Viêm gan C mạn là tình trạng HCV tiếp tục hiện diện trong máu kéo dài, thường được xác nhận bằng HCV RNA và bối cảnh nhiễm trên sáu tháng. Bệnh có thể âm thầm nhiều năm trong khi viêm và xơ hóa dần làm tăng nguy cơ xơ gan, tăng áp tĩnh mạch cửa, suy gan hoặc ung thư gan. Một số người chỉ phát hiện khi xét nghiệm sàng lọc, men gan bất thường hoặc có biểu hiện ngoài gan ở thận, da, khớp. Chẩn đoán cần hai bước: sàng lọc anti-HCV rồi xác nhận nhiễm đang hoạt động bằng HCV RNA; sau đó đánh giá mức xơ hóa và bệnh đồng mắc. Thuốc kháng virus tác động trực tiếp đường uống có thể chữa khỏi hơn 95% trường hợp khi dùng đúng phác đồ. Tuy nhiên, người đã xơ gan vẫn cần theo dõi ung thư gan và biến chứng ngay cả sau khi virus đã được loại bỏ.
Viêm gan C mạn là bệnh gì?
Viêm gan C mạn tính (Chronic hepatitis C) là nhiễm HCV kéo dài, thường được xác định khi HCV RNA còn phát hiện sau hơn sáu tháng hoặc khi bằng chứng lâm sàng cho thấy nhiễm đã tồn tại lâu. “Mạn” không có nghĩa người bệnh luôn có men gan cao hoặc có triệu chứng. Virus có thể gây viêm âm ỉ, xơ hóa và cuối cùng xơ gan. Anti-HCV thường dương cả khi đã khỏi, nên không dùng riêng xét nghiệm này để kết luận nhiễm đang hoạt động. Viêm gan C mạn khác với di chứng sau khỏi: người đã đạt đáp ứng virus bền vững không còn nhiễm HCV hoạt động, nhưng nếu trước đó đã xơ gan, nguy cơ ung thư gan và mất bù chưa trở về bằng người chưa từng tổn thương gan.

| Tên bệnh | Viêm gan C mạn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Chronic hepatitis C |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Nhiễm HCV mạn; chronic HCV infection; viêm gan siêu vi C mạn |
| Mã ICD-10 | B18.2 – Viêm gan virus C mạn |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Gan - Mật - Tụy; bệnh truyền nhiễm mạn tính; bệnh gan do virus |
| Cơ quan ảnh hưởng | Gan là cơ quan chính; bệnh tiến triển có thể gây tăng áp cửa, lách to, rối loạn đông máu, bệnh não gan và ung thư biểu mô tế bào gan. Một số biểu hiện ngoài gan ảnh hưởng thận, da, khớp hoặc thần kinh. |
| Tính chất bệnh | Nhiễm HCV kéo dài, lây qua máu và có thể tiến triển âm thầm nhiều năm; có khả năng chữa khỏi về mặt virus bằng thuốc DAA nhưng tổn thương gan đã hình thành vẫn cần theo dõi. |
| Mức độ phổ biến | Là một nguyên nhân quan trọng của xơ gan và ung thư gan trên toàn cầu. Nhiều người chưa được chẩn đoán vì không có triệu chứng cho đến khi gan đã xơ hóa. |
| Bệnh có lây không? | Có |
| Đường lây | Qua máu nhiễm HCV, chủ yếu do dùng chung dụng cụ tiêm chích, thủ thuật hoặc dụng cụ xuyên da không vô khuẩn, phơi nhiễm nghề nghiệp và sản phẩm máu không sàng lọc. Lây tình dục và mẹ-con có thể xảy ra nhưng ít hơn. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm gan C mạn
HCV duy trì nhân lên trong tế bào gan nhờ khả năng biến đổi và né tránh miễn dịch. Viêm kéo dài kích hoạt tế bào hình sao và tích tụ mô sẹo. Xơ hóa có thể tiến từ nhẹ đến xơ gan, làm biến dạng cấu trúc gan và cản trở dòng máu cửa. Khi gan mất bù, người bệnh có thể cổ trướng, xuất huyết tiêu hóa, bệnh não gan và suy chức năng tổng hợp. Viêm mạn cũng liên quan một số rối loạn miễn dịch ngoài gan.
Bệnh được phân tầng theo có hay không có xơ gan, xơ gan còn bù hoặc mất bù, tiền sử điều trị, kiểu gene khi cần, và mức độ suy thận hoặc đồng nhiễm. Sau điều trị, phân biệt đáp ứng virus bền vững, thất bại virus và tái nhiễm. Phân tầng đúng giúp chọn phác đồ, xác định thuốc chống chỉ định và quyết định tần suất theo dõi ung thư gan.
HCV mạn hiện diện trên toàn cầu và gây gánh nặng đáng kể do xơ gan và ung thư gan. Tỷ lệ thay đổi theo lịch sử an toàn truyền máu, tiêm chích, kiểm soát nhiễm khuẩn và khả năng tiếp cận xét nghiệm. Nhiều trường hợp ở Việt Nam có thể chưa được phát hiện; số liệu đại diện cần dựa trên khảo sát và báo cáo quốc gia cập nhật.
Virus vào cơ thể qua máu, đến gan và tồn tại trong tế bào gan. Người có HCV RNA dương tính có khả năng truyền virus dù men gan bình thường. HCV không lây qua ăn uống, nước, ho, hắt hơi hoặc tiếp xúc xã hội thông thường. Lây qua quan hệ tình dục nhìn chung thấp hơn đường máu nhưng tăng khi có tổn thương niêm mạc, HIV hoặc nhiều bạn tình.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm gan C mạn
Nguyên nhân là HCV không được hệ miễn dịch loại bỏ sau nhiễm ban đầu. Nhiều người không nhớ giai đoạn cấp vì không có triệu chứng. Nhiễm kéo dài thường bắt nguồn từ phơi nhiễm máu qua tiêm chích, truyền máu cũ, thủ thuật không an toàn, chạy thận hoặc lây mẹ-con. Rượu, gan nhiễm mỡ và đồng nhiễm không gây HCV nhưng thúc đẩy tổn thương gan.
Yếu tố mắc bệnh gồm dùng chung dụng cụ tiêm chích, thủ thuật xuyên da không vô khuẩn, truyền máu trước giai đoạn sàng lọc, chạy thận và phơi nhiễm nghề nghiệp. Yếu tố làm bệnh gan tiến triển nhanh gồm uống rượu, béo phì, đái tháo đường, đồng nhiễm HBV hoặc HIV, tuổi cao lúc nhiễm và miễn dịch suy giảm.
Nên ưu tiên xét nghiệm cho người từng tiêm chích, có HIV, đang chạy thận, từng truyền máu hoặc ghép tạng trong bối cảnh chưa sàng lọc HCV, con của mẹ nhiễm HCV, người có men gan bất thường và người từng làm thủ thuật, xăm hoặc chăm sóc y tế không bảo đảm vô khuẩn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm gan C mạn
Bệnh thường im lặng. Mệt, khó tập trung, khó chịu hạ sườn phải hoặc đau khớp có thể xuất hiện nhưng không đặc hiệu. Khi xơ gan, người bệnh có thể vàng da, phù, bụng chướng, dễ chảy máu hoặc lơ mơ. Triệu chứng xuất hiện muộn không phản ánh được thời gian nhiễm, vì vậy sàng lọc theo nguy cơ vẫn rất quan trọng.
- Mệt kéo dài: thường mơ hồ và không tương quan hoàn toàn với men gan.
- Giảm sức hoặc khó tập trung: có thể ảnh hưởng công việc nhưng cần loại trừ nguyên nhân khác.
- Đau âm ỉ hạ sườn phải: không đặc hiệu và không cho biết mức xơ hóa.
- Chán ăn hoặc buồn nôn nhẹ: có thể xuất hiện khi viêm hoạt động hoặc bệnh gan tiến triển.
- Vàng mắt, phù chân hoặc bụng chướng: thường gợi ý bệnh gan đã nặng và cần khám sớm.
- Dễ bầm, chảy máu hoặc ngứa: liên quan suy chức năng gan hoặc ứ mật ở một số người.
- Ban xuất huyết, đau khớp hoặc tổn thương thận có thể liên quan cryoglobulin máu.
- Ngứa, lichen phẳng hoặc rối loạn chuyển hóa glucose có thể đi kèm nhưng không đặc hiệu.
- Bệnh não gan gây đảo lộn giấc ngủ, lú lẫn hoặc run vẫy khi gan mất bù.
- Nôn ra máu hoặc đi phân đen có thể do vỡ giãn tĩnh mạch thực quản ở xơ gan.
Nên đặt lịch khám: khi anti-HCV dương tính, có nguy cơ phơi nhiễm hoặc men gan bất thường. Cần khám trong ngày: nếu vàng da mới xuất hiện, phù, bụng tăng nhanh, sốt hoặc đau bụng. Cần tái khám sớm: khi đang dùng DAA, bỏ liều, có tương tác thuốc, HCV RNA chưa âm theo kỳ vọng hoặc đã có xơ gan.
- Gọi 115 hoặc đi cấp cứu khi lơ mơ, nói sảng, mất định hướng, co giật hoặc ngủ gà khó đánh thức.
- Cấp cứu khi nôn ra máu, đi ngoài phân đen, chảy máu nhiều hoặc choáng.
- Đi ngay nếu bụng chướng nhanh kèm khó thở, sốt, đau bụng hoặc tiểu ít.
- Cấp cứu khi vàng da tăng nhanh, nôn liên tục, tụt huyết áp hoặc có dấu nhiễm trùng nặng.
- Không tự lái xe khi yếu nhiều hoặc rối loạn ý thức; không trì hoãn để dùng mẹo dân gian.
Chẩn đoán Viêm gan C mạn
Quy trình gồm sàng lọc anti-HCV và xét nghiệm phản xạ HCV RNA để xác nhận nhiễm hoạt động. Sau đó bác sĩ đánh giá xơ hóa, xơ gan mất bù, chức năng thận, HBV, HIV, thai kỳ và tương tác thuốc. Kiểu gene không còn bắt buộc trong mọi phác đồ toàn kiểu gen nhưng vẫn cần ở một số tình huống. Không tự chẩn đoán dựa vào men gan.
Bác sĩ hỏi tiền sử phơi nhiễm máu, điều trị HCV trước đây, rượu, thuốc và thực phẩm bổ sung. Khám tìm vàng da, gan lách to, sao mạch, cổ trướng, phù, teo cơ, bầm chảy máu và thay đổi tri giác. Nhiều người chưa xơ gan có khám hoàn toàn bình thường.
Anti-HCV và HCV RNA: sàng lọc và xác nhận. Công thức máu, AST, ALT, bilirubin, albumin, INR: đánh giá gan và tính FIB-4. Creatinine, eGFR: chọn thuốc. HBsAg, anti-HBc, anti-HBs và HIV: phát hiện đồng nhiễm hoặc nguy cơ tái hoạt HBV. HCV RNA sau điều trị xác nhận đáp ứng virus bền vững.
Siêu âm gan đánh giá cấu trúc, lách, cổ trướng và khối khu trú. Đo độ cứng gan hỗ trợ ước tính xơ hóa nhưng phải diễn giải cùng viêm và các yếu tố kỹ thuật. Người xơ gan cần siêu âm định kỳ để sàng lọc ung thư gan theo hướng dẫn. CT hoặc MRI dùng khi siêu âm phát hiện tổn thương nghi ngờ hoặc cần đánh giá biến chứng.
Chẩn đoán nhiễm HCV đang hoạt động cần HCV RNA phát hiện được hoặc xét nghiệm acid nucleic tương đương. Nhiễm mạn được xác định khi virus tồn tại trên sáu tháng hoặc có bằng chứng bệnh gan mạn trong bối cảnh HCV. Anti-HCV dương tính nhưng RNA âm có thể là nhiễm cũ đã khỏi, điều trị thành công hoặc hiếm khi dương tính giả.
Điều trị Viêm gan C mạn
Điều trị được khuyến nghị cho gần như mọi người có HCV hoạt động, trừ tình huống tiên lượng sống rất ngắn không thể cải thiện. Mục tiêu là đạt HCV RNA âm bền vững, giảm biến chứng và lây truyền. Trước điều trị phải phân loại xơ gan còn bù hay mất bù, kiểm tra tương tác và lập kế hoạch theo dõi sau khỏi.
DAA toàn kiểu gen đường uống là nền tảng điều trị. Phác đồ phụ thuộc xơ gan, tiền sử thất bại, chức năng thận, thuốc đang dùng và tình trạng mang thai. Một số thuốc ức chế protease không dùng ở xơ gan mất bù. Cần rà soát thuốc dạ dày, chống động kinh, tim mạch, chống đông và thảo dược vì tương tác có thể làm giảm hiệu quả hoặc tăng độc tính.
Nội soi tiêu hóa được chỉ định khi xơ gan cần đánh giá giãn tĩnh mạch hoặc có xuất huyết. Chọc tháo dịch cổ trướng, can thiệp mạch và các thủ thuật khác chỉ dùng cho biến chứng xơ gan, không phải để loại bỏ HCV. Mỗi thủ thuật cần đánh giá đông máu, nhiễm trùng và chức năng thận.
Ghép gan được cân nhắc ở bệnh gan mất bù hoặc ung thư gan phù hợp tiêu chuẩn, không phải vì HCV RNA dương tính đơn thuần. Điều trị HCV trước hoặc sau ghép được cá thể hóa. Phẫu thuật khác cần đánh giá dự trữ gan và nguy cơ chảy máu nếu người bệnh đã xơ gan.
Ngừng rượu, kiểm soát cân nặng và bệnh chuyển hóa, tiêm vaccine viêm gan A và B khi chưa miễn dịch, và giảm hại phơi nhiễm máu. Hỗ trợ tuân thủ, sức khỏe tâm thần và điều trị nghiện giúp tăng khả năng hoàn tất DAA. Không có sản phẩm giải độc gan thay thế được thuốc kháng virus.
Trong điều trị, theo dõi tuân thủ, tác dụng phụ và tương tác theo phác đồ. Sau kết thúc, xét nghiệm HCV RNA để xác nhận đáp ứng virus bền vững. Người không xơ gan thường không cần theo dõi gan đặc hiệu sau khỏi nếu không có nguy cơ khác; người xơ gan tiếp tục sàng lọc ung thư gan và biến chứng tăng áp cửa.
Nhiều phác đồ hiện đại kéo dài khoảng 8–12 tuần, nhưng có thể khác ở người xơ gan mất bù, đã thất bại điều trị hoặc có tình huống đặc biệt. Không tự rút ngắn vì triệu chứng giảm. Thời gian theo dõi sau khỏi kéo dài hơn ở người đã xơ gan hoặc còn nguy cơ tái nhiễm.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng gồm xơ gan, tăng áp cửa, cổ trướng, xuất huyết tiêu hóa, bệnh não gan, suy gan và ung thư biểu mô tế bào gan. Ngoài gan có thể gặp cryoglobulin máu, bệnh thận, rối loạn da và chuyển hóa. HBV có thể tái hoạt trong lúc điều trị DAA ở người từng nhiễm, nên cần sàng lọc trước.
Đạt đáp ứng virus bền vững làm giảm mạnh nguy cơ xơ gan mất bù, ung thư gan và tử vong liên quan gan. Gan có thể cải thiện xơ hóa theo thời gian, nhưng xơ gan không luôn đảo ngược hoàn toàn. Tiên lượng phụ thuộc giai đoạn bệnh trước điều trị, rượu, bệnh chuyển hóa, đồng nhiễm và tiếp tục theo dõi sau khỏi.
Sau khỏi, HCV có thể xuất hiện lại do tái nhiễm nếu tiếp tục phơi nhiễm máu; tái phát virus thực sự sau đáp ứng bền vững hiếm hơn. Cần dùng HCV RNA, không phải anti-HCV, để đánh giá. Người nguy cơ cao nên xét nghiệm định kỳ và tiếp cận chương trình giảm hại.
Không có vaccine HCV. Phòng bệnh gồm an toàn tiêm và truyền máu, không dùng chung kim tiêm hoặc vật dụng dính máu, vô khuẩn khi xăm và thủ thuật, che vết thương, xử lý vật sắc nhọn và điều trị người nhiễm. Người có xơ gan cần phòng biến chứng bằng theo dõi đều, tránh rượu và tiêm vaccine phù hợp.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm gan C mạn
Ăn cân bằng, đủ đạm và năng lượng; không cần chế độ thải độc. Tránh rượu. Xơ gan có cổ trướng thường cần kiểm soát muối theo bác sĩ; suy dinh dưỡng cần chia nhỏ bữa và bổ sung đạm phù hợp. Đái tháo đường, béo phì hoặc suy thận cần kế hoạch riêng.
Vận động đều mức vừa giúp duy trì cơ và kiểm soát chuyển hóa khi bệnh còn bù. Người cổ trướng, yếu cơ hoặc nguy cơ té ngã cần chương trình nhẹ hơn. Không cần cách ly khỏi gia đình; chỉ tránh tiếp xúc máu và dùng chung vật dụng có thể làm chảy máu.
Theo dõi cân nặng, phù, vòng bụng nếu có cổ trướng, mức tỉnh táo, chảy máu, màu phân và thuốc sử dụng. Ghi lại liều DAA để tránh quên. Người xơ gan không nên tự điều chỉnh thuốc lợi tiểu hoặc thuốc chống đông dựa trên cân nặng mà phải liên hệ bác sĩ.
- Không tự mua DAA hoặc dùng phác đồ truyền miệng vì tương tác và chống chỉ định khác nhau.
- Không uống rượu hoặc dùng sản phẩm giải độc gan không rõ thành phần.
- Không ngừng thuốc tim mạch, chống đông hoặc chống động kinh mà chưa trao đổi với bác sĩ điều trị HCV.
- Không bỏ sàng lọc ung thư gan sau khi khỏi nếu đã được chẩn đoán xơ gan.
- Không dùng chung kim tiêm, dao cạo, bàn chải hoặc dụng cụ có dính máu.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ thường nhiễm từ mẹ hoặc qua phơi nhiễm máu và có thể không triệu chứng. Chẩn đoán phải dùng xét nghiệm đúng tuổi. DAA toàn kiểu gen đã có lựa chọn cho trẻ từ một số độ tuổi và cân nặng, nhưng phác đồ phải do chuyên khoa nhi hoặc gan mật quyết định.
Tuổi cao không tự loại trừ điều trị. Cần chú ý xơ gan, suy thận, suy dinh dưỡng và đa thuốc. Đánh giá tương tác với thuốc chống loạn nhịp, statin, chống đông và thuốc dạ dày đặc biệt quan trọng. Hỗ trợ lịch uống thuốc và theo dõi té ngã giúp tăng an toàn.
Phụ nữ có HCV nên được tư vấn trước mang thai nếu có thể. Trong thai kỳ, DAA không được dùng thường quy ở mọi nơi vì dữ liệu còn hạn chế; quyết định phải cá thể hóa. Không có chỉ định mổ lấy thai chỉ vì HCV đơn thuần. Trẻ sau sinh cần xét nghiệm theo lịch chuyên môn.
Cho con bú thường được chấp nhận vì HCV không lây qua sữa mẹ, nhưng tránh cho bú bên vú nứt hoặc chảy máu. Việc dùng DAA khi đang cho bú phụ thuộc từng hoạt chất và dữ liệu an toàn. Không tự ngừng cho bú hoặc trì hoãn điều trị mà chưa được tư vấn.
HCV có thể tiến triển nhanh hơn ở người HIV, ghép tạng hoặc dùng ức chế miễn dịch. Anti-HCV đôi khi âm dù RNA dương. DAA thường vẫn hiệu quả nhưng cần phối hợp để quản lý tương tác với thuốc kháng virus HIV hoặc thuốc chống thải ghép.
Gan nhiễm mỡ, rượu, HBV, HIV, đái tháo đường, béo phì và suy thận ảnh hưởng tiến triển và lựa chọn phác đồ. Người bệnh cần kiểm soát song song bệnh nền; chữa khỏi HCV không loại bỏ nguy cơ gan do rượu hoặc chuyển hóa.
Người xơ gan có nguy cơ biến chứng phẫu thuật cao hơn, cần đánh giá dự trữ gan, đông máu và tăng áp cửa. HCV RNA dương tính không phải lý do duy nhất hủy phẫu thuật, nhưng điều trị trước thủ thuật chương trình có thể được cân nhắc. Thuốc DAA phải được kiểm tra tương tác với thuốc quanh mổ.
Câu hỏi thường gặp về Viêm gan C mạn
Có thể chữa khỏi về mặt virus ở phần lớn người bệnh bằng DAA đường uống. “Khỏi” được xác nhận khi HCV RNA không còn phát hiện sau thời điểm theo dõi quy định, gọi là đáp ứng virus bền vững. Điều này làm giảm mạnh biến chứng nhưng không xóa ngay mọi tổn thương đã có. Người từng xơ gan vẫn cần sàng lọc ung thư gan và theo dõi biến chứng. Tái nhiễm vẫn có thể xảy ra nếu tiếp tục tiếp xúc máu.
Có. Men gan có thể bình thường hoặc dao động trong khi HCV vẫn tồn tại và xơ hóa tiếp tục. Mức độ nguy hiểm được đánh giá bằng HCV RNA, FIB-4, tiểu cầu, albumin, INR, siêu âm và đo độ cứng gan, không dựa vào ALT đơn độc. Người có xơ gan có thể mất bù hoặc phát triển ung thư gan. Vì vậy anti-HCV hoặc RNA dương tính cần được đánh giá đầy đủ ngay cả khi không mệt hay vàng da.
Người không xơ gan và không còn yếu tố nguy cơ có thể không cần theo dõi gan chuyên biệt thường xuyên sau khi đạt đáp ứng bền vững. Tuy nhiên, người đã xơ gan phải tiếp tục sàng lọc ung thư gan và biến chứng tăng áp cửa. Người còn nguy cơ tiếp xúc máu nên xét nghiệm HCV RNA định kỳ vì có thể tái nhiễm. Bệnh gan do rượu, gan nhiễm mỡ hoặc HBV vẫn cần quản lý riêng.
Không có danh sách thực phẩm bắt buộc kiêng cho mọi người. Điều quan trọng nhất là tránh rượu, duy trì cân nặng phù hợp và ăn cân bằng. Người cổ trướng có thể cần hạn chế muối theo bác sĩ; người suy dinh dưỡng cần đủ đạm và chia nhỏ bữa. Không nên dùng thuốc nam, thực phẩm bổ sung hoặc sản phẩm “mát gan” không rõ thành phần vì có thể gây độc gan hoặc tương tác DAA.
Sống chung, ăn chung, ôm, hôn thông thường hoặc dùng chung nhà vệ sinh không làm lây HCV. Nguy cơ xuất hiện khi máu của người nhiễm tiếp xúc với vết thương hoặc niêm mạc của người khác. Không dùng chung dao cạo, bàn chải, kim tiêm hoặc dụng cụ xăm. Vết máu cần được xử lý an toàn. Bạn tình nên được tư vấn xét nghiệm theo nguy cơ, đặc biệt khi có HIV hoặc quan hệ dễ gây chảy máu.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

