Hôn mê phù niêm là tình trạng suy giáp mất bù rất nặng, khiến não, tim, phổi và nhiều cơ quan hoạt động chậm lại. Người bệnh không nhất thiết hôn mê hoàn toàn mà có thể lú lẫn, ngủ gà, hạ thân nhiệt, thở chậm, nhịp tim chậm, tụt huyết áp hoặc phù mặt. Nhiễm trùng, thời tiết lạnh, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, phẫu thuật hay ngừng hormone tuyến giáp có thể khởi phát cơn cấp. Đây là một cấp cứu nội tiết cần nhập viện ngay, thường phải điều trị tại đơn vị hồi sức. Nhận biết sớm, xác định yếu tố thúc đẩy, xét nghiệm chức năng tuyến giáp và hỗ trợ hô hấp – tuần hoàn kịp thời có thể cải thiện cơ hội hồi phục.
Hôn mê phù niêm là bệnh gì?
Hôn mê phù niêm là biểu hiện nặng nhất của suy giáp, khi cơ thể không còn bù trừ được tình trạng thiếu hormone tuyến giáp. Tên gọi có thể gây hiểu nhầm vì nhiều người bệnh chỉ giảm ý thức, lú lẫn hoặc ngủ gà chứ chưa hôn mê sâu. “Phù niêm” mô tả sự tích tụ các chất ưa nước trong da và mô mềm, tạo phù không ấn lõm, nhưng không phải người bệnh nào cũng có biểu hiện rõ.
Tình trạng này khác suy giáp thông thường ở mức độ rối loạn thân nhiệt, hô hấp, tim mạch và chuyển hóa. Hôn mê phù niêm là chẩn đoán lâm sàng; xét nghiệm hỗ trợ xác nhận suy giáp và tìm yếu tố khởi phát. Vì diễn tiến có thể nhanh, bác sĩ thường điều trị ngay khi nghi ngờ cao.
| Tên bệnh | Hôn mê phù niêm |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Myxedema coma |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Cơn phù niêm; khủng hoảng suy giáp; myxedema crisis |
| Mã ICD-10 | E03.5 – Hôn mê phù niêm |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết – Chuyển hóa; tuyến giáp; cấp cứu nội tiết |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tuyến giáp là cơ quan nền; não, tim mạch, hô hấp, thận, gan và hệ điều hòa thân nhiệt có thể suy chức năng thứ phát. |
| Tính chất bệnh | Biến chứng cấp tính, không lây, đe dọa tính mạng của suy giáp nặng hoặc kéo dài. |
| Mức độ phổ biến | Hiếm gặp nhưng nguy cơ tử vong cao, thường xuất hiện ở người lớn tuổi có suy giáp chưa điều trị hoặc điều trị không đầy đủ. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Hôn mê phù niêm
Thiếu hormone tuyến giáp kéo dài làm giảm chuyển hóa tế bào, giảm sinh nhiệt, giảm đáp ứng tim với catecholamine và giảm thông khí. Khi có nhiễm trùng, lạnh hoặc biến cố cấp, cơ chế bù trừ bị phá vỡ, dẫn tới hạ thân nhiệt, giữ carbon dioxide, hạ natri máu, giảm cung lượng tim và giảm tưới máu não. Những rối loạn này khuếch đại lẫn nhau, gây suy đa cơ quan và rối loạn ý thức.
Không có hệ phân loại giai đoạn chuẩn dùng rộng rãi. Thực hành thường đánh giá mức độ nghi ngờ bằng biểu hiện thần kinh, hạ thân nhiệt, rối loạn tim mạch – hô hấp, bất thường chuyển hóa và yếu tố thúc đẩy; một số thang điểm chỉ hỗ trợ, không thay thế quyết định lâm sàng.
Hôn mê phù niêm hiếm gặp và dữ liệu tại Việt Nam còn hạn chế. Bệnh thường gặp ở phụ nữ lớn tuổi, đặc biệt vào mùa lạnh, nhưng có thể xảy ra ở mọi giới và lứa tuổi nếu suy giáp nặng không được nhận biết.
Bệnh hình thành từ tình trạng thiếu hormone tuyến giáp kéo dài rồi mất bù khi cơ thể chịu thêm một stress cấp. Đây không phải bệnh do phơi nhiễm hay tác nhân lây truyền.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Hôn mê phù niêm
Nguyên nhân nền thường là suy giáp nguyên phát lâu ngày, sau phẫu thuật hoặc iod phóng xạ tuyến giáp, viêm tuyến giáp tự miễn, hoặc suy giáp trung ương. Yếu tố thúc đẩy gồm nhiễm trùng, lạnh, đột quỵ, nhồi máu cơ tim, suy tim, xuất huyết tiêu hóa, chấn thương, phẫu thuật, thuốc an thần – gây mê và không dùng hormone tuyến giáp đúng chỉ định.
Yếu tố không thay đổi được gồm tuổi cao, tiền sử bệnh tuyến giáp hoặc bệnh tuyến yên. Yếu tố có thể can thiệp gồm bỏ thuốc, theo dõi TSH không đều, dùng thuốc gây ức chế thần kinh trung ương, không điều trị nhiễm trùng và phơi lạnh kéo dài.
Người cao tuổi sống một mình, người đã cắt tuyến giáp, người có suy giáp không điều trị, bệnh nhân đa bệnh lý, người dùng thuốc an thần hoặc opioid, và người vừa trải qua phẫu thuật hay nhiễm trùng nặng có nguy cơ cao hơn.
Triệu chứng và dấu hiệu của Hôn mê phù niêm
Khởi phát thường âm thầm trên nền suy giáp kéo dài rồi xấu nhanh sau một biến cố thúc đẩy. Rối loạn ý thức là dấu hiệu trung tâm, từ chậm chạp, lú lẫn đến hôn mê. Biểu hiện có thể không điển hình ở người cao tuổi, đôi khi không có phù rõ hoặc TSH không tăng nếu suy giáp trung ương.
- Lú lẫn, ngủ gà hoặc phản ứng chậm do giảm hoạt động não.
- Hạ thân nhiệt, da lạnh và khô vì giảm sinh nhiệt.
- Nhịp tim chậm, huyết áp thấp và mạch yếu do giảm cung lượng tim.
- Thở chậm, giảm thông khí, có thể giữ carbon dioxide.
- Phù mặt, lưỡi to, khàn tiếng hoặc phù không ấn lõm.
- Táo bón, bụng chướng và giảm nhu động ruột.
- Co giật do hạ natri máu, hạ đường huyết hoặc tổn thương não.
- Tràn dịch màng tim hoặc màng phổi gây khó thở.
- Hạ đường huyết, đặc biệt khi đồng thời suy tuyến thượng thận.
- Chảy máu bất thường do rối loạn đông máu liên quan suy giáp nặng.
Nên đặt lịch khám: khi có mệt kéo dài, sợ lạnh, táo bón, tăng cân, da khô hoặc quên dùng thuốc tuyến giáp.
Cần khám trong ngày: khi suy giáp kèm sốt, nhiễm trùng, khó thở, đau ngực, ngủ nhiều bất thường hoặc giảm khả năng tự chăm sóc.
Cần tái khám sớm: khi vừa thay đổi thuốc, sau phẫu thuật hoặc kết quả TSH, FT4 bất thường rõ.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay nếu người bệnh lơ mơ, khó đánh thức, hạ thân nhiệt, thở chậm hoặc khó thở, tím tái, co giật, đau ngực, tụt huyết áp hay ngất. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để thử mẹo dân gian, chườm nóng mạnh hoặc tự uống thêm hormone tuyến giáp.
Chẩn đoán Hôn mê phù niêm
Bác sĩ chẩn đoán dựa trên biểu hiện suy giáp nặng, rối loạn ý thức và suy cơ quan, đồng thời lấy máu xét nghiệm nhưng không trì hoãn hồi sức. Quy trình còn bao gồm tìm nhiễm trùng, biến cố tim mạch, rối loạn điện giải và đánh giá tuyến thượng thận.
Bác sĩ đánh giá mức độ tỉnh táo, nhiệt độ trung tâm, nhịp thở, độ bão hòa oxy, mạch, huyết áp, phù niêm, da tóc, phản xạ gân xương, dấu suy tim, nhiễm trùng và tiền sử dùng thuốc tuyến giáp.
TSH và FT4 giúp xác định kiểu suy giáp; cortisol được lấy trước glucocorticoid nếu không làm chậm điều trị. Khí máu đánh giá giảm thông khí; điện giải, đường huyết, chức năng thận – gan, công thức máu, men tim và cấy bệnh phẩm giúp nhận diện biến chứng và yếu tố thúc đẩy. Kết quả TSH có thể không tăng trong suy giáp trung ương.
X-quang ngực có thể phát hiện viêm phổi, phù phổi hoặc tràn dịch. Điện tâm đồ và siêu âm tim đánh giá nhịp chậm, điện thế thấp hoặc tràn dịch màng tim. CT não được cân nhắc khi có dấu thần kinh khu trú, chấn thương hoặc cần loại trừ đột quỵ.
Không có một tiêu chuẩn duy nhất được chấp nhận tuyệt đối. Chẩn đoán dựa trên suy giáp nặng kèm rối loạn ý thức, hạ thân nhiệt hoặc rối loạn cơ quan; thang điểm Popoveniuc có thể hỗ trợ phân tầng nghi ngờ nhưng không dùng để tự chẩn đoán.
Điều trị Hôn mê phù niêm
Mục tiêu là phục hồi hormone tuyến giáp, bảo vệ đường thở – hô hấp – tuần hoàn, điều chỉnh rối loạn điện giải và điều trị yếu tố khởi phát. Người bệnh thường cần hồi sức tích cực; điều trị được bắt đầu ngay khi nghi ngờ cao.
Levothyroxine đường tĩnh mạch là nền tảng; liothyronine có thể được cân nhắc chọn lọc bởi bác sĩ hồi sức – nội tiết. Glucocorticoid đường tĩnh mạch thường dùng tạm thời cho tới khi loại trừ suy thượng thận. Kháng sinh được chỉ định khi nghi nhiễm trùng; thuốc và tốc độ điều chỉnh phải cá thể hóa vì nguy cơ tim mạch.
Đặt nội khí quản và thở máy có thể cần khi giảm thông khí hoặc giảm ý thức. Đường truyền trung tâm, theo dõi huyết động và các can thiệp hồi sức khác được thực hiện tùy mức độ suy cơ quan.
Không áp dụng
Làm ấm thụ động, oxy, bù dịch thận trọng, điều chỉnh hạ đường huyết và hạ natri máu theo chỉ định. Làm ấm chủ động quá mạnh có thể gây giãn mạch và tụt huyết áp, vì vậy cần được theo dõi tại bệnh viện.
Theo dõi liên tục tri giác, nhiệt độ, nhịp tim, huyết áp, hô hấp, nước tiểu, natri và đường huyết. FT4 thường được kiểm tra lại để đánh giá đáp ứng; diễn biến tim mạch cần được giám sát khi dùng hormone tuyến giáp.
Giai đoạn hồi sức thường kéo dài nhiều ngày và phụ thuộc mức độ suy cơ quan, tuổi, bệnh tim và nguyên nhân khởi phát. Sau ổn định, người bệnh thường cần hormone tuyến giáp lâu dài và theo dõi định kỳ.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Suy hô hấp, sốc, rối loạn nhịp tim, nhồi máu cơ tim, hạ natri máu, co giật, hạ đường huyết, nhiễm trùng huyết, suy thận và tử vong. Điều trị quá nhanh hoặc quá mạnh có thể làm tăng gánh tim ở người có bệnh mạch vành.
Tiên lượng phụ thuộc thời điểm nhận biết, tuổi, nhiệt độ cơ thể, mức độ giảm ý thức, suy hô hấp – tuần hoàn và yếu tố khởi phát. Điều trị sớm tại cơ sở hồi sức cải thiện khả năng hồi phục nhưng bệnh vẫn có nguy cơ tử vong đáng kể.
Có thể tái diễn nếu suy giáp không được điều trị đều, người bệnh tiếp tục bỏ thuốc hoặc các bệnh cấp không được xử trí sớm. Kế hoạch dùng thuốc và theo dõi TSH, FT4 giúp giảm nguy cơ.
Dùng hormone tuyến giáp đúng chỉ định, tái khám định kỳ, mang theo danh sách thuốc và báo nhân viên y tế trước phẫu thuật. Người có suy giáp nên khám sớm khi nhiễm trùng, đau ngực, khó thở hoặc giảm tỉnh táo.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Hôn mê phù niêm
Không có chế độ ăn nào thay thế hormone tuyến giáp. Trong giai đoạn cấp, dinh dưỡng và dịch truyền do bệnh viện kiểm soát. Sau ổn định, ăn cân đối; không tự dùng liều cao iod, rong biển hoặc sản phẩm “bổ tuyến giáp”.
Trong giai đoạn cấp cần nghỉ tuyệt đối và hồi sức. Sau xuất viện, tăng hoạt động từ từ theo khả năng, giữ ấm hợp lý và ưu tiên giấc ngủ; người có bệnh tim cần kế hoạch vận động riêng.
Sau ổn định, có thể ghi lịch dùng thuốc, mức tỉnh táo, nhiệt độ, nhịp tim và triệu chứng nhiễm trùng. Theo dõi tại nhà không thay thế xét nghiệm TSH, FT4 và không phù hợp khi xuất hiện lơ mơ hoặc khó thở.
- Không tự tăng liều levothyroxine để xử trí mệt hoặc buồn ngủ.
- Không ngừng hormone tuyến giáp khi chưa trao đổi với bác sĩ.
- Không dùng thuốc an thần, opioid hoặc rượu khi đang giảm tỉnh táo.
- Không trì hoãn cấp cứu để làm ấm mạnh hay dùng mẹo dân gian.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Rất hiếm ở trẻ em nhưng có thể xảy ra khi suy giáp bẩm sinh hoặc mắc phải không được điều trị. Trẻ có giảm tỉnh táo, hạ thân nhiệt hoặc thở chậm cần cấp cứu và đánh giá chuyên khoa nhi – nội tiết.
Người cao tuổi thường biểu hiện không điển hình như lú lẫn, té ngã, chán ăn hoặc hạ thân nhiệt nhẹ. Bệnh tim, suy thận và đa thuốc làm tăng rủi ro khi điều trị, nên liều và tốc độ bổ sung hormone phải cá thể hóa.
Suy giáp nặng trong thai kỳ cần phối hợp sản khoa và nội tiết. Hôn mê phù niêm là cấp cứu cho cả mẹ và thai; không tự ngừng levothyroxine khi mang thai và cần xét nghiệm chức năng tuyến giáp theo lịch chuyên khoa.
Levothyroxine thường tương thích với cho con bú, nhưng người vừa trải qua cơn cấp cần được đánh giá toàn trạng và điều chỉnh thuốc riêng. Không mặc định ngừng cho bú nếu chưa có khuyến cáo của bác sĩ.
Người suy giảm miễn dịch dễ có nhiễm trùng kín đáo nhưng nặng, là yếu tố thúc đẩy quan trọng. Ngưỡng đi khám nên thấp hơn khi có mệt bất thường, hạ thân nhiệt hoặc thay đổi hành vi.
Bệnh mạch vành, suy tim, bệnh phổi, suy thận, bệnh tuyến yên và suy thượng thận ảnh hưởng lớn tới lựa chọn thuốc, dịch truyền và tốc độ điều chỉnh hormone.
Phẫu thuật và thuốc gây mê có thể khởi phát mất bù ở người suy giáp nặng. Trước mổ cần báo tiền sử tuyến giáp; sau mổ, giảm tỉnh táo hoặc hạ thân nhiệt không nên quy hoàn toàn cho thuốc mê.
Câu hỏi thường gặp về Hôn mê phù niêm
Có. Đây là một trong những cấp cứu nội tiết nghiêm trọng nhất vì thiếu hormone tuyến giáp nặng có thể làm suy hô hấp, tụt huyết áp, hạ thân nhiệt, rối loạn điện giải và suy nhiều cơ quan. Người bệnh có thể chỉ ngủ gà hoặc lú lẫn chứ chưa hôn mê sâu. Khi nghi ngờ, cần gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu ngay; không chờ tự hồi phục và không tự uống thêm thuốc tuyến giáp.
Nhiều người có thể hồi phục nếu được nhận biết và điều trị sớm, nhưng kết quả phụ thuộc tuổi, bệnh nền, mức độ suy cơ quan và nguyên nhân khởi phát. Giai đoạn cấp cần hồi sức và hormone tuyến giáp tại bệnh viện. Sau khi ổn định, phần lớn vẫn phải điều trị suy giáp lâu dài và tái khám để điều chỉnh thuốc, vì xử trí cơn cấp không loại bỏ nguyên nhân nền.
Không. Hôn mê phù niêm là hậu quả của suy giáp nặng, không phải bệnh truyền nhiễm. Tuy nhiên, nhiễm trùng như viêm phổi hoặc nhiễm trùng tiết niệu có thể là yếu tố làm người suy giáp mất bù. Vì vậy bác sĩ vẫn cần tìm và điều trị nhiễm trùng nếu có, đồng thời thực hiện biện pháp phòng lây phù hợp với chính tác nhân nhiễm trùng.
Thông thường có, nếu nguyên nhân nền là suy giáp vĩnh viễn sau viêm tuyến giáp tự miễn, phẫu thuật hoặc iod phóng xạ. Thuốc hormone tuyến giáp cần được dùng đúng giờ và điều chỉnh theo TSH, FT4 cùng tình trạng tim mạch. Không nên tự đổi liều khi mệt hoặc tăng cân. Một số nguyên nhân hiếm có thể thay đổi theo thời gian, nên kế hoạch cụ thể do bác sĩ nội tiết quyết định.
Cần cấp cứu khi người bệnh lú lẫn, khó đánh thức, thở chậm hoặc khó thở, hạ thân nhiệt, tím tái, đau ngực, ngất, co giật hoặc tụt huyết áp. Nguy cơ cao hơn khi đang nhiễm trùng, vừa phẫu thuật, phơi lạnh hoặc bỏ thuốc kéo dài. Không tự lái xe khi ý thức giảm và không trì hoãn để theo dõi tại nhà.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

