Cường cận giáp nguyên phát xảy ra khi một hoặc nhiều tuyến cận giáp tự tiết quá nhiều hormone PTH, làm canxi máu tăng và thúc đẩy giải phóng canxi từ xương. Nhiều người không có triệu chứng và chỉ phát hiện qua xét nghiệm; trường hợp có biểu hiện có thể gặp sỏi thận, đau xương, giảm mật độ xương, khát nhiều, tiểu nhiều, táo bón, mệt hoặc khó tập trung. Nguyên nhân thường là u tuyến cận giáp lành tính, ít hơn là tăng sản nhiều tuyến và rất hiếm là ung thư. Chẩn đoán cần xác nhận tăng canxi kèm PTH không bị ức chế, đánh giá vitamin D, chức năng thận, canxi niệu và tổn thương xương. Phẫu thuật cắt tuyến bất thường là điều trị triệt để ở người đáp ứng chỉ định; các trường hợp khác cần theo dõi có hệ thống.
Cường cận giáp nguyên phát là bệnh gì?
Cường cận giáp nguyên phát là rối loạn trong đó tuyến cận giáp hoạt động tự chủ, tiết PTH nhiều hơn mức phù hợp với nồng độ canxi máu. PTH làm thận giữ canxi, tăng hoạt hóa vitamin D và tăng huy động khoáng chất từ xương; vì vậy canxi máu thường cao còn phosphat có thể thấp.
Bệnh khác cường cận giáp thứ phát, nơi PTH tăng như một đáp ứng bù trừ trước hạ canxi, thiếu vitamin D hoặc bệnh thận mạn. Cũng cần phân biệt với tăng canxi máu giảm canxi niệu gia đình, một tình trạng di truyền thường không cần phẫu thuật. Chẩn đoán cường cận giáp nguyên phát là chẩn đoán sinh hóa; siêu âm hoặc xạ hình chỉ giúp định vị tuyến bất thường khi đã quyết định phẫu thuật.
| Tên bệnh | Cường cận giáp nguyên phát |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Primary hyperparathyroidism |
| Tên khác / tên đồng nghĩa | Tăng năng tuyến cận giáp nguyên phát; PHPT |
| Mã ICD-10 | E21.0 – Cường cận giáp nguyên phát |
| Nhóm bệnh / chuyên khoa | Nội tiết – Chuyển hóa; tuyến cận giáp; rối loạn canxi – xương |
| Cơ quan ảnh hưởng | Tuyến cận giáp là cơ quan chính; xương, thận, đường tiêu hóa, hệ thần kinh – cơ và tim mạch có thể bị ảnh hưởng do tăng canxi. |
| Tính chất bệnh | Bệnh nội tiết mạn tính, không lây; phần lớn lành tính, hiếm khi do ung thư tuyến cận giáp. |
| Mức độ phổ biến | Là nguyên nhân thường gặp của tăng canxi máu ngoại trú, hay được phát hiện tình cờ ở người trung niên và lớn tuổi. |
| Bệnh có lây không? | Không |
| Đường lây | Không áp dụng |
Tổng quan chuyên môn về Cường cận giáp nguyên phát
Một tế bào hoặc nhiều tuyến cận giáp mất kiểm soát cảm nhận canxi, khiến PTH vẫn cao dù canxi máu đã tăng. PTH kích thích tái hấp thu canxi ở thận, tăng tạo calcitriol và tăng luân chuyển xương. Hậu quả kéo dài gồm mất xương vỏ, tăng canxi niệu, hình thành sỏi, giảm chức năng thận và các triệu chứng thần kinh – cơ.
Có thể biểu hiện tăng canxi máu điển hình hoặc thể PTH cao nhưng canxi bình thường sau khi loại trừ nguyên nhân thứ phát. Về giải phẫu, bệnh do u một tuyến, bệnh nhiều tuyến hoặc hiếm hơn ung thư tuyến cận giáp; phân loại ảnh hưởng chiến lược phẫu thuật và theo dõi.
Bệnh thường gặp hơn ở phụ nữ, đặc biệt sau mãn kinh, và tỷ lệ phát hiện tăng theo tuổi cũng như việc xét nghiệm canxi thường quy. Dữ liệu dịch tễ riêng tại Việt Nam chưa đầy đủ.
Bệnh phát sinh từ tăng sinh hoặc u tuyến cận giáp làm tiết PTH tự chủ. Không có đường lây hoặc đường phơi nhiễm đặc hiệu trong đa số trường hợp.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của Cường cận giáp nguyên phát
Khoảng lớn trường hợp do u tuyến cận giáp lành tính đơn độc; các nguyên nhân khác gồm tăng sản nhiều tuyến, nhiều u tuyến và rất hiếm ung thư tuyến cận giáp. Một số ca liên quan hội chứng di truyền như MEN1, MEN2A, CDC73 hoặc phơi nhiễm tia xạ vùng cổ.
Yếu tố không thay đổi gồm tuổi cao, nữ giới, tiền sử gia đình và hội chứng di truyền. Yếu tố liên quan có thể gồm xạ trị vùng cổ và sử dụng lithium kéo dài; mối liên quan cần được bác sĩ đánh giá trong bối cảnh từng người.
Phụ nữ sau mãn kinh, người có sỏi thận tái phát, loãng xương không giải thích được, tăng canxi máu tình cờ, người dùng lithium và thành viên gia đình có MEN hoặc bệnh tuyến cận giáp.
Triệu chứng và dấu hiệu của Cường cận giáp nguyên phát
Phần lớn trường hợp hiện đại được phát hiện khi chưa có triệu chứng rõ. Khi canxi tăng hoặc tổn thương cơ quan xuất hiện, biểu hiện có thể tiến triển âm thầm ở xương và thận. Người cao tuổi có thể chỉ mệt, giảm tập trung, táo bón hoặc yếu cơ.
- Khát nhiều và tiểu nhiều do tăng canxi ảnh hưởng khả năng cô đặc nước tiểu.
- Mệt, yếu cơ hoặc giảm tập trung.
- Táo bón, buồn nôn hoặc chán ăn.
- Sỏi thận, đau quặn thận hoặc tiểu máu.
- Đau xương và giảm mật độ xương, đôi khi có gãy xương do loãng xương.
- Viêm tụy hoặc loét dạ dày – tá tràng, nhưng không đặc hiệu và cần tìm nguyên nhân khác.
- Cơn tăng canxi máu nặng gây lú lẫn, mất nước và rối loạn nhịp.
- U xương nâu hoặc viêm xương xơ nang trong bệnh tiến triển lâu ngày.
- Khối cổ khàn tiếng có thể gợi ý ung thư tuyến cận giáp nhưng rất hiếm.
Nên đặt lịch khám: khi xét nghiệm canxi tăng, sỏi thận tái phát, loãng xương hoặc gãy xương do chấn thương nhẹ.
Cần khám trong ngày: khi tăng khát, nôn nhiều, yếu rõ, lú lẫn nhẹ hoặc mất nước.
Cần tái khám sớm: khi đang theo dõi bảo tồn mà canxi tăng, chức năng thận giảm hoặc xuất hiện sỏi mới.
Gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu nếu lú lẫn tăng nhanh, lơ mơ, nôn liên tục, mất nước nặng, đau ngực, hồi hộp kèm choáng, yếu liệt rõ hoặc giảm ý thức. Đây có thể là cơn tăng canxi máu. Không tự lái xe khi tình trạng nặng và không trì hoãn để dùng thuốc lợi tiểu hoặc thực phẩm chức năng tại nhà.
Chẩn đoán Cường cận giáp nguyên phát
Chẩn đoán bắt đầu bằng xác nhận canxi toàn phần hiệu chỉnh theo albumin hoặc canxi ion hóa, sau đó đo PTH. Bác sĩ đánh giá vitamin D, thận, xương, canxi niệu và thuốc đang dùng để phân biệt nguyên phát với nguyên nhân thứ phát hoặc rối loạn di truyền.
Bác sĩ hỏi tiền sử sỏi thận, gãy xương, đau xương, thuốc lithium – thiazide, bệnh gia đình và triệu chứng tăng canxi. Khám tập trung vào mất nước, yếu cơ, xương, thận và khối cổ bất thường.
Canxi máu và PTH là xét nghiệm cốt lõi; phosphat thường thấp hoặc bình thường thấp. Creatinine/eGFR đánh giá thận, 25-hydroxyvitamin D phát hiện thiếu vitamin D, canxi niệu 24 giờ giúp đánh giá nguy cơ sỏi và phân biệt tăng canxi máu giảm canxi niệu gia đình. Xét nghiệm di truyền được cân nhắc ở người trẻ hoặc có tiền sử gia đình.
Đo mật độ xương DXA tại cột sống, hông và 1/3 dưới xương quay; siêu âm hoặc CT thận tìm sỏi. Siêu âm cổ, xạ hình sestamibi hoặc 4D-CT chỉ nhằm định vị trước mổ, không loại trừ bệnh nếu âm tính.
Chẩn đoán tăng canxi máu cường cận giáp nguyên phát khi canxi hiệu chỉnh hoặc ion hóa tăng lặp lại kèm PTH tăng hoặc không bị ức chế. Thể canxi bình thường cần PTH tăng kéo dài và đã loại trừ thiếu vitamin D, bệnh thận, kém hấp thu, thuốc và các nguyên nhân thứ phát khác.
Điều trị Cường cận giáp nguyên phát
Mục tiêu là ngăn tổn thương xương, thận và biến chứng tăng canxi. Phẫu thuật được ưu tiên ở người có triệu chứng hoặc đáp ứng tiêu chí guideline. Người chưa mổ cần bảo đảm đủ dịch, tránh yếu tố làm tăng canxi và theo dõi định kỳ.
Cinacalcet có thể hạ canxi ở một số người không phẫu thuật; bisphosphonate hoặc denosumab có thể được cân nhắc để bảo vệ xương. Vitamin D thiếu cần được bổ sung thận trọng dưới theo dõi. Thuốc không loại bỏ tuyến bất thường và không thay thế phẫu thuật khi đã có chỉ định.
Không áp dụng ngoài các biện pháp hồi sức hạ canxi trong cơn tăng canxi nặng; các thủ thuật định vị chỉ phục vụ chuẩn bị phẫu thuật.
Cắt tuyến cận giáp bất thường là điều trị triệt để. Chỉ định thường gồm có triệu chứng, canxi tăng rõ, loãng xương/gãy xương, sỏi hoặc suy giảm chức năng thận, tuổi trẻ hoặc không thể theo dõi an toàn. Kinh nghiệm phẫu thuật viên ảnh hưởng kết quả.
Uống đủ nước nếu không bị hạn chế dịch, duy trì vận động chịu trọng lượng và phòng té ngã. Không cần kiêng canxi cực đoan; chế độ ăn và bổ sung vitamin D cần cá thể hóa.
Người theo dõi bảo tồn cần kiểm tra canxi, chức năng thận và mật độ xương theo lịch. Sau mổ, theo dõi canxi, PTH và dấu hạ canxi; hội chứng xương đói có thể cần điều trị kéo dài.
Phẫu thuật có thể giải quyết nguồn tăng PTH sau một lần điều trị, nhưng theo dõi sau mổ kéo dài. Điều trị nội khoa và giám sát thường là lâu dài nếu chưa phẫu thuật hoặc còn bệnh nhiều tuyến.
Biến chứng, tiên lượng và phòng ngừa
Sỏi thận, vôi hóa thận, giảm eGFR, loãng xương, gãy xương và cơn tăng canxi máu. Sau mổ có thể gặp hạ canxi, tổn thương dây thần kinh quặt ngược hoặc bệnh tồn lưu/tái phát, dù nguy cơ phụ thuộc trung tâm và đặc điểm bệnh.
Sau phẫu thuật thành công, canxi và PTH thường trở về phù hợp, mật độ xương có thể cải thiện và nguy cơ sỏi giảm theo thời gian. Tiên lượng bảo tồn phụ thuộc mức tăng canxi, tổn thương thận – xương và khả năng theo dõi.
Bệnh có thể tồn lưu hoặc tái phát, đặc biệt ở bệnh nhiều tuyến, hội chứng di truyền hoặc sau phẫu thuật không lấy hết mô bệnh. Theo dõi canxi lâu dài giúp phát hiện sớm.
Đa số ca không thể phòng mắc hoàn toàn. Có thể giảm biến chứng bằng phát hiện tăng canxi, điều trị thiếu vitamin D có giám sát, uống đủ nước, phòng sỏi và khám sớm khi có loãng xương hoặc sỏi thận.
Chăm sóc và sinh hoạt khi mắc Cường cận giáp nguyên phát
Duy trì lượng canxi theo nhu cầu thông thường, tránh kiêng quá mức vì có thể kích thích PTH thêm. Hạn chế mất nước và không tự dùng liều cao canxi, vitamin D hoặc thuốc lợi tiểu. Chế độ ăn cho người có sỏi cần dựa trên phân tích nguy cơ sỏi.
Vận động chịu trọng lượng và tăng sức mạnh giúp bảo vệ xương nếu sức khỏe cho phép. Tránh bất động kéo dài; người loãng xương nặng cần bài tập giảm nguy cơ ngã và tránh động tác dễ gây gãy.
Ghi lượng nước uống, triệu chứng sỏi, đau xương, yếu cơ và thuốc đang dùng. Không thể theo dõi canxi hoặc PTH chính xác tại nhà; xét nghiệm định kỳ vẫn cần thiết.
- Không tự kiêng hoàn toàn thực phẩm chứa canxi.
- Không tự dùng vitamin D hoặc canxi liều cao.
- Không tự dùng thuốc lợi tiểu để “thải canxi”.
- Không bỏ theo dõi vì không có triệu chứng.
- Không xem siêu âm âm tính là bằng chứng không mắc bệnh.
Lưu ý cho các nhóm đối tượng đặc biệt
Hiếm ở trẻ em; khi xuất hiện cần nghĩ nhiều hơn đến hội chứng di truyền hoặc bệnh nhiều tuyến. Trẻ cần đánh giá tại cơ sở nội tiết nhi và cân nhắc tư vấn di truyền.
Có thể biểu hiện bằng yếu cơ, lú lẫn, té ngã hoặc suy giảm chức năng hơn là đau xương điển hình. Quyết định mổ dựa trên lợi ích, bệnh nền và khả năng gây mê, không chỉ dựa vào tuổi.
Tăng canxi trong thai kỳ có thể ảnh hưởng mẹ và thai. Cần phối hợp nội tiết – sản khoa; thời điểm phẫu thuật và thuốc được cá thể hóa. Không tự ngừng hoặc bắt đầu thuốc hạ canxi.
Canxi có thể thay đổi sau sinh và trong thời kỳ cho bú. Người mẹ cần theo dõi canxi, triệu chứng và đánh giá tính phù hợp của thuốc; không mặc định ngừng cho bú.
Suy giảm miễn dịch không phải yếu tố chính gây bệnh, nhưng nhiễm trùng và mất nước có thể làm tăng canxi nặng hơn. Ngưỡng đi khám thấp hơn khi có nôn, sốt hoặc giảm ăn uống.
Bệnh thận, sỏi thận, loãng xương, bệnh tim và rối loạn tiêu hóa ảnh hưởng lựa chọn phẫu thuật, thuốc và mục tiêu theo dõi.
Sau cắt tuyến cận giáp cần chú ý tê quanh miệng, co rút cơ, chuột rút hoặc yếu tăng lên do hạ canxi. Khàn tiếng, khó thở hoặc sưng cổ nhanh cần đánh giá khẩn.
Câu hỏi thường gặp về Cường cận giáp nguyên phát
Bệnh có thể âm thầm nhưng vẫn gây sỏi thận, giảm chức năng thận, loãng xương và gãy xương. Canxi tăng rất cao có thể gây mất nước, rối loạn nhịp và lú lẫn. Nguy cơ phụ thuộc mức canxi, tuổi, chức năng thận, mật độ xương và triệu chứng. Xét nghiệm đầy đủ giúp xác định người cần phẫu thuật và người có thể theo dõi an toàn.
Phẫu thuật lấy tuyến cận giáp bất thường là phương pháp có khả năng điều trị khỏi nguyên nhân ở phần lớn người phù hợp. Tuy nhiên, kết quả phụ thuộc việc xác định bệnh một hay nhiều tuyến, kinh nghiệm phẫu thuật viên và hội chứng di truyền. Thuốc có thể kiểm soát canxi hoặc bảo vệ xương nhưng thường không loại bỏ nguồn tiết PTH.
Bệnh không lây. Phần lớn trường hợp xảy ra đơn lẻ và không truyền trực tiếp cho người khác. Một tỷ lệ nhỏ liên quan đột biến di truyền hoặc hội chứng MEN, nhất là khi bệnh xuất hiện ở người trẻ, nhiều tuyến hoặc có người thân mắc bệnh nội tiết. Khi có dấu hiệu gợi ý, bác sĩ có thể đề nghị tư vấn và xét nghiệm di truyền.
Người được phẫu thuật thành công vẫn cần theo dõi canxi định kỳ để phát hiện hạ canxi sớm và tái phát muộn. Người chưa phẫu thuật thường cần giám sát lâu dài bằng canxi, chức năng thận, mật độ xương và đánh giá sỏi. Thuốc, nếu dùng, cũng cần được điều chỉnh dựa trên đáp ứng và tác dụng không mong muốn.
Nên ăn cân đối, uống đủ nước nếu bác sĩ không hạn chế dịch và duy trì lượng canxi theo nhu cầu bình thường. Không nên kiêng canxi tuyệt đối vì có thể làm PTH tăng thêm. Tránh tự dùng liều cao vitamin D, canxi hoặc sản phẩm “thải sỏi”. Người có sỏi thận cần tư vấn riêng dựa trên canxi niệu và thành phần sỏi.
Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ và nhân viên y tế có chuyên môn. Người đọc không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều dùng hoặc trì hoãn việc đi khám dựa trên nội dung của bài viết. Khi có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc tình trạng sức khỏe diễn biến xấu, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115.

