Bệnh dự trữ glycogen là nhóm rối loạn di truyền làm glycogen được tổng hợp, phân giải hoặc huy động không bình thường. Tùy type, bệnh ảnh hưởng chủ yếu đến gan, cơ, tim hoặc nhiều cơ quan. Trẻ có thể gan to, hạ đường huyết, chậm tăng trưởng; người bệnh type cơ thường đau cơ, chuột rút, mệt sớm hoặc tiểu sẫm sau gắng sức. Không có một chế độ ăn hay thuốc dùng chung cho toàn bộ nhóm bệnh. Chẩn đoán phải xác định type bằng kiểu hình, xét nghiệm chuyển hóa và xét nghiệm gen. Phân loại chính xác giúp phòng hạ đường huyết, tiêu cơ vân, bệnh gan, tim và các biến chứng lâu dài.
Bệnh dự trữ glycogen là bệnh gì?
Bệnh dự trữ glycogen (Glycogen storage diseases) thuộc nhóm rối loạn chuyển hóa di truyền. Trong phần định nghĩa của Bệnh dự trữ glycogen, các biến thể ở nhiều gen làm rối loạn tổng hợp, phân giải hoặc điều hòa glycogen. Trong phần định nghĩa của Bệnh dự trữ glycogen, ví dụ G6PC1/SLC37A4 ở type I, AGL ở type III, GBE1 ở type IV, PYGM ở type V, PYGL ở type VI và các gen PHK ở type IX. Điểm cốt lõi của bệnh là: Tùy enzyme thiếu, glycogen có thể tích tụ bất thường hoặc không được huy động đúng lúc. Trong phần định nghĩa của Bệnh dự trữ glycogen, type gan gây giảm khả năng duy trì đường huyết khi nhịn đói và rối loạn chuyển hóa; type cơ làm thiếu năng lượng khi vận động; một số type tạo glycogen cấu trúc bất thường gây xơ gan, bệnh cơ hoặc tim. Trong phần định nghĩa của Bệnh dự trữ glycogen, khái niệm này cần được phân biệt với các tình trạng có triệu chứng tương tự nhưng không cùng cơ chế; chẩn đoán không thể chỉ dựa vào một dấu hiệu như gan to, yếu cơ, đau đầu chi hoặc một kết quả xét nghiệm sàng lọc.
| Tên bệnh | Bệnh dự trữ glycogen |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Glycogen storage diseases |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Rối loạn dự trữ glycogen; glycogenosis; GSD; bệnh tích trữ glycogen |
| Mã ICD-10 | E74.0 (ICD-10/ICD-10-CM nhóm bệnh dự trữ glycogen; cần mã dưới nhóm theo type cụ thể) |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh chuyển hóa di truyền/ bệnh tích trữ hoặc rối loạn chuyển hóa acid amin. |
| Cơ quan ảnh hưởng | Gan, cơ xương, tim hoặc phối hợp nhiều cơ quan tùy type; thận, thần kinh, máu và ruột cũng có thể liên quan. |
| Tính chất bệnh | Nhóm bệnh chuyển hóa di truyền, phần lớn mạn tính và không lây; kiểu di truyền và mức độ tiến triển phụ thuộc type. |
| Mức độ phổ biến | Từng type đều hiếm, tổng gánh nặng thay đổi theo quần thể. Việt Nam chưa có số liệu toàn quốc đầy đủ và nhiều trường hợp có thể bị chẩn đoán muộn. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Bệnh dự trữ glycogen
Tùy enzyme thiếu, glycogen có thể tích tụ bất thường hoặc không được huy động đúng lúc. Trong phần cơ chế bệnh sinh của Bệnh dự trữ glycogen, type gan gây giảm khả năng duy trì đường huyết khi nhịn đói và rối loạn chuyển hóa; type cơ làm thiếu năng lượng khi vận động; một số type tạo glycogen cấu trúc bất thường gây xơ gan, bệnh cơ hoặc tim.
Phân loại dựa trên enzyme/gen và cơ quan ưu thế: nhóm gan như type I, III, VI, IX; nhóm cơ như type V, VII; nhóm lysosome như type II Pompe; và type đa cơ quan hoặc cấu trúc glycogen bất thường như type IV. Tên type phải được xác nhận vì điều trị khác nhau đáng kể.
Nhiều type gan biểu hiện ở trẻ nhỏ bằng hạ đường huyết và gan to; type cơ thường được nhận biết khi trẻ lớn hoặc người trưởng thành không dung nạp gắng sức. Một số type có thể nhẹ và chẩn đoán muộn. Dữ liệu Việt Nam còn phân mảnh.
Bệnh dự trữ glycogen hình thành do biến thể di truyền từ thụ thai, không có đường phơi nhiễm hay xâm nhập như bệnh truyền nhiễm. Trong phần quá trình hình thành bệnh của Bệnh dự trữ glycogen, chuỗi gây bệnh bắt đầu từ thiếu hoặc rối loạn chức năng protein, sau đó tạo bất thường chuyển hóa và tổn thương cơ quan theo thời gian.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Bệnh dự trữ glycogen
Trong phần nguyên nhân của Bệnh dự trữ glycogen, các biến thể ở nhiều gen làm rối loạn tổng hợp, phân giải hoặc điều hòa glycogen. Trong phần nguyên nhân của Bệnh dự trữ glycogen, ví dụ G6PC1/SLC37A4 ở type I, AGL ở type III, GBE1 ở type IV, PYGM ở type V, PYGL ở type VI và các gen PHK ở type IX.
Nguy cơ chính là cha mẹ mang biến thể gây bệnh, hoặc trong một số type IX là tiền sử liên kết X. Hôn nhân cận huyết làm tăng xác suất bệnh lặn. Lối sống không gây bệnh nhưng nhịn đói hoặc vận động quá sức có thể khởi phát triệu chứng.
Trẻ gan to, hạ đường huyết, chậm tăng trưởng, tăng lactate hoặc lipid; người đau cơ, chuột rút, tiêu cơ vân khi tập; người có bệnh cơ tim hoặc xơ gan không rõ nguyên nhân nên được đánh giá type GSD phù hợp.
Triệu chứng và dấu hiệu của Bệnh dự trữ glycogen
Không có một biểu hiện chung cho mọi GSD. Nhóm gan gây hạ đường huyết, gan to và chậm tăng trưởng; nhóm cơ gây không dung nạp vận động, đau cơ, chuột rút hoặc tiêu cơ vân; một số type gây bệnh tim, xơ gan, suy hô hấp hoặc giảm bạch cầu.
- Gan to, bụng nhô và chậm tăng trưởng ở nhiều type gan.
- Hạ đường huyết khi nhịn đói, có thể kèm vã mồ hôi, run, lơ mơ hoặc co giật.
- Tăng lactate, triglyceride, acid uric hoặc men gan ở một số type.
- Đau cơ, chuột rút, mệt sớm hoặc yếu cơ khi vận động ở type cơ.
- Nước tiểu sẫm màu sau gắng sức khi có tiêu cơ vân.
- Bệnh cơ tim hoặc yếu cơ hô hấp trong một số type đặc hiệu.
- Giảm bạch cầu trung tính và nhiễm trùng tái diễn ở GSD Ib.
- Bệnh viêm ruột ở một số người GSD Ib.
- Xơ gan tiến triển hoặc suy gan ở GSD IV và một số type khác.
- U tuyến gan, bệnh thận, tăng áp phổi hoặc biến chứng chuyển hóa lâu dài ở type chọn lọc.
Nên đặt lịch khám khi trẻ gan to, tăng trưởng kém, cơn hạ đường huyết, men gan bất thường hoặc người lớn đau cơ do gắng sức tái diễn. Cần khám trong ngày khi nôn làm gián đoạn kế hoạch ăn, đường huyết thấp, nước tiểu sẫm sau tập hoặc yếu cơ tăng. Tái khám sớm khi chế độ dinh dưỡng không còn kiểm soát được chỉ số.
Trong phần dấu hiệu cấp cứu của Bệnh dự trữ glycogen, gọi 115 khi lơ mơ, co giật, hạ đường huyết không đáp ứng kế hoạch cấp cứu đã được bác sĩ hướng dẫn, khó thở, đau cơ dữ dội kèm tiểu rất ít hoặc nước tiểu màu cola, hoặc dấu suy gan. Không ép ăn uống khi người bệnh giảm ý thức.
Chẩn đoán Bệnh dự trữ glycogen
Chẩn đoán bắt đầu bằng xác định kiểu hình gan, cơ, tim hay phối hợp; xét nghiệm đường huyết, lactate, ketone, lipid, acid uric, men gan và CK được lấy trong bối cảnh phù hợp. Xét nghiệm panel gen thường là phương pháp xác nhận; đo enzyme hoặc sinh thiết chỉ dùng khi cần và tại cơ sở chuyên sâu.
Bác sĩ hỏi khoảng nhịn đói an toàn, quan hệ với bữa ăn và vận động, cơn hạ đường huyết, nước tiểu sẫm, tăng trưởng và tiền sử gia đình. Khám tập trung gan, lách, cơ, tim, huyết áp, tăng trưởng, dấu xơ gan và thần kinh.
Xét nghiệm được chọn theo nghi ngờ: glucose, lactate, ketone, khí máu, triglyceride, cholesterol, acid uric, AST/ALT, CK, công thức máu và nước tiểu myoglobin. Xét nghiệm di truyền xác định type; một kết quả chuyển hóa bình thường ngoài cơn không loại trừ mọi GSD.
Siêu âm gan đánh giá kích thước, cấu trúc và u; elastography hoặc MRI được dùng khi theo dõi xơ hóa hay tổn thương gan. Siêu âm tim, MRI tim hoặc MRI cơ áp dụng cho type tim–cơ. Hình ảnh không xác định type nếu thiếu dữ liệu phân tử.
Không có một tiêu chuẩn duy nhất cho toàn bộ GSD. Chẩn đoán xác định cần kiểu hình và sinh hóa phù hợp cùng biến thể gây bệnh ở gen liên quan, hoặc chứng minh thiếu enzyme khi xét nghiệm phân tử chưa kết luận. Mã và điều trị phải ghi rõ type.
Điều trị Bệnh dự trữ glycogen
Nguyên tắc là ngăn hạ đường huyết, cung cấp năng lượng đúng thời điểm, hạn chế tích tụ chuyển hóa, bảo vệ gan–thận–tim và điều chỉnh vận động theo type. Một kế hoạch ăn của GSD gan có thể nguy hiểm hoặc vô ích cho GSD cơ, nên không dùng phác đồ chung.
Không có một thuốc chung cho mọi GSD. Allopurinol, thuốc hạ lipid, kích thích bạch cầu hoặc thuốc bảo vệ thận có thể dùng cho biến chứng của một số type; liệu pháp enzyme áp dụng cho Pompe, không đại diện cho các GSD khác. Mọi thuốc cần theo type và chuyên khoa.
Theo dõi glucose liên tục, hỗ trợ dinh dưỡng qua ống, lọc máu hoặc hỗ trợ hô hấp có thể được dùng trong tình huống chọn lọc. Thiết bị không thay thế kế hoạch bữa ăn và đánh giá chuyển hóa.
Ghép gan được cân nhắc ở suy gan, xơ gan tiến triển, u gan nguy cơ cao hoặc kiểm soát chuyển hóa thất bại trong một số type. Phẫu thuật cơ–xương hoặc tim tùy biến chứng; ghép gan không sửa tổn thương cơ của type đa cơ quan.
Chăm sóc hỗ trợ gồm giáo dục xử trí ngày ốm, kế hoạch cấp cứu hạ đường huyết, tư vấn dinh dưỡng chuyên biệt, vật lý trị liệu, hỗ trợ học đường và vòng/cảnh báo y tế. Gia đình cần có kế hoạch khi nôn hoặc không ăn được.
Theo dõi tăng trưởng, đường huyết, lactate, lipid, acid uric, gan, thận, huyết áp và u gan ở type gan; CK, chức năng cơ, tim và hô hấp ở type cơ–tim. Lịch theo dõi thay đổi theo type và tuổi.
GSD là bệnh di truyền suốt đời, nhưng nhu cầu ăn và nguy cơ biến chứng thay đổi theo tuổi, thai kỳ, vận động và bệnh cấp. Kế hoạch điều trị phải được rà soát định kỳ, không giữ nguyên máy móc.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Trong phần biến chứng của Bệnh dự trữ glycogen, biến chứng có thể gồm hạ đường huyết gây tổn thương thần kinh, toan lactic, tăng lipid, tăng acid uric, u tuyến gan và ung thư gan, bệnh thận, xơ gan, suy tim, tiêu cơ vân, suy thận cấp, giảm bạch cầu hoặc viêm ruột tùy type.
Tiên lượng khác nhau rất lớn. Trong phần tiên lượng của Bệnh dự trữ glycogen, nhiều type gan kiểm soát tốt với dinh dưỡng chuyên biệt và giám sát biến chứng; một số type có bệnh gan, tim, cơ hoặc thần kinh tiến triển. Trong phần tiên lượng của Bệnh dự trữ glycogen, xác định đúng type và điều trị sớm là yếu tố then chốt.
Các cơn hạ đường huyết hoặc tiêu cơ vân có thể tái diễn khi nhịn đói, bệnh cấp, nôn, vận động không phù hợp hoặc kế hoạch dinh dưỡng bị gián đoạn. Giảm nguy cơ bằng kế hoạch ngày ốm và giới hạn vận động riêng cho type.
Không thể phòng bệnh di truyền đã hình thành. Tư vấn di truyền, xét nghiệm người thân và lựa chọn sinh sản có thông tin hỗ trợ gia đình; phòng biến chứng dựa trên tránh nhịn đói, vận động an toàn, tiêm chủng và theo dõi cơ quan.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Bệnh dự trữ glycogen
Chế độ ăn là điều trị trọng tâm ở nhiều GSD gan nhưng phải theo type. Bữa ăn thường xuyên, tinh bột giải phóng chậm hoặc tinh bột ngô sống có thể được chỉ định; lượng protein, fructose, galactose và thời gian nhịn đói khác nhau. Không tự sao chép thực đơn trên mạng.
Trong phần vận động của Bệnh dự trữ glycogen, gSD cơ cần khởi động, điều chỉnh cường độ và tránh gắng sức đột ngột; một số người type V có hiện tượng “second wind”. Trong phần vận động của Bệnh dự trữ glycogen, gSD gan cần bảo đảm kế hoạch năng lượng khi hoạt động. Trong phần vận động của Bệnh dự trữ glycogen, đau cơ tăng hoặc tiểu sẫm là dấu dừng tập và đi khám.
Theo dõi đường huyết theo kế hoạch, giờ ăn, triệu chứng hạ đường huyết, nôn, vận động, đau cơ và màu nước tiểu. Gia đình cần biết kế hoạch ngày ốm đã được kê riêng; thiết bị đo có sai số và không thay thế đánh giá khi có dấu nặng.
- Không nhịn đói hoặc bỏ bữa khi chưa có kế hoạch chuyên khoa.
- Không dùng tinh bột ngô sống, đường đơn hay chế độ giàu protein theo lời truyền miệng cho mọi type.
- Không tiếp tục tập khi đau cơ tăng, yếu bất thường hoặc nước tiểu sẫm.
- Không quy mọi men gan tăng cho bệnh gan mà bỏ qua nguồn gốc cơ.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Trẻ nhỏ có nguy cơ hạ đường huyết cao vì dự trữ năng lượng hạn chế. Kế hoạch ăn, trường học, ngày ốm và tăng trưởng cần phối hợp chặt; cha mẹ không nên tự kéo dài thời gian nhịn đói để “tập thích nghi”.
Dữ liệu ở người cao tuổi còn ít. Bệnh thận, tim mạch, giảm khối cơ và đa thuốc có thể làm thay đổi nhu cầu dinh dưỡng và khả năng xử trí cơn; mục tiêu cần ưu tiên an toàn, chức năng và phòng té ngã.
Thai kỳ làm thay đổi nhu cầu glucose và có thể tăng nguy cơ hạ đường huyết, u gan, bệnh thận hoặc yếu cơ tùy type. Cần lập kế hoạch trước mang thai với chuyển hóa và sản khoa nguy cơ cao; không tự điều chỉnh tinh bột hay thuốc.
Nhu cầu năng lượng khi cho bú tăng và lịch ngủ thất thường có thể làm gián đoạn bữa ăn của mẹ. Kế hoạch ăn và thuốc cần được điều chỉnh riêng; cho bú không tự động bị chống chỉ định nhưng phải bảo đảm an toàn chuyển hóa.
Đa số GSD không gây suy giảm miễn dịch, nhưng GSD Ib có thể giảm bạch cầu trung tính và rối loạn miễn dịch kèm nhiễm trùng hoặc viêm ruột. Sốt ở người giảm bạch cầu cần đánh giá sớm theo kế hoạch chuyên khoa.
Bệnh gan, thận, tim, béo phì, đái tháo đường hoặc rối loạn ăn uống ảnh hưởng đáng kể đến chế độ dinh dưỡng. Điều trị phải tránh sửa một chỉ số chuyển hóa bằng cách làm nặng cơ quan khác.
Nhịn ăn trước và sau mổ có thể nguy hiểm ở GSD gan; cần kế hoạch truyền glucose và giám sát chuyển hóa. GSD cơ có nguy cơ tiêu cơ vân hoặc biến chứng gây mê, nên đội ngũ gây mê phải biết type cụ thể.
Câu hỏi thường gặp về Bệnh dự trữ glycogen
Bệnh dự trữ glycogen có thể nguy hiểm khi gây tổn thương cơ quan hoặc biến chứng không hồi phục. Trong câu trả lời về mức độ nguy hiểm của Bệnh dự trữ glycogen, biến chứng có thể gồm hạ đường huyết gây tổn thương thần kinh, toan lactic, tăng lipid, tăng acid uric, u tuyến gan và ung thư gan, bệnh thận, xơ gan, suy tim, tiêu cơ vân, suy thận cấp, giảm bạch cầu hoặc viêm ruột tùy type. Trong câu trả lời về mức độ nguy hiểm của Bệnh dự trữ glycogen, mức nguy cơ không giống nhau giữa mọi người và phụ thuộc type, tuổi khởi phát, thời điểm chẩn đoán cùng đáp ứng điều trị.
Bệnh dự trữ glycogen là bệnh di truyền nên hiện không thể coi là đã loại bỏ nguyên nhân ở mọi trường hợp, nhưng nhiều biểu hiện có thể kiểm soát. Tiên lượng khác nhau rất lớn. Trong câu trả lời về khả năng kiểm soát của Bệnh dự trữ glycogen, nhiều type gan kiểm soát tốt với dinh dưỡng chuyên biệt và giám sát biến chứng; một số type có bệnh gan, tim, cơ hoặc thần kinh tiến triển. Trong câu trả lời về khả năng kiểm soát của Bệnh dự trữ glycogen, xác định đúng type và điều trị sớm là yếu tố then chốt.
Bệnh dự trữ glycogen không lây qua tiếp xúc, ăn uống, hô hấp, quan hệ xã hội hay chăm sóc người bệnh. Trong câu trả lời về tính lây của Bệnh dự trữ glycogen, đây là rối loạn di truyền liên quan biến thể gen, vì vậy trọng tâm là tư vấn gia đình và xét nghiệm người thân có nguy cơ. Trong câu trả lời về tính lây của Bệnh dự trữ glycogen, người mang gen thường không thể “truyền bệnh” như nhiễm trùng; nguy cơ cho con phụ thuộc kiểu di truyền cụ thể và cần được chuyên gia di truyền giải thích.
Người mắc Bệnh dự trữ glycogen thường vẫn có thể vận động, nhưng mức độ phải dựa trên cơ quan bị ảnh hưởng. Trong câu trả lời về tập luyện của Bệnh dự trữ glycogen, gSD cơ cần khởi động, điều chỉnh cường độ và tránh gắng sức đột ngột; một số người type V có hiện tượng “second wind”. Trong câu trả lời về tập luyện của Bệnh dự trữ glycogen, gSD gan cần bảo đảm kế hoạch năng lượng khi hoạt động. Trong câu trả lời về tập luyện của Bệnh dự trữ glycogen, đau cơ tăng hoặc tiểu sẫm là dấu dừng tập và đi khám.
Người mắc Bệnh dự trữ glycogen cần nhập viện hoặc cấp cứu khi xuất hiện dấu hiệu đe dọa hô hấp, tuần hoàn, thần kinh hoặc chuyển hóa. Trong câu trả lời về nhập viện của Bệnh dự trữ glycogen, gọi 115 khi lơ mơ, co giật, hạ đường huyết không đáp ứng kế hoạch cấp cứu đã được bác sĩ hướng dẫn, khó thở, đau cơ dữ dội kèm tiểu rất ít hoặc nước tiểu màu cola, hoặc dấu suy gan. Không ép ăn uống khi người bệnh giảm ý thức. Trong câu trả lời về nhập viện của Bệnh dự trữ glycogen, các dấu hiệu nhẹ hơn nhưng tăng nhanh cũng cần khám trong ngày.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

