cho một số trẻ từ 3 tuổi và đủ cân nặng với bệnh gan còn bù, nhưng chỉ định tại Việt Nam phải dựa trên phê duyệt và khả năng tiếp cận thực tế.
Tuổi cao thường đi kèm xơ gan, bệnh tim thận và đa thuốc, làm điều trị khó hơn. Interferon có thể kém dung nạp; bulevirtide và thuốc HBV vẫn cần đánh giá tương tác, chức năng gan thận và khả năng tự tiêm. Ngưỡng nhập viện thấp hơn khi có mất bù.
Thai phụ có HBV và nghi HDV cần phối hợp sản khoa–gan mật. Dữ liệu an toàn của thuốc HDV trong thai kỳ còn hạn chế; không tự dùng hoặc ngừng thuốc. Quản lý HBV để giảm lây mẹ-con vẫn rất quan trọng, và trẻ sơ sinh cần dự phòng HBV đúng thời điểm.
Quyết định cho bú phụ thuộc tình trạng mẹ, tổn thương núm vú và thuốc đang dùng. HBV/HDV không mặc định cấm cho bú khi trẻ đã được dự phòng HBV đúng, nhưng dữ liệu về thuốc HDV trong sữa có thể hạn chế. Cần đánh giá riêng thay vì tự ngừng cho bú.
Người HIV hoặc dùng ức chế miễn dịch có thể có diễn tiến nhanh và tương tác thuốc phức tạp. Cần đo HDV RNA, HBV DNA, đánh giá xơ gan và phối hợp chuyên khoa. Không nên trì hoãn xét nghiệm chỉ vì ALT bình thường.
HBV là bệnh nền bắt buộc của HDV. HCV, HIV, gan nhiễm mỡ, rượu, đái tháo đường và suy thận làm tăng nguy cơ hoặc ảnh hưởng thuốc. Quản lý đồng thời từng nguyên nhân gan giúp giảm tiến triển, nhưng thuốc HBV đơn thuần không thay thế điều trị HDV.
Người xơ gan do HDV có nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng và mất bù sau mổ. Trước phẫu thuật cần đánh giá Child-Pugh, MELD, tiểu cầu, INR và tăng áp cửa. Thuốc HDV hoặc HBV phải được rà soát quanh mổ, không tự ngừng.
Câu hỏi thường gặp về Viêm gan D
Không. HDV cần HBsAg do HBV tạo ra để hình thành hạt virus và lây sang tế bào khác. Vì vậy nhiễm HDV đang hoạt động chỉ xảy ra ở người đồng thời có HBV. Người HBsAg dương tính nên được xem xét xét nghiệm anti-HDV, đặc biệt khi men gan tăng, bệnh gan nặng hoặc có nguy cơ phơi nhiễm. Vaccine HBV phòng được cả HBV và gián tiếp phòng HDV ở người chưa nhiễm.
Thường có thể nặng hơn. Bội nhiễm HDV trên nền HBV mạn liên quan tốc độ xơ hóa nhanh, nguy cơ mất bù và ung thư gan cao hơn HBV đơn thuần. Tuy nhiên mức độ khác nhau giữa từng người và phụ thuộc xơ gan, HDV RNA, rượu, HIV và điều trị. Không thể đánh giá nguy cơ chỉ bằng men gan hoặc HBV DNA; cần xét nghiệm HDV và đánh giá gan toàn diện.
Điều trị có thể làm HDV RNA giảm hoặc âm và cải thiện viêm gan, nhưng đáp ứng lâu dài không đồng đều. Bulevirtide và pegylated interferon là các lựa chọn cho một số người, trong khi thuốc HBV kiểm soát phần HBV khi có chỉ định. Không tự mua thuốc vì chống chỉ định phụ thuộc xơ gan còn bù hay mất bù, tuổi, thai kỳ và bệnh nền. Ghép gan được xem xét khi bệnh gan giai đoạn cuối.
Không. Vaccine HBV giúp ngăn HBV và nhờ đó ngăn HDV ở người chưa nhiễm. Khi một người đã có HBsAg và HDV RNA, vaccine không loại bỏ hai virus. Người thân và bạn tình chưa có miễn dịch nên được tư vấn tiêm vaccine HBV. Người bệnh cần điều trị và theo dõi chuyên khoa, đồng thời tránh phơi nhiễm máu để không truyền virus cho người khác.
Theo dõi gồm HDV RNA, HBV DNA, men gan, bilirubin, albumin, INR, tiểu cầu và mức xơ hóa. Người đã xơ gan cần sàng lọc ung thư gan và đánh giá giãn tĩnh mạch, cổ trướng, bệnh não gan. Trong điều trị phải theo dõi tác dụng phụ và nguy cơ bùng phát sau ngừng thuốc. Tần suất cụ thể do bác sĩ quyết định theo thuốc, mức độ bệnh và khả năng tiếp cận xét nghiệm.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

