Viêm dạ dày mạn là tình trạng niêm mạc dạ dày viêm kéo dài, có thể dẫn đến mất tuyến, teo và dị. Người bệnh thường gặp nhiều người không triệu chứng; số khác đau thượng vị, đầy bụng, nhanh no, buồn nôn hoặc khó. Nguyên nhân hoặc yếu tố liên quan có thể gồm H. pylori, tự miễn chống tế bào thành, viêm eosinophilic, Crohn, sarcoidosis, nhiễm trùng mạn, xạ trị hoặc. Bệnh cần được chú ý vì một số thể gây thiếu sắt, thiếu B12, tổn thương thần kinh, loét và tăng nguy cơ. Bác sĩ kết hợp bệnh sử, khám, xét nghiệm và hình ảnh phù hợp để xác định nguyên nhân, mức độ và biến chứng. Điều trị được cá thể hóa, đồng thời chú trọng dinh dưỡng, theo dõi và phòng tái phát. Người bệnh không nên tự chẩn đoán, tự dùng thuốc hoặc trì hoãn đi khám khi triệu chứng nặng lên.
Viêm dạ dày mạn là bệnh gì?
Viêm dạ dày mạn (Chronic gastritis) được hiểu là niêm mạc dạ dày viêm kéo dài, có thể dẫn đến mất tuyến, teo và dị sản. Khái niệm này cần được phân biệt với các tình trạng chỉ gây triệu chứng tương tự nhưng không có cùng tổn thương nền. Gồm viêm do H. pylori, viêm tự miễn và các type đặc hiệu hiếm. Theo tổn thương: không teo, teo khu trú hoặc nhiều vùng, có/không dị sản và loạn sản; gastropathy phản ứng cần phân biệt. Việc xác định đúng bản chất có ý nghĩa vì kế hoạch theo dõi, điều trị và đánh giá nguy cơ thay đổi đáng kể giữa các nhóm.
| Tên bệnh | Viêm dạ dày mạn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Chronic gastritis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm niêm mạc dạ dày mạn tính; chronic gastric mucosal inflammation |
| Mã ICD-10 | K29.5 – Viêm dạ dày mạn, không đặc hiệu; khi xác định viêm nông mạn hoặc viêm teo mạn có thể dùng K29.3 hoặc K29.4. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh lý mạn của niêm mạc dạ dày thuộc chuyên khoa Tiêu hóa; thể tự miễn có thể cần phối hợp Huyết học, Nội tiết và Dinh dưỡng. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Niêm mạc dạ dày là cơ quan chính; hệ tạo máu và thần kinh có thể bị ảnh hưởng qua thiếu sắt hoặc vitamin B12; nguy cơ tân sinh tăng ở một số kiểu viêm teo. |
| Tính chất bệnh | Bệnh viêm mạn tiến triển chậm. Bản thân viêm không lây; viêm do H. pylori liên quan vi khuẩn có thể truyền, còn thể tự miễn không lây. |
| Mức độ phổ biến | H. pylori là nguyên nhân phổ biến của viêm dạ dày mạn trên thế giới. Viêm tự miễn ít gặp hơn và có thể bị chẩn đoán muộn vì triệu chứng mờ nhạt. |
| Bệnh có lây không? | Tùy nguyên nhân |
| Đường lây | Viêm tự miễn và do thuốc không lây. H. pylori có thể truyền qua đường miệng–miệng hoặc phân–miệng, liên quan nước bọt, chất nôn, phân và thực phẩm–nước nhiễm. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm dạ dày mạn
H. pylori cư trú trong lớp nhầy, tạo urease và duy trì viêm, có thể tiến qua teo–dị sản–loạn sản. Trong tự miễn, tế bào thành bị tấn công, giảm acid và yếu tố nội tại, gây thiếu B12; gastrin tăng bù trừ kích thích tế bào thần kinh nội tiết.
Gồm viêm do H. pylori, viêm tự miễn và các type đặc hiệu hiếm. Theo tổn thương: không teo, teo khu trú hoặc nhiều vùng, có/không dị sản và loạn sản; gastropathy phản ứng cần phân biệt.
Tỷ lệ viêm do H. pylori phản ánh tỷ lệ nhiễm và cao hơn nơi điều kiện vệ sinh hạn chế. Viêm tự miễn liên quan bệnh tuyến giáp tự miễn và đái tháo đường type 1; dữ liệu Việt Nam theo bản đồ sinh thiết còn chưa đồng nhất.
H. pylori được cho là truyền qua miệng–miệng hoặc phân–miệng rồi cư trú lâu dài trong lớp nhầy. Viêm tự miễn không lây mà phát triển do mất dung nạp miễn dịch ở người có cơ địa.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm dạ dày mạn
H. pylori, tự miễn chống tế bào thành, viêm eosinophilic, Crohn, sarcoidosis, nhiễm trùng mạn, xạ trị hoặc bệnh ghép chống chủ. NSAID và trào ngược mật thường gây gastropathy phản ứng hơn.
Sống đông người, nước–thực phẩm không bảo đảm, thành viên gia đình nhiễm H. pylori, bệnh tuyến giáp tự miễn, đái tháo đường type 1, bạch biến, hút thuốc, ăn nhiều muối và tiền sử gia đình ung thư dạ dày.
Người nhiễm H. pylori, thiếu sắt hoặc B12 không giải thích, thiếu máu ác tính, bệnh tự miễn và người đã có teo–dị sản hoặc tiền sử gia đình ung thư dạ dày cần đánh giá.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm dạ dày mạn
Nhiều người không có biểu hiện tiêu hóa. Khi có, triệu chứng không đặc hiệu; viêm tự miễn có thể biểu hiện bằng mệt, lưỡi đau, tê bì hoặc rối loạn thăng bằng do thiếu B12.
- Đau hoặc khó chịu thượng vị âm ỉ.
- Đầy bụng, nhanh no sau ăn.
- Buồn nôn, ợ hơi hoặc chán ăn từng đợt.
- Mệt và da nhợt khi thiếu sắt hoặc B12.
- Không triệu chứng, phát hiện qua sinh thiết hoặc xét nghiệm.
- Tê tay chân, mất cảm giác rung hoặc đi không vững do thiếu B12.
- Viêm lưỡi, loét miệng hoặc vàng nhẹ da.
- Nôn máu hoặc phân đen khi có loét kèm theo.
- Sụt cân, nôn dai dẳng hoặc nhanh no nặng khi có biến chứng.
Nên khám khi khó tiêu kéo dài, thiếu sắt/B12 tái diễn hoặc H. pylori chưa kiểm tra tiệt trừ. Cần khám sớm nếu sụt cân, nôn, nuốt khó, thiếu máu hoặc có tiền sử gia đình ung thư. Người đã có teo–dị sản cần tái khám đúng lịch.
- Nôn máu hoặc bã cà phê, phân đen kèm chóng mặt: đến cấp cứu.
- Ngất, khó thở, tim nhanh, da lạnh hoặc lú lẫn: có thể mất máu nặng.
- Đau bụng dữ dội đột ngột, bụng cứng hoặc sốt: loại trừ thủng.
- Nôn liên tục, không giữ được nước hoặc tiểu rất ít: đánh giá mất nước.
- Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn bằng thuốc dạ dày.
Chẩn đoán Viêm dạ dày mạn
Nội soi sinh thiết theo vị trí đánh giá phân bố viêm, teo, dị sản và H. pylori. Test hơi thở ure hoặc kháng nguyên phân phát hiện nhiễm hoạt động; xét nghiệm máu đánh giá sắt, B12, gastrin và tự kháng thể khi nghi tự miễn.
Bác sĩ hỏi khó tiêu, NSAID/PPI, tiền sử H. pylori, bệnh tự miễn, sụt cân và gia đình ung thư; khám thiếu máu, viêm lưỡi, giảm cảm giác, rối loạn dáng đi, hạch và khối bụng.
Test hơi thở và kháng nguyên phân đánh giá H. pylori hoạt động; công thức máu, ferritin, B12, folate và methylmalonic acid dùng theo bối cảnh. Kháng thể tế bào thành và yếu tố nội tại hỗ trợ tự miễn nhưng không đủ đơn độc.
CT hoặc siêu âm không chẩn đoán được viêm niêm mạc mạn. Hình ảnh dùng khi có sụt cân, khối, hạch hoặc nghi tân sinh; nội soi tăng cường hình ảnh giúp chọn vùng sinh thiết.
Chẩn đoán dựa trên tế bào viêm mạn trong sinh thiết và mô tả vị trí, hoạt động, teo, dị sản và H. pylori. Hệ thống Sydney cập nhật thường được dùng để chuẩn hóa lấy mẫu và báo cáo.
Điều trị Viêm dạ dày mạn
Loại bỏ nguyên nhân có thể điều trị, sửa thiếu chất và giảm nguy cơ biến chứng. H. pylori xác nhận cần tiệt trừ và kiểm tra khỏi nhiễm; tự miễn được quản lý bằng B12, sắt và giám sát tân sinh. Nội soi giám sát phải theo nguy cơ.
Phác đồ H. pylori phối hợp thuốc ức chế acid, bismuth và kháng sinh theo dị ứng–kháng thuốc; không tự lặp kháng sinh. B12 và sắt bổ sung theo mức thiếu; PPI chỉ dùng khi có chỉ định acid hoặc loét.
Viêm mạn đơn thuần không cần thủ thuật. Nội soi cắt niêm mạc hoặc bóc tách dùng nếu phát hiện loạn sản, ung thư sớm hoặc một số u thần kinh nội tiết nhỏ.
Không áp dụng cho viêm mạn không biến chứng. Phẫu thuật chỉ khi có ung thư, tân sinh không phù hợp nội soi, chảy máu không kiểm soát hoặc biến chứng ngoại khoa hiếm.
Tư vấn dinh dưỡng đủ sắt, B12, protein và năng lượng; thực phẩm không thay bổ sung khi hấp thu kém. Quản lý bệnh tự miễn đi kèm và phục hồi chức năng nếu thiếu B12 gây rối loạn thăng bằng.
Sau điều trị H. pylori cần test xác nhận tiệt trừ đúng thời điểm. Theo dõi công thức máu, ferritin, B12 và nội soi theo mức teo–dị sản; triệu chứng mới không chờ đến lịch kế tiếp.
Tiệt trừ H. pylori có liệu trình giới hạn nhưng phục hồi niêm mạc dài hơn. Bù sắt kéo dài nhiều tháng; B12 trong tự miễn thường duy trì lâu dài. Teo và dị sản có thể không đảo ngược hoàn toàn.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Loét, xuất huyết, thiếu sắt, thiếu B12, thiếu máu ác tính, tổn thương thần kinh, ung thư biểu mô tuyến, lymphoma MALT và u thần kinh nội tiết type 1 ở viêm tự miễn.
Tiệt trừ H. pylori giảm viêm hoạt động và nguy cơ loét, góp phần giảm nguy cơ ung thư. Viêm tự miễn là mạn nhưng thiếu chất có thể quản lý; tiên lượng phụ thuộc mức teo, dị sản và theo dõi.
H. pylori có thể còn do điều trị thất bại hoặc tái nhiễm; phải test xác nhận. Viêm tự miễn thường kéo dài, còn khó tiêu quay lại không luôn đồng nghĩa vi khuẩn trở lại.
Rửa tay, nước sạch, ăn chín và tránh dùng chung đồ dính nước bọt giúp giảm H. pylori. Điều trị nhiễm theo chỉ định, bỏ thuốc lá, hạn chế muối và ăn đa dạng; chưa có vaccine sử dụng thường quy.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm dạ dày mạn
Không có chế độ ăn chữa viêm mạn. Nên đủ chất, nhiều rau quả, hạn chế muối cao; chỉ tránh món làm triệu chứng tăng. Thiếu sắt hoặc B12 cần bổ sung theo xét nghiệm, không chỉ dựa thực phẩm.
Vận động đều giúp sức khỏe chung nhưng không thay tiệt trừ H. pylori. Người thiếu máu nặng giảm gắng sức; ngủ đủ và quản lý stress có thể giảm khó tiêu nhưng không đảo ngược teo niêm mạc.
Theo dõi cân nặng, màu phân, mệt, tê bì và thăng bằng; ghi lịch thuốc và test H. pylori. Không thể tự theo dõi teo–dị sản tại nhà, cần nội soi–sinh thiết theo kế hoạch.
- Không tự dùng nhiều đợt kháng sinh.
- Không dùng xét nghiệm kháng thể để kết luận đã tiệt trừ.
- Không bỏ qua thiếu sắt hoặc B12 tái diễn.
- Không tự uống PPI lâu dài khi không có chỉ định.
- Không tin mọi viêm mạn chắc chắn thành ung thư.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ, chiến lược xét nghiệm–điều trị H. pylori không giống người lớn chỉ vì đau bụng chức năng. Chỉ định nội soi và kháng sinh dựa triệu chứng, loét và hướng dẫn nhi khoa.
Người cao tuổi dễ teo niêm mạc, thiếu B12, thiếu sắt và đa thuốc; tê bì, lú lẫn hoặc ngã cần xem xét thiếu B12. Nội soi giám sát cân nhắc frailty và khả năng can thiệp.
Điều trị H. pylori cần cân nhắc tuổi thai vì một số kháng sinh không phù hợp. Thiếu sắt và B12 cần sửa; không tự dùng bismuth hoặc kháng sinh.
Điều trị H. pylori có thể thực hiện ở một số trường hợp nhưng phải chọn thuốc tương thích với cho bú. B12 và sắt thường có thể bổ sung; không mặc định cai sữa.
Người suy giảm miễn dịch có thể viêm do CMV, nấm hoặc tác nhân hiếm, kèm loét–chảy máu. Đau, sốt, sụt cân hoặc chảy máu cần nội soi sinh thiết sớm.
Bệnh tuyến giáp tự miễn, đái tháo đường type 1 và bạch biến tăng khả năng viêm tự miễn. Suy gan–thận và bệnh tim ảnh hưởng lựa chọn kháng sinh; rà soát metformin, PPI và chế độ ăn khi thiếu B12.
Sau phẫu thuật dạ dày, trào ngược mật và thay đổi hấp thu có thể gây gastropathy hoặc thiếu B12–sắt. Cần theo dõi dinh dưỡng lâu dài và nội soi theo chỉ định.
Câu hỏi thường gặp về Viêm dạ dày mạn
Viêm do H. pylori có thể loại bỏ nguyên nhân bằng tiệt trừ, nhưng teo hoặc dị sản đã hình thành có thể không đảo ngược hoàn toàn. Viêm tự miễn thường kéo dài và cần bù thiếu chất–theo dõi. Với viêm dạ dày mạn, quyết định cụ thể cần dựa trên nguyên nhân, mức độ, bệnh nền và kết quả thăm khám. Người bệnh không nên tự dùng thuốc, tự thay đổi điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi triệu chứng nặng lên.
Phần lớn không tiến thành ung thư. Nguy cơ cao hơn khi teo rộng, dị sản, H. pylori kéo dài, hút thuốc hoặc có tiền sử gia đình; giám sát cần theo phân tầng chứ không áp dụng đồng loạt. Với viêm dạ dày mạn, quyết định cụ thể cần dựa trên nguyên nhân, mức độ, bệnh nền và kết quả thăm khám. Người bệnh không nên tự dùng thuốc, tự thay đổi điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi triệu chứng nặng lên.
H. pylori có thể truyền qua đường miệng–miệng hoặc phân–miệng, nhưng viêm dạ dày không lây như cúm. Rửa tay, nước sạch và tránh dùng chung đồ dính chất tiết là hợp lý. Với viêm dạ dày mạn, quyết định cụ thể cần dựa trên nguyên nhân, mức độ, bệnh nền và kết quả thăm khám. Người bệnh không nên tự dùng thuốc, tự thay đổi điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi triệu chứng nặng lên.
Trong viêm tự miễn, tế bào thành bị phá hủy nên thiếu yếu tố nội tại cần cho hấp thu B12. Thiếu B12 gây thiếu máu và tổn thương thần kinh; bổ sung thực phẩm đơn thuần có thể không đủ. Với viêm dạ dày mạn, quyết định cụ thể cần dựa trên nguyên nhân, mức độ, bệnh nền và kết quả thăm khám. Người bệnh không nên tự dùng thuốc, tự thay đổi điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi triệu chứng nặng lên.
Không phải ai cũng cần. Lịch phụ thuộc mức teo–dị sản, viêm tự miễn, tiền sử gia đình, nguồn gốc và khả năng can thiệp nếu phát hiện bất thường. Với viêm dạ dày mạn, quyết định cụ thể cần dựa trên nguyên nhân, mức độ, bệnh nền và kết quả thăm khám. Người bệnh không nên tự dùng thuốc, tự thay đổi điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi triệu chứng nặng lên.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

