Viêm tuyến giáp Hashimoto là bệnh tự miễn mạn tính, trong đó hệ miễn dịch tấn công mô tuyến giáp và làm giảm dần khả năng sản xuất hormone. Người bệnh có thể chưa có triệu chứng trong giai đoạn đầu, sau đó xuất hiện mệt mỏi, sợ lạnh, tăng cân, táo bón, da khô, rụng tóc, rối loạn kinh nguyệt hoặc bướu giáp. Bệnh không lây nhưng có thể đi kèm các bệnh tự miễn khác và là nguyên nhân phổ biến của suy giáp. Xét nghiệm TSH, FT4 và kháng thể kháng tuyến giáp giúp định hướng chẩn đoán; siêu âm được dùng khi tuyến giáp to, có nhân hoặc cần làm rõ cấu trúc. Phát hiện sớm và theo dõi phù hợp giúp kiểm soát triệu chứng, điều chỉnh hormone an toàn và hạn chế biến chứng tim mạch, thai kỳ hoặc rối loạn chuyển hóa.
Viêm tuyến giáp Hashimoto là bệnh gì?
Viêm tuyến giáp Hashimoto là tình trạng hệ miễn dịch nhận nhầm tế bào tuyến giáp là mục tiêu và tạo phản ứng viêm kéo dài. Mô tuyến giáp bị thâm nhiễm lympho, tổn thương nang giáp và giảm dần khả năng tổng hợp thyroxine. Khác với cường giáp Basedow, Hashimoto chủ yếu gây suy giáp; một số người có giai đoạn giải phóng hormone thoáng qua gọi là hashitoxicosis nhưng đây không phải tình trạng tuyến giáp tăng tổng hợp hormone bền vững. Người có kháng thể tuyến giáp dương tính vẫn có thể còn chức năng tuyến giáp bình thường, vì vậy chẩn đoán và quyết định điều trị phải dựa thêm vào TSH, FT4, triệu chứng, thai kỳ và bối cảnh lâm sàng.
| Tên bệnh | Viêm tuyến giáp Hashimoto |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Hashimoto’s thyroiditis |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Bệnh Hashimoto; viêm tuyến giáp lympho mạn; viêm tuyến giáp tự miễn mạn |
| Mã ICD-10 | E06.3 – Viêm tuyến giáp tự miễn |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết - Chuyển hóa; bệnh tuyến giáp; bệnh tự miễn |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tuyến giáp là cơ quan chính; thiếu hormone kéo dài có thể ảnh hưởng tim mạch, thần kinh, tiêu hóa, da, cơ xương và sinh sản. |
| Tính chất bệnh | Bệnh tự miễn mạn tính, không lây; thường tiến triển từ từ và có thể gây suy giáp lâu dài. |
| Mức độ phổ biến | Là nguyên nhân thường gặp của suy giáp tại các khu vực đủ iod; gặp ở nữ nhiều hơn nam. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Viêm tuyến giáp Hashimoto
Khuynh hướng di truyền kết hợp yếu tố môi trường làm mất dung nạp miễn dịch với kháng nguyên tuyến giáp. Tế bào T, kháng thể anti-TPO và anti-thyroglobulin tham gia phản ứng viêm, gây phá hủy nang giáp, xơ hóa và giảm dự trữ hormone. Khi hormone giảm, tuyến yên tăng tiết TSH để kích thích tuyến giáp; nếu tuyến không đáp ứng đủ sẽ hình thành suy giáp lâm sàng.
Có thể mô tả theo chức năng tuyến giáp: bình giáp có kháng thể, suy giáp dưới lâm sàng, suy giáp rõ hoặc hiếm hơn là giai đoạn nhiễm độc giáp thoáng qua. Phân loại chức năng giúp quyết định theo dõi hay điều trị.
Bệnh có thể gặp ở mọi tuổi nhưng thường được phát hiện ở phụ nữ trưởng thành và người trung niên. Dữ liệu dịch tễ thay đổi theo dân số, lượng iod và tiêu chuẩn xét nghiệm; số liệu đại diện riêng cho Việt Nam còn hạn chế.
Không áp dụng
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Viêm tuyến giáp Hashimoto
Nguyên nhân trực tiếp là phản ứng tự miễn chống mô tuyến giáp. Yếu tố di truyền, tiền sử gia đình, các bệnh tự miễn khác và thay đổi miễn dịch theo giới hoặc thai kỳ góp phần làm bệnh xuất hiện; không phải do một loại thực phẩm đơn lẻ.
Yếu tố không thay đổi được gồm giới nữ, tuổi, tiền sử gia đình và nền tảng di truyền. Yếu tố liên quan có thể gồm bệnh tự miễn khác, giai đoạn sau sinh, phơi nhiễm iod quá mức hoặc một số thuốc ảnh hưởng tuyến giáp; mức độ tác động tùy từng người.
Phụ nữ trung niên, người có người thân mắc bệnh tuyến giáp, người mắc đái tháo đường type 1, bệnh Celiac, thiếu máu ác tính hoặc bệnh tự miễn khác; phụ nữ mang thai và sau sinh cần chú ý hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Viêm tuyến giáp Hashimoto
Khởi phát thường âm thầm và nhiều người không có triệu chứng khi chức năng tuyến giáp còn bình thường. Khi suy giáp tiến triển, biểu hiện xuất hiện từ từ và dễ nhầm với thiếu ngủ, trầm cảm, thiếu máu hoặc thay đổi tuổi tác.
- Mệt mỏi, buồn ngủ và giảm khả năng tập trung do chuyển hóa chậm.
- Sợ lạnh, da khô, tóc thưa hoặc rụng tóc.
- Tăng cân mức độ vừa hoặc khó kiểm soát cân nặng.
- Táo bón, đầy bụng và vận động chậm.
- Đau cơ, chuột rút, cứng khớp hoặc yếu cơ.
- Kinh nguyệt nhiều hoặc không đều; giảm khả năng sinh sản ở một số người.
- Bướu giáp không đau hoặc cảm giác căng vùng cổ.
- Khàn tiếng, phù mặt hoặc phù quanh mắt khi suy giáp rõ.
- Nhịp tim chậm, tràn dịch màng tim hoặc rối loạn lipid ở bệnh kéo dài.
- Nhiễm độc giáp thoáng qua với hồi hộp, run tay hoặc sụt cân trong hashitoxicosis.
Nên đặt lịch khám: khi mệt kéo dài, sợ lạnh, tăng cân không giải thích được, bướu cổ hoặc rối loạn kinh nguyệt.
Cần khám trong ngày: khi triệu chứng tăng nhanh, tim đập rất chậm hoặc rất nhanh, khó thở, choáng hoặc phù nhiều.
Cần tái khám sớm: khi đang dùng hormone tuyến giáp nhưng có hồi hộp, run, mất ngủ, đau ngực hoặc triệu chứng suy giáp trở lại.
Lú lẫn, giảm ý thức, hạ thân nhiệt, khó thở, đau ngực, ngất hoặc nhịp tim bất thường nặng có thể gợi ý biến chứng nghiêm trọng. Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu, không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian.
Chẩn đoán Viêm tuyến giáp Hashimoto
Chẩn đoán phối hợp triệu chứng, khám tuyến giáp và xét nghiệm chức năng tuyến giáp. Không thể kết luận chỉ từ mệt mỏi, tăng cân hoặc một kết quả kháng thể đơn độc.
Bác sĩ hỏi về thời điểm khởi phát, thuốc đang dùng, thai kỳ, tiền sử gia đình và bệnh tự miễn. Khám có thể đánh giá bướu giáp, nhân giáp, nhịp tim, da tóc, phản xạ, phù và dấu hiệu suy giáp.
TSH là xét nghiệm sàng lọc chính ở đa số người trưởng thành; FT4 giúp xác định mức độ suy giáp. Anti-TPO hỗ trợ xác nhận căn nguyên tự miễn nhưng không cần lặp thường xuyên để theo dõi đáp ứng. Lipid máu, công thức máu hoặc xét nghiệm khác được chỉ định theo triệu chứng và bệnh nền.
Siêu âm tuyến giáp có thể cho thấy nhu mô không đồng nhất, giảm âm hoặc bướu giáp; được cân nhắc khi sờ thấy nhân, tuyến to không đối xứng hoặc chẩn đoán chưa rõ. Siêu âm không thay thế xét nghiệm hormone.
Không có một tiêu chuẩn đơn lẻ áp dụng cho mọi người. Chẩn đoán thường dựa vào TSH và FT4 phù hợp với suy giáp, kết hợp anti-TPO dương tính hoặc hình ảnh gợi ý viêm tuyến giáp tự miễn; cần diễn giải theo tuổi, thai kỳ và thuốc đang dùng.
Điều trị Viêm tuyến giáp Hashimoto
Mục tiêu là đưa hormone tuyến giáp về mức phù hợp, cải thiện triệu chứng và phòng biến chứng. Người còn bình giáp thường chỉ cần theo dõi; suy giáp rõ, thai kỳ hoặc một số trường hợp suy giáp dưới lâm sàng cần bác sĩ cân nhắc điều trị.
Levothyroxine là hormone thay thế thường dùng khi tuyến giáp không sản xuất đủ. Liều phải cá thể hóa theo cân nặng, tuổi, bệnh tim, thai kỳ và xét nghiệm; người bệnh không tự đổi liều, đổi nhãn thuốc hoặc dùng chung với khoáng chất mà chưa hỏi nhân viên y tế.
Không áp dụng
Phẫu thuật hiếm khi cần cho Hashimoto đơn thuần; có thể được cân nhắc nếu bướu rất lớn gây chèn ép, có nhân nghi ngờ hoặc cần xử trí bệnh tuyến giáp khác.
Ngủ đủ, vận động phù hợp, điều trị táo bón an toàn và chăm sóc da giúp giảm khó chịu. Hỗ trợ tâm lý có thể hữu ích khi mệt mỏi hoặc rối loạn khí sắc kéo dài.
Theo dõi TSH và đôi khi FT4 sau khi bắt đầu hoặc thay đổi thuốc, sau đó giãn khoảng khi ổn định. Cần báo bác sĩ khi có thai, đổi thuốc, thay đổi cân nặng lớn, đau ngực, hồi hộp hoặc triệu chứng tái xuất hiện.
Viêm tự miễn thường kéo dài. Nếu đã suy giáp vĩnh viễn, điều trị thay thế hormone thường lâu dài; thời điểm đạt ổn định phụ thuộc mức thiếu hormone, liều, hấp thu thuốc và bệnh kèm.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Suy giáp không kiểm soát có thể gây rối loạn lipid, bệnh tim mạch, vô sinh, biến chứng thai kỳ, bướu giáp lớn, tổn thương thần kinh ngoại biên và hiếm khi hôn mê phù niêm. Dùng quá liều hormone có thể gây rung nhĩ hoặc giảm mật độ xương.
Tiên lượng nhìn chung tốt khi được chẩn đoán và điều chỉnh hormone phù hợp. Chức năng tuyến giáp có thể giảm dần nên cần theo dõi lâu dài; mức độ triệu chứng và nhu cầu thuốc khác nhau giữa từng người.
Bệnh tự miễn không diễn biến theo kiểu khỏi rồi tái phát rõ ràng; chức năng tuyến giáp có thể dao động hoặc xấu dần. Nguy cơ mất ổn định tăng khi bỏ thuốc, tương tác thuốc, mang thai hoặc thay đổi sức khỏe lớn.
Chưa có biện pháp chắc chắn ngăn bệnh tự miễn khởi phát. Có thể giảm biến chứng bằng khám sớm khi có triệu chứng, kiểm tra thai kỳ đúng chỉ định, dùng thuốc đều và tránh tự bổ sung iod liều cao.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Viêm tuyến giáp Hashimoto
Khi hormone ổn định, người bệnh thường có thể vận động bình thường. Nếu mệt nhiều hoặc đau cơ, bắt đầu nhẹ và tăng dần; tránh tập gắng sức khi có đau ngực, chóng mặt hoặc nhịp tim bất thường.
Ghi nhận mức mệt, cân nặng, nhịp tim, táo bón, kinh nguyệt và cách dùng thuốc. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm TSH và không nên tự điều chỉnh thuốc dựa trên triệu chứng đơn lẻ.
- Không tự ngừng hoặc tăng giảm levothyroxine.
- Không uống iod liều cao với mục đích chữa bệnh.
- Không dùng kết quả anti-TPO để tự đánh giá mức độ nặng.
- Không bỏ qua bướu giáp to nhanh, khàn tiếng hoặc khó nuốt.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Ở trẻ em, suy giáp kéo dài có thể ảnh hưởng tăng trưởng, dậy thì và học tập. Cần đánh giá chuyên khoa, dùng liều theo cân nặng và theo dõi chiều cao, phát triển cùng xét nghiệm.
Biểu hiện có thể kín đáo như giảm trí nhớ, yếu, táo bón hoặc ngã. Điều trị thường khởi đầu thận trọng ở người có bệnh tim và cần rà soát tương tác do đa thuốc.
Hormone tuyến giáp cần thiết cho thai kỳ. Người đã mắc Hashimoto hoặc đang dùng hormone nên kiểm tra sớm khi có thai và được điều chỉnh theo mục tiêu thai kỳ; không tự ngừng thuốc.
Levothyroxine thường tương thích với cho con bú khi dùng theo chỉ định. Nhu cầu thuốc có thể thay đổi sau sinh nên cần xét nghiệm và điều chỉnh cá thể hóa.
Hashimoto là bệnh tự miễn chứ không phải nhiễm trùng cơ hội. Tuy vậy, người suy giảm miễn dịch có triệu chứng tuyến giáp bất thường vẫn cần đánh giá sớm vì biểu hiện và nguyên nhân có thể khác.
Bệnh tim mạch, loãng xương, đái tháo đường, bệnh Celiac và các bệnh tự miễn khác ảnh hưởng lựa chọn liều, theo dõi và khả năng hấp thu thuốc.
Sau phẫu thuật tuyến giáp, nhu cầu hormone phụ thuộc phần tuyến còn lại; cần theo dõi TSH và phân biệt suy giáp do phẫu thuật với tiến triển tự miễn.
Câu hỏi thường gặp về Viêm tuyến giáp Hashimoto
Hashimoto thường kiểm soát tốt nhưng có thể gây hậu quả nếu suy giáp kéo dài không được phát hiện. Biến chứng có thể liên quan tim mạch, lipid máu, thần kinh, khả năng sinh sản và thai kỳ. Nguy cơ nghiêm trọng giảm rõ khi người bệnh theo dõi TSH, dùng hormone đúng chỉ định và tái khám khi triệu chứng thay đổi. Bướu cổ to nhanh, khó nuốt, khó thở, đau ngực, ngất hoặc rối loạn ý thức cần được đánh giá khẩn.
Phản ứng tự miễn thường tồn tại lâu dài và hiện chưa có phương pháp loại bỏ hoàn toàn căn nguyên. Tuy nhiên, phần lớn triệu chứng do thiếu hormone có thể kiểm soát hiệu quả bằng hormone thay thế khi cần. Một số người có kháng thể dương tính nhưng chức năng tuyến giáp vẫn bình thường trong thời gian dài và chỉ cần theo dõi. Kế hoạch chăm sóc phụ thuộc TSH, FT4, triệu chứng, tuổi, thai kỳ và bệnh nền.
Không. Hashimoto hình thành do rối loạn miễn dịch và khuynh hướng di truyền, không do vi khuẩn hoặc virus truyền từ người sang người. Các thành viên trong gia đình có thể cùng tăng nguy cơ bệnh tuyến giáp vì chia sẻ yếu tố di truyền, nhưng đó không phải lây nhiễm. Người sống cùng, chăm sóc hoặc dùng chung đồ sinh hoạt với người bệnh không cần biện pháp cách ly.
Không phải mọi người có kháng thể Hashimoto đều cần thuốc ngay. Người có chức năng tuyến giáp bình thường thường được theo dõi. Khi tuyến giáp đã suy rõ và không hồi phục, hormone thay thế thường cần dùng lâu dài. Nhu cầu liều có thể thay đổi theo tuổi, cân nặng, thai kỳ, bệnh tim, thuốc khác và khả năng hấp thu. Việc ngừng thuốc chỉ nên thực hiện sau đánh giá và xét nghiệm của bác sĩ.
Không có chế độ ăn đặc hiệu được chứng minh chữa khỏi Hashimoto. Người bệnh nên ăn cân đối và tránh tự dùng iod liều cao, rong biển đậm đặc hoặc nhiều loại thực phẩm bổ sung cùng lúc. Sắt, canxi, cà phê và một số thực phẩm có thể làm giảm hấp thu hormone nếu dùng quá gần thời điểm uống thuốc; cách sắp xếp cần theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ. Chế độ ăn không thay thế điều trị hormone.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

