Suy gan mạn là tình trạng gan mất dần khả năng tổng hợp protein, khử độc, chuyển hóa và bài tiết mật sau tổn thương kéo dài. Phần lớn trường hợp xảy ra trên nền xơ gan do viêm gan B, viêm gan C, rượu, bệnh gan nhiễm mỡ chuyển hóa, tự miễn hoặc bệnh đường mật. Người bệnh có thể ít triệu chứng khi còn bù, sau đó xuất hiện vàng da, cổ trướng, phù chân, sụt cơ, ngứa, dễ chảy máu, bệnh não gan hoặc xuất huyết do giãn tĩnh mạch. Suy gan mạn nhấn mạnh mất chức năng, còn xơ gan mô tả biến đổi cấu trúc sẹo nên hai khái niệm liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Điều trị tập trung kiểm soát nguyên nhân, xử lý biến chứng, duy trì dinh dưỡng–vận động, giám sát ung thư gan và đánh giá ghép gan khi bệnh mất bù. Theo dõi đều giúp phát hiện nhiễm trùng, suy thận và đợt xấu đi cấp.
Suy gan mạn là bệnh gì?
Suy gan mạn (Chronic Liver Failure) là hội chứng mất chức năng gan kéo dài do tế bào gan bị tổn thương và mô sẹo thay thế cấu trúc bình thường. Gan không còn thực hiện đầy đủ việc tổng hợp albumin và yếu tố đông máu, chuyển hóa thuốc và chất dinh dưỡng, thải bilirubin, điều hòa miễn dịch và khử độc ammonia.

Xơ gan và suy gan mạn thường đi cùng nhưng không phải từ đồng nghĩa tuyệt đối. Xơ gan là chẩn đoán cấu trúc có xơ hóa lan tỏa và nốt tái tạo; suy gan mạn nhấn mạnh hậu quả chức năng. Người xơ gan còn bù có thể chưa suy chức năng rõ, còn suy gan mạn thường biểu hiện bằng vàng da, INR tăng, albumin thấp hoặc các biến chứng mất bù. Suy gan cấp trên nền mạn là đợt xấu đi nhanh kèm suy cơ quan ở người đã có bệnh gan mạn và cần phân biệt với tiến triển từ từ.
| Tên bệnh | Suy gan mạn |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Chronic liver failure |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Chronic hepatic failure; suy chức năng gan mạn; bệnh gan giai đoạn cuối; end-stage liver disease |
| Mã ICD-10 | K72.1 – Suy gan mạn, chưa được phân loại ở nơi khác |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Gan - Mật - Tụy; hội chứng suy chức năng gan tiến triển do bệnh gan mạn |
| Cơ quan ảnh hưởng | Gan là cơ quan chính; hệ tuần hoàn cửa, não, thận, tiêu hóa, miễn dịch, cơ xương, nội tiết và phổi có thể bị ảnh hưởng khi bệnh tiến triển |
| Tính chất bệnh | Mạn tính, không lây trực tiếp, thường tiến triển qua nhiều năm; có giai đoạn còn bù, mất bù và có thể xuất hiện suy gan cấp trên nền mạn |
| Mức độ phổ biến | Gánh nặng đáng kể vì là hậu quả cuối của nhiều bệnh gan phổ biến như viêm gan B, viêm gan C, bệnh gan do rượu và bệnh gan nhiễm mỡ chuyển hóa |
| Bệnh có lây không? | Không; một số nguyên nhân nền như viêm gan B hoặc C có thể lây |
| Đường lây | Không áp dụng đối với suy gan mạn. Nếu nguyên nhân là virus, đường lây phụ thuộc loại virus, chủ yếu qua máu, dịch cơ thể hoặc mẹ truyền sang con đối với viêm gan B và qua máu đối với viêm gan C |
Tổng quan chuyên môn về Suy gan mạn
Tổn thương gan kéo dài kích hoạt tế bào hình sao tạo collagen, làm xơ hóa và biến dạng hệ xoang gan. Sức cản dòng máu qua gan tăng gây tăng áp lực tĩnh mạch cửa, hình thành tuần hoàn bàng hệ, giãn tĩnh mạch và cổ trướng. Đồng thời số lượng tế bào gan hoạt động giảm, làm suy tổng hợp albumin, yếu tố đông máu và khả năng chuyển hóa bilirubin.
Giãn mạch tạng và hoạt hóa hệ renin–angiotensin, giao cảm và hormone giữ nước dẫn đến giữ natri, giảm thể tích tuần hoàn hiệu dụng và nguy cơ suy thận. Ammonia cùng viêm toàn thân gây bệnh não gan. Rối loạn hàng rào ruột, suy miễn dịch liên quan xơ gan, mất cơ và nhiễm trùng tạo vòng xoắn khiến bệnh dễ mất bù hoặc chuyển thành suy gan cấp trên nền mạn.
Về lâm sàng, bệnh thường được mô tả theo giai đoạn còn bù và mất bù. Còn bù nghĩa là chưa có cổ trướng, xuất huyết do giãn tĩnh mạch, bệnh não gan hoặc vàng da mất bù; mất bù xuất hiện một hay nhiều biến cố này. Suy gan cấp trên nền mạn là thực thể riêng khi người bệnh xấu đi cấp và có suy cơ quan.
Mức độ chức năng có thể được đánh giá bằng Child–Pugh và MELD-Na hoặc các phiên bản cập nhật, phục vụ tiên lượng và ghép gan. Các thang điểm không thay thế đánh giá toàn diện vì suy yếu, nhiễm trùng, dinh dưỡng và biến chứng tái diễn cũng ảnh hưởng lớn đến kết quả.
Suy gan mạn phản ánh giai đoạn tiến triển của nhiều bệnh gan nên phân bố thay đổi theo nguyên nhân. Ở Việt Nam và khu vực châu Á, viêm gan B vẫn là nền bệnh quan trọng; viêm gan C, rượu và bệnh gan nhiễm mỡ chuyển hóa cũng đóng góp ngày càng lớn. Nam giới có thể chiếm tỷ lệ cao hơn trong một số nhóm liên quan rượu hoặc virus, nhưng bệnh gặp ở mọi giới và tuổi.
Nhiều người không biết mình có bệnh gan cho tới khi xuất hiện mất bù. Dữ liệu chính xác về suy gan mạn riêng biệt thường được báo cáo dưới tên xơ gan mất bù hoặc bệnh gan giai đoạn cuối, nên không nên dùng một tỷ lệ duy nhất cho mọi quần thể.
Không có một đường xâm nhập chung. Tùy căn nguyên, virus lây qua máu hoặc dịch cơ thể; rượu và độc chất được hấp thu qua tiêu hóa; rối loạn chuyển hóa gây tích mỡ và viêm; tự miễn tấn công tế bào gan hoặc đường mật; bệnh di truyền làm tích tụ đồng, sắt hay protein bất thường.
Dù khởi đầu khác nhau, tổn thương lặp lại dẫn tới xơ hóa, tái cấu trúc mạch và giảm khối tế bào gan chức năng. Khi dự trữ gan cạn, một biến cố nhỏ như nhiễm trùng hoặc mất nước cũng có thể gây mất bù.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Suy gan mạn
Nguyên nhân thường gặp gồm viêm gan B hoặc C mạn, bệnh gan do rượu, bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa và viêm gan tự miễn. Bệnh đường mật mạn như viêm đường mật nguyên phát, viêm đường mật xơ hóa, tắc mật kéo dài và bệnh mạch máu gan cũng có thể tiến triển tới suy gan.
Nguyên nhân di truyền hoặc chuyển hóa gồm Wilson, ứ sắt, thiếu alpha-1 antitrypsin và một số bệnh hiếm. Thuốc, thảo dược và độc chất có thể làm bệnh nền xấu đi. Nhiễm trùng, xuất huyết tiêu hóa, mất nước, táo bón, rượu hoặc dùng thuốc an thần thường là yếu tố thúc đẩy đợt mất bù chứ không phải nguyên nhân ban đầu.
Yếu tố thay đổi được gồm uống rượu, béo phì, đái tháo đường kiểm soát kém, rối loạn lipid, dùng chung kim tiêm, thuốc hoặc thảo dược độc gan, và không điều trị viêm gan virus. Hút thuốc, ít vận động và dinh dưỡng kém làm tăng nguy cơ biến chứng và ung thư gan.
Yếu tố không thay đổi gồm tuổi, bệnh di truyền, tiền sử gia đình, bệnh tự miễn và thời gian nhiễm virus. Ở người đã xơ gan, tiền sử mất bù, suy thận, hạ natri, suy yếu, sarcopenia và nhiễm trùng làm tăng nguy cơ suy gan tiến triển.
- Người viêm gan B hoặc C mạn chưa điều trị hoặc không theo dõi định kỳ.
- Người uống rượu kéo dài, đặc biệt kèm suy dinh dưỡng hoặc tiếp tục uống sau khi đã có xơ hóa.
- Người béo phì, đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc rối loạn lipid có bệnh gan nhiễm mỡ chuyển hóa.
- Người mắc viêm gan tự miễn, bệnh đường mật mạn, Wilson, ứ sắt hoặc thiếu alpha-1 antitrypsin.
- Người đã có xơ gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa, cổ trướng, xuất huyết tiêu hóa hoặc bệnh não gan.
- Người dùng nhiều thuốc, thảo dược không rõ nguồn gốc hoặc có tiền sử tổn thương gan do thuốc.
Triệu chứng và dấu hiệu của Suy gan mạn
Giai đoạn sớm có thể không triệu chứng hoặc chỉ mệt, chán ăn và khó chịu vùng hạ sườn phải. Khi chức năng gan và tuần hoàn cửa xấu đi, biểu hiện chuyển sang vàng da, ngứa, phù, cổ trướng, sụt cơ, dễ bầm, giảm ham muốn, rối loạn giấc ngủ và giảm tập trung.
Bệnh tiến triển không đều. Người bệnh có thể ổn định nhiều tháng rồi mất bù sau nhiễm trùng, xuất huyết, uống rượu, mất nước hoặc dùng thuốc không phù hợp. Ở người cao tuổi, lú lẫn, té ngã và yếu cơ có thể là dấu hiệu đầu tiên. Men gan bình thường hoặc chỉ tăng nhẹ không loại trừ suy gan nặng.
- Mệt, giảm sức và mất cơ: do rối loạn chuyển hóa, viêm và ăn uống kém.
- Vàng da, nước tiểu sẫm: bilirubin tích tụ khi gan bài tiết kém.
- Cổ trướng và phù chân: liên quan tăng áp cửa, giữ natri và albumin thấp.
- Dễ bầm hoặc chảy máu: do giảm tổng hợp yếu tố đông máu và giảm tiểu cầu.
- Ngứa: thường nổi bật trong bệnh gan ứ mật nhưng cũng gặp ở nguyên nhân khác.
- Rối loạn giấc ngủ, giảm tập trung hoặc lú lẫn: gợi ý bệnh não gan.
- Chán ăn, nhanh no: cổ trướng và rối loạn tiêu hóa làm giảm lượng ăn.
- Khó thở tư thế hoặc giảm oxy: có thể gợi ý hội chứng gan phổi.
- Đau xương, gãy xương: liên quan loãng xương trong bệnh gan ứ mật hoặc suy dinh dưỡng kéo dài.
- Chuột rút và hội chứng chân không yên: ảnh hưởng giấc ngủ và chất lượng sống.
- Nữ hóa tuyến vú, teo tinh hoàn hoặc rối loạn kinh nguyệt: do rối loạn chuyển hóa hormone.
- Vệt trắng ở móng, co rút Dupuytren hoặc phì đại tuyến mang tai: có thể gặp nhưng không đủ để chẩn đoán.
Nên đặt lịch khám: mệt kéo dài, vàng mắt nhẹ, bụng to dần, phù chân, sụt cơ hoặc có nguy cơ viêm gan và rượu. Cần khám trong ngày: sốt, đau bụng mới, lượng nước tiểu giảm, nôn nhiều, táo bón kèm lơ mơ, tăng nhanh cân nặng hoặc phù. Cần tái khám sớm: sau xuất viện vì cổ trướng, bệnh não gan, xuất huyết hoặc nhiễm trùng; khi thuốc lợi tiểu, thuốc hạ áp hay chế độ ăn gây chóng mặt và sút cân nhanh.
- Nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc đỏ, choáng, ngất hay tụt huyết áp.
- Lú lẫn tăng, ngủ gà, không nhận người thân, kích động hoặc hôn mê.
- Sốt kèm đau bụng, bụng căng hoặc rét run, vì có thể là viêm phúc mạc tự phát.
- Khó thở, tím tái, đau ngực hoặc cổ trướng làm không nằm được.
- Giảm tiểu rõ, không tiểu, nôn liên tục hoặc yếu lả.
- Vàng da tăng nhanh kèm chảy máu, hạ đường huyết hoặc suy nhiều cơ quan.
Chẩn đoán Suy gan mạn
Chẩn đoán bắt đầu bằng xác định bệnh gan mạn và mức suy chức năng, sau đó tìm biến chứng và nguyên nhân có thể điều trị. Bác sĩ kết hợp bệnh sử, khám, xét nghiệm, siêu âm, đo xơ hóa và đôi khi sinh thiết. Men gan phản ánh tổn thương tế bào, còn albumin, INR, bilirubin, creatinine và natri giúp đánh giá chức năng và tiên lượng.
Cần sàng lọc tăng áp cửa, giãn tĩnh mạch, cổ trướng, nhiễm trùng, bệnh não gan, suy thận, suy dinh dưỡng và ung thư gan. Thang điểm Child–Pugh, MELD-Na hoặc biến thể hỗ trợ phân tầng nhưng không thay thế đánh giá triệu chứng, suy yếu và chất lượng sống.
Bác sĩ hỏi lượng rượu, nguy cơ virus, thuốc và thảo dược, tiền sử mất bù, xuất huyết, nhiễm trùng, thay đổi nhận thức, lượng ăn và cân nặng. Khám tìm vàng da, sao mạch, bàn tay son, mất cơ, phù, cổ trướng, lách to, tuần hoàn bàng hệ, run vẫy và dấu xuất huyết.
Huyết áp tư thế, nhịp tim, tình trạng dịch, sức nắm tay và khả năng đứng–đi giúp đánh giá suy yếu. Thăm khám không thể xác định chính xác mức xơ hóa hoặc loại trừ ung thư gan, nên cần xét nghiệm và hình ảnh.
Chức năng và mức độ: bilirubin, albumin, INR, AST/ALT, phosphatase kiềm, GGT, công thức máu, creatinine, natri, kali và glucose. Tiểu cầu thấp có thể gợi ý tăng áp cửa; ammonia không dùng đơn độc để chẩn đoán hoặc theo dõi bệnh não gan.
Tìm nguyên nhân: HBsAg, HBV DNA, kháng thể và RNA HCV, tự kháng thể, IgG, ferritin–độ bão hòa transferrin, ceruloplasmin và xét nghiệm di truyền khi phù hợp. Biến chứng: dịch cổ trướng được chọc xét nghiệm khi mới xuất hiện, nhập viện hoặc nghi nhiễm trùng; AFP có thể kết hợp hình ảnh trong giám sát ung thư gan nhưng không đủ chẩn đoán riêng.
Siêu âm bụng đánh giá hình thái gan, lách, dịch cổ trướng, tĩnh mạch cửa và tổn thương khu trú. Đo đàn hồi gan hỗ trợ ước lượng xơ hóa và nguy cơ tăng áp cửa ở một số bối cảnh, nhưng kết quả bị ảnh hưởng bởi viêm, ứ mật và sung huyết.
CT hoặc MRI có thuốc cản quang được dùng khi nghi ung thư gan, huyết khối tĩnh mạch cửa hoặc cần lập kế hoạch can thiệp. Nội soi tiêu hóa trên đánh giá giãn tĩnh mạch nếu người bệnh không đáp ứng tiêu chí tránh nội soi. Siêu âm tim, X-quang hoặc CT ngực thực hiện khi nghi biến chứng tim phổi.
Không có một tiêu chuẩn đơn lẻ cho mọi trường hợp suy gan mạn. Chẩn đoán dựa trên bằng chứng bệnh gan kéo dài hoặc xơ gan cùng dấu suy tổng hợp, bài tiết hoặc biến chứng tăng áp cửa. Albumin thấp, INR tăng, bilirubin tăng, cổ trướng và bệnh não gan hỗ trợ nhưng phải loại trừ suy dinh dưỡng, dùng thuốc chống đông, tắc mật và nguyên nhân ngoài gan.
Giai đoạn mất bù được xác định khi xuất hiện cổ trướng, xuất huyết do giãn tĩnh mạch, bệnh não gan hoặc vàng da mất bù. Child–Pugh và MELD-Na dùng để đánh giá mức độ và ghép, không phải công cụ tự chẩn đoán tại nhà.
Điều trị Suy gan mạn
Điều trị gồm bốn trụ cột: xử lý nguyên nhân gan, phòng và điều trị biến chứng, duy trì dinh dưỡng–thể lực, và đánh giá ghép gan đúng thời điểm. Người còn bù tập trung kiểm soát virus, rượu, chuyển hóa hoặc tự miễn và phòng mất bù; người mất bù cần kế hoạch cho cổ trướng, xuất huyết, bệnh não gan, nhiễm trùng và suy thận.
Nhập viện khi có xuất huyết, nhiễm trùng, lú lẫn, suy thận, hạ natri nặng hoặc suy gan cấp trên nền mạn. Thuốc phải được điều chỉnh theo chức năng gan–thận và huyết áp. Chăm sóc giảm nhẹ có thể tích hợp song song để kiểm soát triệu chứng và hỗ trợ quyết định.
Thuốc căn nguyên có thể gồm kháng virus viêm gan B, thuốc kháng virus trực tiếp cho viêm gan C, điều trị viêm gan tự miễn hoặc bệnh ứ mật theo chẩn đoán. Thuốc lợi tiểu dùng cho cổ trướng, lactulose và đôi khi rifaximin cho bệnh não gan, kháng sinh dự phòng trong nhóm chọn lọc và thuốc giảm áp cửa để phòng xuất huyết theo chỉ định.
Mỗi nhóm có chống chỉ định và cần theo dõi thận, natri, kali, huyết áp, ý thức và tương tác. Thuốc an thần, NSAID, một số thuốc hạ áp, thảo dược và thuốc không kê đơn có thể gây hại; không tự khởi đầu, tăng giảm hoặc ngừng thuốc.
Chọc tháo dịch cổ trướng giúp giảm triệu chứng và lấy mẫu chẩn đoán; truyền albumin được cân nhắc theo lượng dịch và tình trạng tuần hoàn. Nội soi thắt giãn tĩnh mạch dùng để điều trị hoặc dự phòng xuất huyết trong bối cảnh phù hợp. TIPS có thể giảm tăng áp cửa ở cổ trướng kháng trị hoặc xuất huyết tái diễn nhưng làm tăng nguy cơ bệnh não gan và cần chọn bệnh kỹ.
Nút mạch, dẫn lưu hoặc các can thiệp khác áp dụng cho biến chứng riêng, không khôi phục toàn bộ chức năng gan.
Ghép gan là điều trị căn nguyên cho người bệnh gan giai đoạn cuối, mất bù tái diễn, ung thư gan trong tiêu chuẩn hoặc chất lượng sống suy giảm nghiêm trọng dù đã tối ưu điều trị. Đánh giá ghép xem xét MELD, biến chứng, dinh dưỡng, tim phổi, nhiễm trùng, ung thư, sử dụng rượu và hỗ trợ xã hội.
Phẫu thuật khác trên người suy gan có nguy cơ chảy máu, nhiễm trùng và mất bù cao; cần đánh giá gan trước mổ. Không trì hoãn giới thiệu ghép chỉ vì điểm MELD chưa cao nếu người bệnh có cổ trướng khó kiểm soát, bệnh não gan hoặc biến chứng ảnh hưởng lớn.
Chăm sóc hỗ trợ tập trung vào dinh dưỡng đủ đạm, bữa nhỏ và bữa phụ tối, vận động sức mạnh, phòng té ngã, tiêm chủng và chăm sóc da khi ngứa. Cai rượu cần hỗ trợ chuyên môn; tư vấn tâm lý và xã hội giúp duy trì điều trị.
Kiểm soát đau, mất ngủ, chuột rút và ngứa phải chọn thuốc an toàn cho gan. Người bệnh và gia đình nên được hướng dẫn nhận biết bệnh não gan, xuất huyết, nhiễm trùng và kế hoạch liên hệ khẩn. Chăm sóc giảm nhẹ không đồng nghĩa ngừng điều trị tích cực.
Lịch theo dõi tùy giai đoạn, thường gồm triệu chứng, cân nặng, huyết áp, chức năng thận, natri, kali, bilirubin, albumin và INR. Người dùng lợi tiểu cần xét nghiệm sớm sau thay đổi liều. Đánh giá dinh dưỡng, suy yếu, khả năng đi lại và tuân thủ thuốc quan trọng không kém men gan.
Người xơ gan thường được giám sát ung thư gan bằng siêu âm, có thể kèm AFP, khoảng mỗi 6 tháng theo hướng dẫn và nguy cơ. Nội soi hoặc chiến lược phòng xuất huyết được lặp theo mức tăng áp cửa. Sau mỗi đợt mất bù, cần xem lại chỉ định ghép.
Suy gan mạn cần theo dõi và điều trị lâu dài, thường suốt đời nếu chưa ghép gan. Một số tổn thương chức năng có thể cải thiện trong nhiều tháng khi loại bỏ nguyên nhân, ví dụ ngừng rượu hoặc điều trị virus, nhưng mô sẹo tiến triển có thể không hồi phục hoàn toàn. Biến chứng thường cần điều trị lặp lại và đánh giá định kỳ.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Biến chứng do tăng áp cửa gồm cổ trướng, viêm phúc mạc tự phát, giãn tĩnh mạch và xuất huyết, lách to, giảm tiểu cầu và tràn dịch màng phổi do gan. Suy chức năng gây vàng da, rối loạn đông máu, bệnh não gan, suy dinh dưỡng, mất cơ, loãng xương và rối loạn nội tiết.
Các biến chứng nghiêm trọng khác là hội chứng gan thận, hội chứng gan phổi, tăng áp phổi do cửa, nhiễm trùng, huyết khối tĩnh mạch cửa, ung thư biểu mô tế bào gan và suy gan cấp trên nền mạn. Điều trị cũng có thể gây hạ natri, suy thận, tụt huyết áp hoặc bệnh não gan.
Tiên lượng thay đổi mạnh theo giai đoạn. Người còn bù có thể ổn định nhiều năm nếu điều trị nguyên nhân và phòng biến chứng; khi xuất hiện mất bù, nguy cơ nhập viện và tử vong tăng rõ. Nhiễm trùng, suy thận, hạ natri, mất cơ, bệnh não gan tái diễn và suy nhiều cơ quan là dấu hiệu bất lợi.
Child–Pugh, MELD-Na và đánh giá suy yếu hỗ trợ ước lượng nguy cơ và ưu tiên ghép, nhưng không thể dự đoán chính xác tuổi thọ cá nhân. Một số người cải thiện đáng kể sau cai rượu hoặc điều trị virus; ghép gan có thể thay đổi tiên lượng ở người phù hợp.
Suy gan mạn không phải bệnh khỏi rồi tái phát theo nghĩa thông thường; chức năng có thể ổn định, cải thiện hoặc mất bù lặp lại. Cổ trướng, bệnh não gan, xuất huyết và nhiễm trùng dễ tái diễn nếu tăng áp cửa còn tồn tại hoặc yếu tố thúc đẩy chưa được kiểm soát.
Sau ghép, bệnh nền như viêm gan, tự miễn, rượu hoặc rối loạn chuyển hóa có thể ảnh hưởng mảnh ghép. Giảm nguy cơ cần điều trị nguyên nhân, tuân thủ thuốc, tránh rượu, duy trì dinh dưỡng và khám ngay khi có nhiễm trùng hay thay đổi ý thức.
Phòng mắc bệnh gồm tiêm vaccine viêm gan A và B khi phù hợp, sàng lọc và điều trị viêm gan B/C, hạn chế hoặc tránh rượu, kiểm soát cân nặng, đường huyết và lipid, dùng kim tiêm an toàn và không dùng thuốc hoặc thảo dược không rõ nguồn.
Phòng biến chứng ở người đã xơ gan gồm theo dõi ung thư gan, đánh giá tăng áp cửa, tiêm chủng, dinh dưỡng, phòng táo bón và xử lý sớm nhiễm trùng. Phòng mất bù tái diễn cần uống thuốc đúng kế hoạch, tránh NSAID, không tự giảm lợi tiểu và theo dõi cân nặng.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Suy gan mạn
Người suy gan mạn thường cần đủ năng lượng và protein để chống mất cơ, chia 4–6 bữa và có bữa phụ giàu dinh dưỡng vào buổi tối. Hạn chế natri được áp dụng khi có cổ trướng hoặc phù nhưng không nên làm thức ăn quá nhạt đến mức ăn không đủ.
Không tự hạn chế protein kéo dài khi có bệnh não gan; nguồn đạm thực vật, sữa hoặc thịt nạc được cá thể hóa. Hạn chế dịch chỉ dùng trong một số trường hợp hạ natri. Tránh rượu, hải sản sống và sản phẩm bổ sung không rõ thành phần; người đái tháo đường hoặc suy thận cần chuyên gia dinh dưỡng.
Vận động đều giúp giảm mất cơ và suy yếu. Có thể bắt đầu bằng đi bộ, đứng lên–ngồi xuống và bài sức mạnh nhẹ, tăng dần theo khả năng. Người có cổ trướng lớn, thiếu máu, bệnh não gan hoặc huyết áp thấp cần chương trình giám sát và nghỉ giữa quãng.
Tránh rượu, hút thuốc, mang vác quá sức và tự lái xe khi từng có bệnh não gan. Ngủ đủ, phòng té ngã, chăm sóc răng miệng và duy trì hoạt động xã hội giúp chất lượng sống tốt hơn. Công việc nặng hoặc ca đêm cần điều chỉnh theo giai đoạn bệnh.
Người có cổ trướng nên cân mỗi sáng trong điều kiện tương tự, ghi vòng bụng, phù, lượng nước tiểu và huyết áp nếu được hướng dẫn. Gia đình theo dõi giấc ngủ, khả năng tính toán, chữ viết, mức tỉnh táo và số lần đi tiêu để nhận biết bệnh não gan sớm.
Không tự thay đổi lợi tiểu dựa trên cân nặng một ngày. Liên hệ bác sĩ khi tăng cân nhanh, chóng mặt, chuột rút nặng, giảm tiểu, sốt, đau bụng hoặc lẫn. Máy đo huyết áp và SpO2 hỗ trợ theo dõi nhưng không thay thế xét nghiệm thận, natri và chức năng gan.
- Không uống rượu, kể cả lượng nhỏ, khi đã có suy gan mạn.
- Không tự dùng NSAID, thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc nam hoặc thực phẩm bổ sung.
- Không tự cắt protein, nhịn ăn hoặc hạn chế nước nếu chưa có chỉ định.
- Không tăng lợi tiểu khi bụng to mà không kiểm tra thận, natri và huyết áp.
- Không bỏ qua sốt, đau bụng hoặc lú lẫn vì nhiễm trùng có thể biểu hiện kín đáo.
- Không cho rằng men gan bình thường nghĩa là gan đã phục hồi.
- Không trì hoãn đánh giá ghép sau các đợt mất bù tái diễn.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Suy gan mạn ở trẻ em thường liên quan bệnh đường mật bẩm sinh, rối loạn chuyển hóa, di truyền, tự miễn hoặc viêm gan. Biểu hiện có thể là chậm lớn, ngứa, bụng to, xuất huyết, thiếu vitamin tan trong dầu hoặc khó khăn học tập do bệnh não gan tối thiểu.
Đánh giá dinh dưỡng, phát triển, xương và tiêm chủng phải theo chuyên khoa gan mật nhi. Tiêu chí ghép không hoàn toàn giống người lớn, và liều thuốc không được suy từ cân nặng người lớn một cách đơn giản.
Người cao tuổi dễ biểu hiện bằng yếu, té ngã, chán ăn hoặc lú lẫn hơn là triệu chứng gan điển hình. Suy thận, tim mạch, đái tháo đường và đa thuốc làm tăng nguy cơ tụt huyết áp, rối loạn điện giải và tác dụng phụ của lợi tiểu hoặc thuốc bệnh não gan.
Mục tiêu điều trị cân bằng kéo dài sống, duy trì độc lập và giảm nhập viện. Đánh giá ghép dựa trên tuổi sinh học, suy yếu, nhận thức và bệnh đồng mắc; chăm sóc giảm nhẹ có thể tích hợp sớm khi triệu chứng khó kiểm soát.
Thai kỳ ở người suy gan mạn hoặc tăng áp cửa có nguy cơ xuất huyết do giãn tĩnh mạch, mất bù, sinh non và thai chậm tăng trưởng. Cần tư vấn trước mang thai, đánh giá giãn tĩnh mạch và rà soát thuốc vì một số thuốc gây hại cho thai nhưng ngừng đột ngột cũng có thể nguy hiểm.
Theo dõi phối hợp gan mật, sản khoa nguy cơ cao, gây mê và sơ sinh. Vàng da, đau bụng, nôn, tăng huyết áp, lú lẫn hoặc xuất huyết trong thai kỳ cần đánh giá cấp cứu, không mặc định là triệu chứng thai nghén.
Khả năng cho con bú phụ thuộc mức độ bệnh và thuốc điều trị viêm gan, tự miễn, cổ trướng, bệnh não gan hoặc sau ghép. Nhiều thuốc có thể dùng trong bối cảnh chọn lọc, trong khi một số cần thay thế hoặc theo dõi trẻ; quyết định phải dựa trên dữ liệu từng hoạt chất.
Không tự ngừng thuốc để cho bú và không mặc định sữa mẹ truyền suy gan. Nếu mẹ có bệnh não gan, mệt nhiều hoặc dùng thuốc gây buồn ngủ, cần người hỗ trợ chăm trẻ để đảm bảo an toàn.
Người suy giảm miễn dịch dễ nhiễm virus, vi khuẩn và nấm, có thể thúc đẩy mất bù với biểu hiện sốt không rõ, lú lẫn hoặc suy thận. Ngưỡng lấy cấy, chẩn đoán hình ảnh và điều trị nhiễm trùng thấp hơn, đồng thời thuốc kháng nhiễm cần chỉnh theo gan–thận.
Sau ghép gan, ức chế miễn dịch là bắt buộc nhưng làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và ung thư; không tự giảm thuốc khi thấy khỏe hoặc khi có tác dụng phụ.
Đái tháo đường, béo phì, bệnh tim, suy thận, bệnh phổi và ung thư ảnh hưởng lựa chọn thuốc, dinh dưỡng và khả năng ghép. Suy thận làm tăng nguy cơ bệnh não gan và độc tính thuốc; tim mạch hạn chế dùng thuốc hạ áp cửa hoặc TIPS; đái tháo đường làm nhiễm trùng và mất cơ nặng hơn.
Mọi thuốc điều trị bệnh nền cần được rà soát khi chức năng gan thay đổi. Không tự ngừng thuốc tim mạch hay đái tháo đường, nhưng cần báo bác sĩ khi ăn kém, tụt huyết áp hoặc creatinine tăng.
Người suy gan mạn có nguy cơ mất bù, chảy máu, nhiễm trùng, suy thận và bệnh não gan sau phẫu thuật. Trước mổ cần đánh giá Child–Pugh, MELD, tăng áp cửa, dinh dưỡng, tim phổi và mức độ khẩn; một số phẫu thuật chương trình nên trì hoãn để tối ưu hoặc thực hiện tại trung tâm có chuyên môn gan.
Sau mổ, tránh quá tải dịch, táo bón, thuốc an thần không cần thiết và theo dõi sớm nhiễm trùng. Vận động và dinh dưỡng sớm giúp giảm suy yếu.
Câu hỏi thường gặp về Suy gan mạn
Khả năng hồi phục phụ thuộc nguyên nhân và giai đoạn. Điều trị viêm gan B hoặc C, ngừng rượu, giảm cân an toàn hay kiểm soát bệnh tự miễn có thể làm chức năng gan cải thiện và giảm nguy cơ mất bù. Tuy nhiên, khi xơ gan đã tiến triển và biến chứng tái diễn, mô sẹo thường không trở lại hoàn toàn bình thường. Thuốc kiểm soát biến chứng không thay thế gan đã mất chức năng. Ghép gan là lựa chọn điều trị căn nguyên cho một số người phù hợp. Người bệnh cần đánh giá định kỳ thay vì dựa vào men gan hoặc cảm giác khỏe để kết luận đã khỏi.
Suy gan mạn không lây qua tiếp xúc, ăn uống hay sinh hoạt chung. Tuy nhiên, nguyên nhân nền có thể lây. Viêm gan B truyền qua máu, quan hệ tình dục và từ mẹ sang con; viêm gan C chủ yếu qua máu. Bệnh gan do rượu, gan nhiễm mỡ chuyển hóa, tự miễn, Wilson hoặc bệnh đường mật không lây. Người thân nên xét nghiệm viêm gan khi có nguy cơ, tiêm vaccine viêm gan B nếu chưa có miễn dịch và không dùng chung kim tiêm, dao cạo hay bàn chải có thể dính máu.
Ưu tiên đủ năng lượng và protein để chống mất cơ, ăn nhiều bữa nhỏ, có rau, ngũ cốc, đạm nạc, đậu hoặc sữa tùy dung nạp. Khi có cổ trướng, bác sĩ thường hướng dẫn giảm natri; hạn chế nước chỉ cần trong một số trường hợp hạ natri. Tránh rượu hoàn toàn, hải sản sống và sản phẩm bổ sung không rõ nguồn. Không tự cắt protein khi có bệnh não gan vì có thể làm suy dinh dưỡng nặng hơn. Người kèm suy thận, đái tháo đường hoặc béo phì cần kế hoạch riêng với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Phần lớn người bệnh cần theo dõi lâu dài, ngay cả khi nguyên nhân đã được kiểm soát, vì xơ hóa và nguy cơ ung thư gan có thể còn tồn tại. Thuốc căn nguyên có thời gian khác nhau; thuốc phòng biến chứng hoặc sau ghép có thể phải dùng kéo dài. Lịch xét nghiệm, siêu âm và nội soi được điều chỉnh theo giai đoạn. Không nên tự ngừng thuốc khi cổ trướng giảm hoặc ý thức bình thường vì biến chứng có thể tái phát. Mục tiêu là duy trì ổn định, giảm nhập viện, bảo tồn cơ và xác định thời điểm ghép gan nếu bệnh tiến triển.
Nên giới thiệu đánh giá ghép sau biến cố mất bù đầu tiên như cổ trướng, xuất huyết do giãn tĩnh mạch, bệnh não gan hoặc vàng da đáng kể; cũng cần cân nhắc khi biến chứng tái diễn, suy thận, suy dinh dưỡng nặng hoặc ung thư gan trong tiêu chuẩn. Không nên chờ điểm MELD rất cao mới chuyển khám, vì tối ưu dinh dưỡng, tim phổi và hỗ trợ xã hội cần thời gian. Trung tâm ghép sẽ đánh giá lợi ích, chống chỉ định và khả năng tuân thủ. Việc được đánh giá không đồng nghĩa chắc chắn phải ghép ngay.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

