Viêm dạ dày cấp là tình trạng niêm mạc dạ dày bị viêm trong thời gian ngắn, đôi khi kèm xói mòn hoặc. Người bệnh thường gặp đau hoặc nóng rát thượng vị, buồn nôn, nôn, đầy bụng, nhanh no và chán ăn. Nguyên nhân hoặc yếu tố liên quan có thể gồm NSAID, aspirin, rượu, cocaine, sốc, nhiễm khuẩn huyết, bỏng, chấn thương, suy đa cơ quan, giảm tưới máu. Bệnh cần được chú ý vì thể xuất huyết, thiếu máu cục bộ hoặc ở người bệnh nặng có thể gây mất máu. Bác sĩ kết hợp bệnh sử, khám, xét nghiệm và hình ảnh phù hợp để xác định nguyên nhân, mức độ và biến chứng. Điều trị được cá thể hóa, đồng thời chú trọng dinh dưỡng, theo dõi và phòng tái phát. Người bệnh không nên tự chẩn đoán, tự dùng thuốc hoặc trì hoãn đi khám khi triệu chứng nặng lên.
Viêm dạ dày cấp là bệnh gì?
Viêm dạ dày cấp (Acute gastritis) được hiểu là niêm mạc dạ dày bị viêm trong thời gian ngắn, đôi khi kèm xói mòn hoặc chảy máu. Khái niệm này cần được phân biệt với các tình trạng chỉ gây triệu chứng tương tự nhưng không có cùng tổn thương nền. Có thể chia thành viêm không xói mòn, viêm/xói mòn cấp và viêm xuất huyết; theo căn nguyên gồm do thuốc, rượu–hóa chất, stress sinh lý, thiếu máu, nhiễm trùng và trào ngược mật. Việc xác định đúng bản chất có ý nghĩa vì kế hoạch theo dõi, điều trị và đánh giá nguy cơ thay đổi đáng kể giữa các nhóm.
| Tên bệnh | Viêm dạ dày cấp |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Acute gastritis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Viêm niêm mạc dạ dày cấp; acute gastric mucosal inflammation |
| Mã ICD-10 | K29.1 – Viêm dạ dày cấp khác; viêm dạ dày xuất huyết cấp được mã K29.0. |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Bệnh lý niêm mạc dạ dày thuộc chuyên khoa Tiêu hóa; thể nặng ở người bệnh hồi sức cần phối hợp Hồi sức tích cực, Nội soi và Dinh dưỡng. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Niêm mạc dạ dày bị ảnh hưởng chính; tuần hoàn và thận có thể bị tác động thứ phát khi nôn, xuất huyết hoặc mất nước. |
| Tính chất bệnh | Tình trạng khởi phát nhanh, thường ngắn hạn; không lây nếu do thuốc, rượu hoặc stress sinh lý, nhưng một số căn nguyên nhiễm trùng có thể truyền. |
| Mức độ phổ biến | Khó xác định chính xác vì nhiều trường hợp nhẹ không nội soi. Tổn thương cấp do NSAID, rượu và bệnh nặng là tình huống thường gặp trong thực hành. |
| Bệnh có lây không? | Tùy nguyên nhân |
| Đường lây | Viêm do thuốc, rượu hoặc stress không lây. Nếu liên quan H. pylori, vi khuẩn có thể truyền qua tiếp xúc nước bọt, chất nôn hoặc phân và thực phẩm–nước bị nhiễm. |
Tổng quan chuyên môn về Viêm dạ dày cấp
NSAID làm giảm prostaglandin bảo vệ; rượu và hóa chất phá hàng rào niêm mạc; sốc hoặc bệnh nặng giảm tưới máu. Acid và pepsin khuếch tán ngược gây tổn thương tế bào, phù, viêm, xói mòn và chảy máu.
Có thể chia thành viêm không xói mòn, viêm/xói mòn cấp và viêm xuất huyết; theo căn nguyên gồm do thuốc, rượu–hóa chất, stress sinh lý, thiếu máu, nhiễm trùng và trào ngược mật.
Không có tỷ lệ cộng đồng thống nhất vì chẩn đoán mô học không được thực hiện cho mọi trường hợp. Nguy cơ cao hơn ở người dùng NSAID, uống rượu nhiều và bệnh nhân ICU có sốc, thở máy hoặc rối loạn đông máu.
Nguyên nhân không nhiễm làm tổn thương trực tiếp hoặc giảm hàng rào bảo vệ. H. pylori cư trú trong lớp nhầy và kích hoạt viêm; nhiễm cơ hội xâm nhập niêm mạc ở người suy giảm miễn dịch.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm dạ dày cấp
NSAID, aspirin, rượu, cocaine, sốc, nhiễm khuẩn huyết, bỏng, chấn thương, suy đa cơ quan, giảm tưới máu, trào ngược mật, xạ trị, chất ăn mòn và một số nhiễm trùng.
Tự dùng NSAID, uống rượu nhiều, hút thuốc, tiền sử loét–xuất huyết, tuổi cao, suy gan–thận, thuốc chống đông, bệnh nặng, bỏng, chấn thương và suy giảm miễn dịch.
Người dùng thuốc giảm đau chống viêm thường xuyên, người uống rượu nhiều, người cao tuổi đa thuốc, bệnh nhân ICU và người suy giảm miễn dịch có nguy cơ cao hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm dạ dày cấp
Khởi phát trong vài giờ đến vài ngày sau tác nhân. Mức đau không luôn tương ứng với tổn thương; ở bệnh nhân nặng, dấu đầu tiên có thể là máu qua ống dạ dày, phân đen hoặc giảm hemoglobin.
- Đau, nóng rát hoặc khó chịu vùng thượng vị.
- Buồn nôn, nôn và giảm ngon miệng.
- Đầy bụng, nhanh no hoặc quá no sau ăn.
- Ợ hơi và khó tiêu không đặc hiệu.
- Mệt hoặc chóng mặt khi ăn uống giảm.
- Nôn máu hoặc chất nôn như bã cà phê.
- Phân đen, dính hoặc máu đỏ khi chảy nhiều.
- Đau lan rộng, bụng cứng hoặc sốt khi có biến chứng.
- Không triệu chứng dù nội soi có xói mòn.
Nên khám khi đau thượng vị, buồn nôn hoặc nhanh no kéo dài vài ngày. Cần khám trong ngày nếu nôn nhiều, không uống được, sụt cân, thiếu máu hoặc người lớn tuổi có triệu chứng mới. Tái khám nếu triệu chứng tái phát khi dùng thuốc.
- Nôn ra máu, bã cà phê hoặc phân đen kèm choáng: gọi 115 hoặc đến cấp cứu.
- Đau bụng dữ dội đột ngột, bụng cứng hoặc sốt: loại trừ thủng và viêm tụy.
- Ngất, khó thở, tim nhanh, da lạnh hoặc tiểu ít: có thể mất máu hay mất nước nặng.
- Nôn liên tục, không giữ được nước hoặc lú lẫn: cần bù dịch và xét nghiệm điện giải.
- Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo.
Chẩn đoán Viêm dạ dày cấp
Bác sĩ khai thác thuốc, rượu, bệnh nặng và dấu hiệu báo động. Nội soi dùng khi xuất huyết, thiếu máu, nôn kéo dài, sụt cân hoặc đau dai dẳng; xét nghiệm H. pylori được chọn theo bối cảnh.
Khám mạch, huyết áp tư thế, dấu mất nước, thiếu máu và đau thượng vị. Bụng cứng, đau lan lưng, vàng da hoặc đau ngực khiến bác sĩ tìm chẩn đoán tụy, mật, tim hoặc ngoại khoa.
Hình ảnh không phải phương pháp chính. CT bụng dùng khi đau nặng, sốt, phản ứng thành bụng hoặc nghi thủng, viêm tụy, thiếu máu ruột và bệnh khác; chụp cản quang có vai trò hạn chế.
Chẩn đoán viêm chính xác dựa trên mô học; nội soi có thể thấy đỏ, phù, xói mòn hoặc xuất huyết nhưng không luôn phản ánh mức viêm. Trong thực hành cấp, bác sĩ có thể điều trị chẩn đoán khả dĩ sau khi loại trừ báo động.
Điều trị Viêm dạ dày cấp
Ngừng hoặc thay tác nhân khi an toàn, bù dịch–điện giải, giảm acid và điều trị căn nguyên. Xuất huyết cần hồi sức và nội soi cầm máu; stress ulcer ở ICU chỉ dự phòng cho nhóm nguy cơ. Nhập viện khi chảy máu, mất nước, đau nặng hoặc bệnh nền mất bù.
PPI hoặc chẹn H2 giảm acid; thuốc chống nôn dùng có cân nhắc. Nếu H. pylori dương tính, dùng phác đồ kháng sinh–ức chế acid theo kháng thuốc và dị ứng, không tự mua. NSAID chỉ ngừng hoặc thay sau khi cân nhắc chỉ định nền.
Nội soi cấp hoặc sớm được thực hiện khi xuất huyết; cầm máu bằng kẹp, nhiệt, tiêm hoặc bột tùy tổn thương. Nếu thất bại có thể can thiệp mạch; phần lớn viêm cấp không cần thủ thuật.
Hiếm khi cần; chỉ đặt ra khi chảy máu không kiểm soát, thủng, hoại tử hoặc bệnh ngoại khoa khác. Mục tiêu là cầm máu, cắt mô hoại tử hoặc sửa thủng sau hồi sức.
Bù nước từng ngụm nếu không nôn, truyền dịch khi mất nước, bắt đầu lại thức ăn dễ dung nạp khi buồn nôn giảm và rà soát thuốc để tránh trùng NSAID.
Theo dõi đau, nôn, khả năng uống, màu phân, chóng mặt và lượng tiểu. Sau điều trị H. pylori cần test xác nhận tiệt trừ; triệu chứng kéo dài cần đánh giá lại loét hoặc bệnh khác.
Thể nhẹ có thể cải thiện trong vài ngày sau loại bỏ tác nhân; xói mòn hoặc xuất huyết cần nhiều tuần. Thời gian thuốc và theo dõi phụ thuộc tổn thương, không có mốc khỏi cố định.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Xuất huyết, thiếu máu, sốc, mất nước, rối loạn điện giải, tổn thương thận, loét và hiếm hơn thủng. Ở bệnh nhân nặng, chảy máu làm tăng nhu cầu truyền máu và kéo dài nằm viện.
Phần lớn trường hợp không biến chứng hồi phục tốt khi tác nhân được loại bỏ. Tiên lượng xấu hơn ở người cao tuổi, xuất huyết, sốc, suy đa cơ quan, dùng chống đông hoặc không thể ngừng tác nhân.
Bệnh có thể tái phát khi dùng lại NSAID, tiếp tục rượu, H. pylori chưa tiệt trừ hoặc bệnh nặng tái diễn. Phòng tái phát cần rà soát thuốc và bảo vệ dạ dày ở nhóm nguy cơ theo bác sĩ.
Dùng NSAID đúng chỉ định, tránh phối hợp nhiều thuốc cùng nhóm, hạn chế rượu, không hút thuốc và hỏi bác sĩ trước aspirin nếu từng loét–xuất huyết. Dự phòng stress chỉ dành nhóm ICU nguy cơ cao.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm dạ dày cấp
Khi nôn giảm, ăn bữa nhỏ, mềm và ít dầu theo khả năng. Tránh rượu; chỉ hạn chế cà phê, cay hoặc chua nếu làm triệu chứng tăng. Không có chế độ ăn duy nhất chữa bệnh.
Nghỉ khi nôn, chóng mặt hoặc mất nước; trở lại hoạt động nhẹ sau khi uống và ăn được. Tránh tập nặng ngay sau bữa và không lái xe khi choáng.
Ghi số lần nôn, lượng nước uống, màu phân, thuốc đã dùng và mức đau. Không theo dõi tại nhà nếu có máu, ngất, đau dữ dội hoặc không giữ được nước.
- Không tự uống thêm ibuprofen, diclofenac, naproxen hoặc aspirin.
- Không dùng rượu bia khi niêm mạc đang tổn thương.
- Không tự mua kháng sinh trị H. pylori.
- Không nhịn ăn nhiều ngày hoặc uống dung dịch kích thích.
- Không trì hoãn cấp cứu khi nôn máu, phân đen hoặc ngất.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ, đau bụng và nôn có nhiều nguyên nhân. Dấu mất nước, nôn xanh, nôn máu, đau khu trú hoặc lừ đừ cần khám ngay; không dùng aspirin và không tự cho thuốc người lớn.
Người cao tuổi có thể chảy máu mà đau ít do dùng NSAID, aspirin và chống đông. Lú lẫn, yếu hoặc ngã có thể là biểu hiện mất máu; ngưỡng khám nên thấp hơn.
Buồn nôn thai kỳ không đồng nghĩa viêm dạ dày. Đau thượng vị, nôn máu hoặc mất nước cần đánh giá; NSAID có hạn chế quan trọng và thuốc phải được chọn theo tuổi thai.
Nhiều thuốc giảm acid có thể dùng khi cho bú sau đánh giá; kháng sinh H. pylori cần xem từng hoạt chất. Không mặc định ngừng cho bú chỉ vì đau dạ dày.
CMV, HSV, nấm hoặc vi khuẩn xâm lấn hiếm nhưng nặng hơn ở người suy giảm miễn dịch. Sốt, đau nhiều, chảy máu hoặc không đáp ứng thuốc giảm acid cần nội soi–sinh thiết sớm.
Suy gan, suy thận, bệnh tim, rối loạn đông máu và tiền sử loét làm tăng nguy cơ. Người dùng chống đông, chống kết tập hoặc corticosteroid cần kế hoạch riêng khi chảy máu.
Sau phẫu thuật lớn, tổn thương stress có thể xuất hiện khi giảm tưới máu. Đau thượng vị hậu phẫu cũng có thể do biến chứng khác; chảy máu qua ống hoặc huyết động thay đổi cần hồi sức–nội soi.
Câu hỏi thường gặp về Viêm dạ dày cấp
Một số trường hợp nhẹ cải thiện sau khi loại bỏ tác nhân, nhưng xuất huyết, mất nước, đau dữ dội hoặc bệnh nền làm nguy cơ cao hơn. Triệu chứng không giảm hoặc tái diễn cần khám. Với viêm dạ dày cấp, quyết định cụ thể cần dựa trên nguyên nhân, mức độ, bệnh nền và kết quả thăm khám. Người bệnh không nên tự dùng thuốc, tự thay đổi điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi triệu chứng nặng lên.
Viêm do thuốc, rượu hoặc stress sinh lý không lây. Nếu liên quan H. pylori hay tác nhân nhiễm trùng, vi sinh vật có thể truyền theo đường riêng, nhưng không phải tiếp xúc nào cũng gây bệnh. Với viêm dạ dày cấp, quyết định cụ thể cần dựa trên nguyên nhân, mức độ, bệnh nền và kết quả thăm khám. Người bệnh không nên tự dùng thuốc, tự thay đổi điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi triệu chứng nặng lên.
Không nên nhịn kéo dài nếu không có chỉ định. Khi nôn giảm có thể bắt đầu lượng nhỏ thức ăn dễ dung nạp. Nếu không giữ được nước, nôn máu hoặc đau nhiều, cần khám. Với viêm dạ dày cấp, quyết định cụ thể cần dựa trên nguyên nhân, mức độ, bệnh nền và kết quả thăm khám. Người bệnh không nên tự dùng thuốc, tự thay đổi điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi triệu chứng nặng lên.
Không phải mọi ca nhẹ đều cần. Nội soi ưu tiên khi nôn máu, phân đen, thiếu máu, sụt cân, nuốt khó, nôn dai dẳng hoặc đau không cải thiện. Với viêm dạ dày cấp, quyết định cụ thể cần dựa trên nguyên nhân, mức độ, bệnh nền và kết quả thăm khám. Người bệnh không nên tự dùng thuốc, tự thay đổi điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi triệu chứng nặng lên.
NSAID như ibuprofen, diclofenac, naproxen và aspirin có thể tăng xói mòn–chảy máu. Không tự dừng aspirin dự phòng tim mạch; cần hỏi bác sĩ để cân bằng nguy cơ. Với viêm dạ dày cấp, quyết định cụ thể cần dựa trên nguyên nhân, mức độ, bệnh nền và kết quả thăm khám. Người bệnh không nên tự dùng thuốc, tự thay đổi điều trị hoặc trì hoãn đi khám khi triệu chứng nặng lên.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

